BƏƏ-də parçalanma riski: İsrail ilə münasibətlər və daxili narazılıq faktorları - TƏHLİL

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ), Yaxın Şərqin strateji mərkəzində yerləşən yeddi əmirlikdən ibarət federativ monarxiyadır. 1971-ci ildən bu yana ölkə sürətli iqtisadi və hərbi inkişaf yolu keçmiş, enerji, turizm, maliyyə və texnologiya sahələrində region liderliyini möhkəmlətmişdir. Dubai və Abu Dhabi kimi şəhərlər beynəlxalq biznes və maliyyə mərkəzləri kimi fəaliyyət göstərir. Lakin son illərdə, xüsusilə 2025-ci ildən etibarən, ölkə daxilində və bölgədə geosiyasi gərginlik və parçalanma riski nəzərəçarpacaq dərəcədə artmışdır.

BƏƏ-nin strateji potensialı: hərbi güc

BƏƏ-nin hərbi potensialı regionda yüksək qiymətləndirilir. Aktiv personal sayı təxminən 44,000 nəfər, Hərbi Hava Qüvvələrində 4,500 təyyarə, Dəniz Qüvvələrində isə 46 gəmi mövcuddur. Hərbi arsenalda Bayraktar dronları, Desert Falcon F-16 döyüş təyyarələri və Baynunah korvettləri xüsusi yer tutur. 2014-cü ildən etibarən ölkədə məcburi hərbi xidmət və rezerv qüvvələrin genişləndirilməsi həyata keçirilmişdir ki, bu da həm daxili müdafiə, həm də regional təsir imkanlarını artırır.

Enerji və iqtisadi güc

BƏƏ dünyanın yeddinci ən böyük neft və qaz ehtiyatlarına malikdir. 2026-cı ildə ölkə OPEC-dən çıxaraq neft istehsalını artırmış və enerji siyasətində müstəqilliyini genişləndirmişdir. 2026-cı ilin məlumatına görə, BƏƏ-nin iqtisadi gücü $1.006 trilyon (PPP) səviyyəsindədir. Enerji gəlirləri yalnız neft və qazdan deyil, həm də investisiyalardan, turizm və maliyyə sektorundan əldə olunur. Bu, ölkəyə həm regional liderlik, həm də beynəlxalq nüfuz qazandırır.

Demoqrafik disbalans və daxili risklər

BƏƏ-də əhalinin yalnız 11%-i yerli əmirliklilər, qalan hissəsi isə miqrant işçilərdən ibarətdir. 2024-cü il məlumatlarına görə, ölkənin ümumi əhalisi təxminən 11 milyon nəfərdir. Bu isə göstərir ki, yerli vətəndaşlar yalnız 1.2 milyon nəfər, qalan 9.8 milyon nəfər isə müxtəlif ölkələrdən gələn miqrant işçilərdir. Ən böyük qruplar Cənubi Asiya (Hindistan, Pakistan, Banqladeş), Şərqi Asiya (Filippin) və digər ərəb ölkələrindən gəlmiş işçilərdir.

Bu struktur bir sıra risklər yaradır:

1. Sosial stabillik və inteqrasiya problemləri: Miqrant işçilərin böyük əksəriyyəti kafala sistemi çərçivəsində hüquqi və sosial məhdudiyyətlər altında yaşayır. Bu, daxili narazılıq və potensial etiraz riskini artırır.

2. İqtisadi asılılıq: Ölkə iqtisadiyyatının böyük hissəsi xarici işçilərin əmək qabiliyyətinə əsaslanır, xüsusilə tikinti, xidmət və logistika sektorlarında. Hər hansı kütləvi işçi çıxışı və ya miqrasiya dalğası iqtisadi stabilliyə təsir göstərə bilər.

3. Siyasi iştirakın məhdudluğu: Miqrant işçilərin siyasi hüquqları yoxdur, bu da uzunmüddətli siyasi stabillik və federal qərarların legitimliyi baxımından risk yaradır.

4. Beynəlxalq diqqət və humanitar aspektlər: Miqrant işçilərin hüquqları ilə bağlı beynəlxalq təşkilatların tənqidləri, BƏƏ-nin imicinə təsir edir. Bu, həm də diplomatik münasibətlərin idarə olunmasını çətinləşdirir.

Regional geosiyasət və təhlükələr - İsrail və Fələstin məsələsi

BƏƏ 2020-ci ildə İsrail ilə Abraham Accords çərçivəsində diplomatik əlaqələr qurdu. Bu addım Fələstin məsələsində BƏƏ-nin mövqeyinə təsir göstərdi, çünki regionda ənənəvi ərəb mövqeyi ilə müqayisədə daha yaxın diplomatik münasibətlər seçilmiş oldu. Bu isə daxili və xarici siyasətdə güclü balanslaşdırma siyasəti tələb edir: bir tərəfdən İsrail ilə əlaqələr, digər tərəfdən Fələstin məsələsinə dəstək. Bu amil BƏƏ-nin daxildən parçalanma ehtimalını artırır. Bəzi əmirliklər yeridilən xarici siyasətdən narazıdır.

İran və regional gərginlik

İranın Yaxın Şərqdə artan nüfuzu BƏƏ üçün həm təhlükə, həm də strateji çağırışdır. 2026-cı ilin fevralında ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi əməliyyatları zamanı BƏƏ iqtisadi və hərbi infrastrukturunu qorumaq üçün müdafiə tədbirləri gücləndirdi.

Səudiyyə Ərəbistanı ilə münasibətlər

2025-ci ildən etibarən Səudiyyə Ərəbistanı ilə BƏƏ arasında geosiyasi və iqtisadi gərginlik yüksəldi. Bu, xüsusilə Yəməndəki hərbi əməliyyatlar və OPEC siyasətindəki fərqlər səbəbindən yaranmışdır. BƏƏ-nin müstəqil enerji siyasəti və İsrail ilə yaxınlaşması, Səudiyyə Ərəbistanında narazılıq yaratmışdır.

Azərbaycan və Ermənistan konteksti

BƏƏ, regional strateji maraqları çərçivəsində, 2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ Müharibəsi zamanı neytral qalmış, lakin həm Azərbaycan, həm də Ermənistan ilə iqtisadi və diplomatik əlaqələrini qoruyub saxlamışdır. Bu, BƏƏ-nin regionda balanslaşdırılmış diplomatik siyasət yürütməsinə imkan verir.

BƏƏ-nin strateji gücü, iqtisadi inkişafı və hərbi potensialı regionda mühüm rol oynayır. Lakin demoqrafik disbalans, miqrant işçilərin hüquqları, daxili sosial stabillik, İranın nüfuzu və İsrail-Fələstin məsələsində balanslaşdırma ehtiyacı daxili və regional risklər yaradır. Bu risklər, həmçinin Səudiyyə Ərəbistanı ilə münasibətlərdəki gərginliklərlə birləşərək, ölkənin strateji siyasətinin mürəkkəbliyini artırır.

Beləliklə, BƏƏ yalnız iqtisadi və hərbi gücü ilə deyil, həm də strateji diplomatiya və daxili stabillik sahəsindəki çevik siyasəti ilə Yaxın Şərqin kritik aktoru olaraq qalır.

Elbəyi Həsənli, Sürix