Azərbaycanda yumurta niyə bahalaşır? – İqtisadçı səbəbləri açıqladı

Son aylarda Azərbaycanda ərzaq bazarında müşahidə olunan qiymət artımları xüsusilə gündəlik istehlak məhsulları ətrafında müzakirələri daha da aktuallaşdırıb. Əhalinin əsas qida səbətində mühüm yer tutan yumurtanın bahalaşması həm istehlakçıların alıcılıq qabiliyyətinə, həm də bazarda rəqabət mühitinə dair sualları gündəmə gətirir. Mütəxəssislər hesab edir ki, daxili bazarda qiymət sabitliyinin qorunması yalnız istehsal həcmi ilə deyil, eyni zamanda ixrac siyasəti, antiinhisar nəzarəti və bazar iştirakçıları arasında sağlam rəqabətin təmin olunması ilə birbaşa bağlıdır. 

Maraqlıdır, Azərbaycanda hər adama yumurta istehlakı MDB ölkələri ilə müqayisədə daha aşağı olduğu halda, yumurta ixracının artması və daxili bazarda qiymətlərin ardıcıl bahalaşması fonunda hökumət həm istehlakçı maraqlarını qorumaq, həm də bazarda mümkün kartel razılaşmalarının qarşısını almaq üçün hansı konkret iqtisadi və institusional mexanizmləri tətbiq etməlidir?

Mövzu ilə bağlı Moderator.az-a Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli açıqlama verib.

İqtisadçı bildirib ki, Azərbaycanda yumurta bazarının tənzimlənməsi məsələsi çoxsaylı iqtisadi və institusional alətlərin kompleks şəkildə tətbiqini tələb edir:

"Birinci və ən prioritet istiqamət antiinhisar tənzimləməsinin gücləndirilməsidir. Azərbaycan Dövlət Antiinhisar Xidməti bazardakı əsas istehsalçılar arasında qiymət koordinasiyasını izləmək üçün müntəzəm audit keçirməli, şüphəli hallarda müstəqil istintaq aparmaq üçün real icra səlahiyyətinə malik olmalıdır. Hazırda bu qurumun cərimə mexanizmləri zəif qalır və bu, kartel razılaşmalarına qarşı təsiredici effekti azaldır. Buna görə sanksiyalar ümumi dövriyyənin müəyyən faizi üzərindən hesablanmalı, aşkarlanan hallarda ictimai açıqlama da tətbiq olunmalıdır.

İkinci istiqamət şəffaflıq infrastrukturunun qurulmasıdır. Hökumət real vaxt rejimində yumurta topdan qiymətlərini izləyən ictimai bir platforma yaratmalıdır. Bu, istehlakçılara, jurnalistlərə və müstəqil iqtisadçılara qiymət hərəkətlərini müqayisəli şəkildə izləmək imkanı verər. Rusiyada, Polşada və Niderlandda analoji sistemlər mövcuddur. Azərbaycan bu təcrübəni adaptasiya edə bilər.

Üçüncü istiqamət ixrac tənzimlənməsidir. Daxili istehlak ehtiyacı ödənilmədən kütləvi ixracın davam etməsi qiymət artımını struktural problemə çevirir. Ixrac kvotaları və ya minimum ehtiyat tələbləri mexanizmi vasitəsilə daxili bazar ilk növbədə təmin edilməlidir. Bu, proteksionizm deyil, ərzaq təhlükəsizliyinin idarə edilməsidir.

Dördüncü istiqamət rəqabətin struktural stimullaşdırılmasıdır. Bazara yeni istehsalçıların girişini asanlaşdırmaq üçün kiçik və orta fermer müəssisələrinə güzəştli kreditlər, sertifikasiya xərclərinin azaldılması və kooperativ modellərin inkişafı dəstəklənməlidir. Bazarda konsentrasiya yüksək olduqca kartel riski artır, buna görə rəqabəti struktural olaraq artırmaq uzunmüddətli həlldir.

Beşinci istiqamət istehlakçı hüquqlarının institusional müdafiəsidir. Müstəqil istehlakçı assosiasiyalarının gücləndirilməsi, şikayət mexanizmlərinin rəqəmsallaşdırılması və nəticələrin ictimaiyyətə açıqlanması bu sahədə sistemli dəyişikliyə zəmin yaradır.
Bütün bu mexanizmlərin effektivliyi isə tənzimləyici qurumların istehsal lobbisinə qarşı müstəqilliyinə bağlıdır ki, bu da Azərbaycan kontekstində ən həlledici, eyni zamanda ən mürəkkəb məsələ olaraq qalır".

Pərvin Şakirqızı 

Qeyd: Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə və müsabiqə şərtlərinə uyğun olaraq "Azad sahibkarlığın və liberal iqtisadiyyatın təşviqi" mövzusunda hazırlanıb.