“Trampın bəyanatları həm ABŞ-ın, həm də özünün imicinə zərbə vurur, onu gülüş hədəfinə çevirir” — politoloq

"ABŞ–İran münasibətləri uzun müddətdir ki, müxtəlif təhlükəsizlik, nüvə proqramı və regional təsir iddiaları fonunda gərgin siyasi xətt üzrə inkişaf edir. Bu kontekstdə Vaşinqtonun İrana qarşı siyasətinin illərdir ardıcıl şəkildə sərtləşdiyi, müxtəlif dövrlərdə isə “terroru dəstəkləmə” və xüsusilə uranın zənginləşdirilməsi kimi məsələlər üzərindən təzyiqlərin gücləndiyi müşahidə olunur. Nəticə etibarilə, bəzi analitik baxışlarda son mərhələdə uran proqramı bəhanəsi ilə həyata keçirilən hərbi addımlar ABŞ-ın regiondakı strateji siyasətinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir"

Bu fikirləri Moderator.az-a açıqlamasında politoloq Azad Məsiyev bildirib. 

Politoloq qeyd edib ki, bu yanaşmaya görə, İrana qarşı aparılan əməliyyatlar Vaşinqton üçün gözlənilən siyasi və iqtisadi nəticələri tam təmin etməyib və müəyyən mənada strateji uğursuzluq – yəni “siyasi fiyasko” kimi dəyərləndirilir:

 "Hərçənd İranın strateji obyektlərinə zərbələr endirilsə də, prosesin daha geniş geosiyasi nəticələri ABŞ-ın istədiyi istiqamətdə formalaşmayıb. Bu çərçivədə İranın BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsinə istinad edərək özünümüdafiə hüququnu əsas götürdüyü və buna uyğun olaraq regionda, xüsusilə də Hörmüz boğazı ətrafında sərt addımlar atdığı iddia olunur. Hörmüz boğazında yaranan gərginlik və mümkün məhdudiyyətlər qlobal enerji bazarında ciddi dalğalanmalara səbəb olmuş, beynəlxalq iqtisadi sistemdə narahatlıq yaradıb.

Bu vəziyyət fonunda hətta ABŞ-ın bəzi müttəfiqlərinin də Vaşinqtonun addımlarına ehtiyatla yanaşdığı, açıq və ya dolayı şəkildə narazılıq bildirdiyi qeyd olunur. Eyni zamanda, ABŞ daxilində qanunvericilik mexanizmləri – xüsusilə hərbi əməliyyatların Konqreslə razılaşdırılması tələbi – siyasi proseslərə əlavə təzyiq elementi kimi çıxış edir və daxili siyasi rəqabəti daha da kəskinləşdirir.

Bu perspektivdə ABŞ-ın əsas məqsədinin İranda siyasi rejim dəyişikliyi yaratmaq və öz maraqlarına uyğun yeni siyasi model formalaşdırmaq olduğu iddia edilir. Lakin prosesin gedişi göstərir ki, bu strateji hədəf tam reallaşmayıb və nəticədə ABŞ həm müttəfiqləri arasında, həm də NATO çərçivəsində müəyyən fikir ayrılıqları ilə üzləşib. Bəzi dövlətlərin bu prosesi “ABŞ-ın müharibəsi” kimi qiymətləndirməsi, alyans daxilində vahid mövqenin zəiflədiyini göstərir".

Azad Məsiyev vurğulayıb ki, belə bir şəraitdə ABŞ administrasiyasının, xüsusilə Donald Trampın siyasi manevrlərinin dalana dirəndiyi, həm irəliyə, həm də geriyə addım atmaqda çətinliklə üzləşdiyi vurğulanır:

 "Bu səbəbdən, Vaşinqtonun İranla müəyyən razılaşma əldə etməyə çalışaraq bunu “uğur” kimi təqdim etmək istədiyi iddia olunur. Lakin bu yanaşma, tənqidi baxışlara görə, daha çox daxili auditoriyaya hesablanmış siyasi görüntü yaratmaq cəhdi kimi qiymətləndirilir. Eyni zamanda, Trampın bəyanat və çağırışlarının həm şəxsi siyasi imicinə, həm də ABŞ-ın beynəlxalq nüfuzuna mənfi təsir göstərdiyi, bəzi hallarda isə istehzalı və tənqidi reaksiyalara səbəb olduğu qeyd edilir. İran isə bu prosesləri diqqətlə izləyərək Hörmüz boğazı ilə bağlı öz şərtlərini və mövqeyini diplomatik kanallar vasitəsilə irəli sürür, xüsusilə Pakistan kimi vasitəçilər üzərindən təkliflərini beynəlxalq müzakirəyə çıxarır.

Bu geosiyasi qarşıdurma fonunda Hörmüz boğazı xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Dünyanın enerji daşımalarının təxminən beşdə birinin bu marşrutdan keçməsi regionu qlobal iqtisadiyyat üçün kritik nöqtəyə çevirir. ABŞ-ın bu bölgədə təsir imkanlarını artırmaq istəyi, həm enerji resursları üzərində nəzarət, həm də rəqib güclərin – xüsusilə Çinin – iqtisadi imkanlarının məhdudlaşdırılması kimi strateji məqsədlərlə əlaqələndirilir. Çinin İran və Venesuela kimi ölkələrlə enerji əməkdaşlığı bu kontekstdə xüsusi diqqət mərkəzindədir.

İddialara görə, ABŞ bu əlaqələri qlobal rəqabət strategiyasının tərkib hissəsi kimi qiymətləndirir və enerji axınlarına təsir etməklə iqtisadi balansı dəyişdirməyə çalışır. Bu çərçivədə gündəmə gətirilən “azadlıq layihəsi” isə region dövlətləri tərəfindən birmənalı qarşılanmır və böyük güclərin təsir dairəsi uğrunda mübarizəsinin yeni mərhələsi kimi dəyərləndirilir.

Nəticə etibarilə, bu yanaşmaya görə, ABŞ-ın təqdim etdiyi təşəbbüslər daha çox siyasi legitimlik və ictimai rəy formalaşdırmaq məqsədi daşıyır, real geosiyasi nəticələr isə daha mürəkkəb və ziddiyyətlidir. Bu səbəbdən, baş verən proseslər təkcə regional deyil, həm də qlobal güc balansı kontekstində dərin strateji qarşıdurmanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir".

Pərvin Şakirqızı