“XXI əsrdə keyfiyyəti idarə etməyən təhsil sistemi öz gələcəyini idarə edə bilməz...”

Media rəqəmsal savadlılıq proqramının ikinci təlimi təşkil olunub

"Rusiya 2029-cu ilə qədər NATO-ya hücum edə bilər" - Alman generalı

Elm və Təhsil

102

21:11, Bu gün

“XXI əsrdə keyfiyyəti idarə etməyən təhsil sistemi öz gələcəyini idarə edə bilməz...”

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin:

“Bir çox qərarlar data, analitika, elmi monitorinq əsasında deyil, daha çox intuitiv, inzibati, situativ, kampaniya xarakterli olur. Nəticədə problemlər həll olunmur, sadəcə görüntü yaradılır...”

“Əgər ETN verdiyi strateji qərarları ölçmürsə, nəticələri təhlil etmirsə, yanlış qərarlara görə məsuliyyət mexanizmi yoxdursa, deməli sistem səhvləri təkrarlayır, öz işini korreksiya edə bilmir...”

Moderator.az aktuallığını nəzərə alaraq tanınmış təhsil eksperti, ADPU-nun dosenti İlham Əhmədovun Azərbaycanda elm və təhsilin problemləri barədə başlıqlı “Təhsildə keyfiyyətin idarəedilməsinin konseptual problemləri. Milli təhsilimizin sistem böhranı və ondan çıxış yolları” növbəti analitik məqaləsini dəyərli oxucuların müzakirəsinə buraxır:

“Milli təhsilimizin bir sıra ciddi problemləri var. Ən ciddi problem isə təhsilin keyfiyyəti ilə bağlıdır. Bunu artıq hamı, o cümlədən təhsil naziri də etiraf edir. Keçən il müəllimlərin işə qəbulu imtahanlarının nəticələrini şərh edərkən E. Əmrullayev bildirmişdi ki, ali məktəblərimizdə keyfiyyətə təminat sistemi zəifdir.

Həqiqətən də universitetlərimizin əksəriyyətində beynəlxalq tələblərə cavab verən “keyfiyyətin idarəedilməsi sistemi” (KMS), “keyfiyyətə təminat sistemi” qurulmayıb. Bunun əsas səbəblərindən biri də ETN tərəfindən təhsildə keyfiyyətin idarəedilməsi ilə bağlı zəruri normativ və metodik sənədlərin hələ də tam hazırlanıb təsdiq edilməməsidir.

Universitetlərimizin Boloniya prosesinin tələblərinə cavab verə bilməməsinin əsas səbəblərindən biri budur. Nəticədə bir çox universitetlərimizin diplomları xaricdə tanınmır. Təsadüfi deyil ki, ölkənin baş naziri də etiraf edib ki, bəzi universitetlərimizin diplomları hətta qardaş Türkiyədə belə tanınmır. Bu fakt milli universitetlərimizin keyfiyyət təminatı mexanizmlərinin səmərəsizliyini göstərir.

“Keyfiyyətin idarəedilməsi sistemi” və “keyfiyyətə təminat sistemi” arasında fərq

Bu anlayışlar bir-birinə yaxın olsalar da, eyni məna daşımırlar. “Təhsildə keyfiyyətin idarəedilməsi sistemi” planlaşdırma, idarəetmə, monitorinq, ölçmə, təhlil, korreksiya, davamlı inkişaf mexanizmlərini əhatə edən geniş idarəetmə modelidir. Burada məqsəd bütün təhsil sistemini keyfiyyət yönümlü idarə etməkdir. “Təhsildə keyfiyyətə təminat sistemi” isə həmin böyük sistemin bir hissəsi olub, proseslərin standartlara uyğunluğunun yoxlanılması, qiymətləndirməsi, akkreditasiyası ilə məşğul olur. Sadə dillə desək, keyfiyyətin idarəedilməsi sistemin inkişafını idarə edir, keyfiyyətə təminat sistemi isə inkişafın standartlara uyğunluğunu qiymətləndirir.

Bütövlükdə milli təhsil sistemi üçün keyfiyyətin idarəedilməsi sistemi qurulmalıdır. Müasir dünyada təhsilin inkişafı təsadüfi qərarlarla, inzibati göstərişlərlə, kampaniya xarakterli tədbirlərlə mümkün deyil. İnkişaf etmiş ölkələrdə təhsilin keyfiyyətinin idarə olunması xüsusi sistemlər üzərindən qurulur. Buna görə universitetlərdə, məktəblərdə, akkreditasiya strukturlarında, dövlət idarəetməsində keyfiyyət təminatı və keyfiyyətin idarəedilməsi mexanizmləri mühüm rol oynayır.

Boloniya prosesi və Avropa ali təhsil məkanı çərçivəsində əsas tələblərdən biri daxili və xarici keyfiyyət təminatı sistemlərinin qurulmasıdır. Çünki, keyfiyyəti idarə etməyən təhsil sistemi inkişaf edə bilməz, ölçülməyən proses təkmilləşdirilə bilməz, elmi əsası olmayan idarəetmə deqradasiyaya uğrayar.

Azərbaycan təhsil sisteminin son 30 illik təcrübəsi göstərir ki, təhsil problemləri sistem xarakterlidir. Bu problemlər kadr siyasətində, strateji idarəetmədə, tədrisin təşkilində, tədris resurslarının hazırlanmasında, elmi təminatda, maliyyə idarəetməsində, universitet idarəçiliyində özünü göstərir. Bu səbəbdən artıq yalnız universitetlər üçün deyil, bütövlükdə milli təhsil sistemi üçün keyfiyyətin idarəedilməsi sistemi qurulmalıdır. Bu sistem həm təhsili, həm də onun idarəedilməsi sistemini (yəni, ETN) tam əhatə etməlidir.

Təhsilin əsas problemi idarəetmənin elmi əsaslardan uzaq olmasıdır. Bir çox qərarlar data, analitika, elmi monitorinq əsasında deyil, daha çox intuitiv, inzibati, situativ, kampaniya xarakterli olur. Nəticədə problemlər həll olunmur, sadəcə görüntü yaradılır.

Təhsildə keyfiyyətin idarəedilməsi planlaşdırma, monitorinq, ölçmə, təhlil, korreksiya, inkişaf mexanizmlərinin vahid sistemdə birləşməsidir. Bu sistem səhvləri gizlətmir, onları erkən aşkar edir, səbəbləri təhlil edir, davamlı inkişaf mexanizmi yaradır.

Universitetlərdə keyfiyyət sistemi vacibdir. Müasir universitetdə hər bir proqram ayrıca qiymətləndirilir, tələbə nəticələri təhlil edilir, müəllim performansı ölçülür, məzunların əmək bazarındakı vəziyyəti izlənilir, kurikulumlar davamlı yenilənir. Əgər universitetdə keyfiyyətə təminat sistemi yoxdursa, həmin universitet beynəlxalq akkreditasiyadan keçə bilməz, qlobal rəqabətqabiliyyətli olmaz, davamlı inkişaf etməz.

Problem yalnız universitetlərdə deyil. Azərbaycan təhsilində əsas problemlərdən biri keyfiyyət təminatının bütöv sistem səviyyəsində qurulmamasıdır. Yəni nazirliyin özü də keyfiyyət prinsiplərinə cavab verməlidir, elmi idarəedilməlidir. Əgər ETN verdiyi strateji qərarları ölçmürsə, nəticələri təhlil etmirsə, yanlış qərarlara görə məsuliyyət mexanizmi yoxdursa, deməli sistem səhvləri təkrarlayır, öz işini korreksiya edə bilmir.

Təhsil sistemində keyfiyyətin idarəedilməsi necə qurulmalıdır?

I. Data-əsaslı idarəetmə modeli. Ən vacib dəyişiklik intuitiv idarəetmədən data-əsaslı idarəetməyə keçiddir. ETN real vaxt rejimində təhsil datası toplamalı, problemləri statistik təhlil etməli, qərarların nəticələrini ölçməlidir. Məktəb səviyyəsində ölçülməli göstəricilər bunlardır oxu savadlılığı, riyazi düşüncə, müəllim performansı, regional fərqlər kimidir. Universitet səviyyəsində isə məzun məşğulluğu, elmi məhsuldarlıq, SI və rəqəmsal səriştələr, beynəlxalq əməkdaşlıq, tələbə məmnuniyyəti kimidir.

II. “Milli təhsil analitikası və keyfiyyət mərkəzi” yaradılmalıdır. Müasir təhsil sistemi böyük data olmadan səmərəli idarə oluna bilməz. Bu məqsədlə müstəqil “Milli təhsil analitikası və keyfiyyət mərkəzi” yaradılmalıdır. Bu mərkəzin əsas funksiyaları təhsil göstəricilərinin monitorinqi, SI əsaslı təhlil, risklərin proqnozlaşdırılması, regional fərqlərin araşdırılması, təhsil siyasətinin qiymətləndirilməsindən ibarətdir.

III. Təhsil siyasəti elmi əsaslara söykənməlidir. Ciddi problemlərdən biri qərarların elmi tədqiqatlara, elmi ekspertizaya əsaslanmamasıdır. Müasir təhsil sistemlərində islahatlardan əvvəl pilot layihələr həyata keçirilir, nəticələr təhlil edilir, bizdə isə çox vaxt əvvəl qərar verilir, nəticələr sonradan düşünülür.

Təhsil eksperti institutu yaradılmalıdır. Ölkədə həm təhsil menecerlərinin, həm də təhsil ekspertlərinin peşəkarlıq səviyyəsi aşağıdır. Əsl təhsil eksperti elmi araşdırma aparan, beynəlxalq təcrübəni bilən, data ilə işləyən, sistemli düşünən mütəxəssis olmalıdır. Təhsil siyasəti blogerlərlə, formal “ekspertlərlə” deyil, peşəkar elmi ekspertiza əsasında qurulmalıdır.

IV. Keyfiyyət indikatorları sistemi qurulmalıdır. Təhsildə əsas problemlərdən biri “keyfiyyət” anlayışının ölçülməməsidir. Məktəblərdə keyfiyyət funksional savadlılıq, problem həlli, tənqidi düşüncə əsasında qiymətləndirilməlidir. Universitetlərdə isə elmi məhsuldarlıq, məzun səriştələri, əmək bazarı nəticələri, beynəlxalq akkreditasiya əsas göstəricilər olmalıdır.

V. Təhsil idarəçilərinin peşəkar hazırlığı. Ciddi problemlərdən biri də təhsil menecerlərinin peşəkarlığının zəif olmasıdır. Səriştəsiz təhsil menecerinin işinin nəticəsi keyfiyyətli ola bilməz. Müasir sistemlərdə təhsil menecerləri xüsusi hazırlanır. Bu proses fasiləsiz təşkil edilməlidir. Çünki, universiteti idarə etmək müəllim olmaqdan fərqli peşədir.

VI. Təhsil siyasətində SI və rəqəmsal sistemlərin tətbiqi. Gələcəyin təhsil sistemi SI, data və təlim analitikası əsasında qurulacaq. ETN qabaqlayıcı monitorinq sistemləri və SI əsaslı təhlil mexanizmləri yaratmalıdır.

VII. Xarici audit və beynəlxalq akkreditasiya. Sistem tək özünüqiymətləndirmə ilə inkişaf edə bilməz. Bu məqsədlə müstəqil audit, beynəlxalq ekspertiza, qlobal müqayisə mexanizmləri olmalıdır.

VIII. Təhsilin maliyyələşməsi keyfiyyətlə əlaqələndirilməlidir. Hazırda təhsilin maliyyələşməsi çox vaxt nəticələrə bağlı olmur. Müasir təhsil sistemlərində keyfiyyət göstəriciləri, elmi nəticələr, inkişaf indikatorları maliyyələşməyə təsir edir.

IX. Universitetlərin real muxtariyyəti. İnnovasiya həddindən artıq mərkəzləşmiş sistemdə zəif inkişaf edir. Universitetlər çevik qərar vermək, öz inkişaf strategiyalarını qurmaq imkanı əldə etməlidir.

X. “İş görüntüsü” modeli yolverilməzdir. Təhlükəli problemlərdən biri də imitasiya idarəçiliyidir. Bu modeldə formal tədbirlər, statistik görüntülər, kampaniyalar real işi, inkişafı əvəz edir.

Böyük problemlərdən biri də sistemin öz səhvlərini təhlil edə bilməməsidir. Əgər sistem səhvləri ölçmürsə, səbəbləri araşdırmırsa, məsuliyyət mexanizmi qurmursa, deqradasiya qaçılmazdır. Gələcəyin təhsil modeli SI və data-əsaslı, çevik, tədqiqat yönümlü, keyfiyyət əsaslı olacaq. Əsas rəqabət bina ilə deyil, insan kapitalının keyfiyyəti ilə ölçüləcək.

Azərbaycan təhsilinin əsas problemi bir tərəfdən maliyyə azlığıdırsa, digər tərəfdən sistemli idarəetmə problemidir. Əgər qərarlar elmi əsaslara söykənmirsə, keyfiyyət ölçülmürsə, məsuliyyət mexanizmi yoxdursa, data analitikası işləmirsə, təhsil sistemi təsadüfi qərarlarla idarə olunur. Bu isə uzunmüddətli tənəzzül yaradır. Bu səbəbdən niversitetlərdə, eləcə də bütövlükdə milli təhsil sistemində “keyfiyyətin idarəedilməsi və təminatı sistemi” qurulmalıdır. Əks halda lokal islahatlar, formal dəyişikliklər, görüntü xarakterli tədbirlər təhsilin dərin problemlərini həll edə bilməyəcək. XXI əsrdə keyfiyyəti idarə etməyən təhsil sistemi öz gələcəyini idarə edə bilməz.

Təhsilin idarəedilməsində keyfiyyətə təminat sistemini optimallaşdırmaq üçün “keyfiyyətə təminat sistemi” metodologiyaları ETN apparatının fəaliyyətinə də tətbiq edilməlidir.

Təhsilin idarəedilməsində keyfiyyətə təminat sisteminin ETN-nin işinə tətbiqi

Müasir dövrdə təhsil sisteminin əsas problemi təkcə məktəb tikmək, avadanlıq almaq, kurikulum yazmaq, yaxud statistik göstəricilər toplamaq deyil. Əsas məsələ təhsilin keyfiyyətini sistemli idarə etməkdir. XXI əsrdə insan kapitalı, texnoloji inkişaf, innovasiya iqtisadiyyatı, milli təhlükəsizlik birbaşa təhsilin keyfiyyətindən asılıdır. Bu səbəbdən inkişaf etmiş ölkələrdə təhsil idarəçiliyinin əsas fəlsəfəsi, idarəetmənin keyfiyyət sistemi üzərində qurulmasıdır. Bizim əsas problemlərdən biri keyfiyyətə təminat sisteminin formal olması, real akademik nəticələrə əsaslanmaması, idarəetmənin elmi əsaslarla qurulmamasıdır.

Keyfiyyətə təminat nədir? Keyfiyyətə təminat sadəcə yoxlama, akkreditasiya, hesabat toplama sistemi deyil. Bu davamlı inkişaf, ölçmə, təhlil, korreksiya, optimallaşdırma, strateji idarəetmə sistemidir. Əsl keyfiyyət sistemi problem yaranandan sonra reaksiya verən yox, problemi əvvəlcədən görən sistemdir.

ETN səviyyəsində keyfiyyətə təminat sistemi necə qurulmalıdır?

1. Milli təhsil keyfiyyəti arxitekturası yaradılmalıdır. Əvvəlcə ölkənin məktəb, kolleclər, universitetlər, magistratura, doktorantura, müəllim hazırlığı, rəqəmsal təhsil üçün vahid keyfiyyət arxitekturası hazırlanmalıdır. Bu sistem parçalanmış deyil, inteqrativ olmalıdır. Bu arxitektura təhsil nəticələrini, səriştə standartlarını, müəllim keyfiyyəti indikatorlarını, akademik mühit göstəricilərini, tədqiqat keyfiyyəti meyarlarını, rəqəmsal transformasiya göstəricilərini, idarəetmə keyfiyyəti indikatorlarını müəyyət etməlidir.

2. Keyfiyyətə təminat formal yox, analitik sistem olmalıdır. Hazırda bir çox hallarda sənəd, hesabat, formal prosedur keyfiyyət kimi təqdim olunur. Halbuki real keyfiyyət sistemi data əsaslı, ölçülə bilən, müqayisəli, analitik xarakterli olmalıdır. Bu məqsədlə analitik mərkəz yaradılmalı, real vaxt rejimində məlumat toplanılmalı, problemləri təhlil edilməli, proqnoz modelləri qurulmalı, risklər əvvəlcədən müəyyən edilməlidir.

3. Təhsil idarəçiliyi sübut əsaslı siyasət modelinə keçməlidir. Bizdə təhsilə dair bir çox qərarlar intuisiya, inzibati yanaşm a, formal göstərişlərə əsaslanır. Müasir sistemdə isə hər qərarın arxasında data, elmi tədqiqat, müqayisəli analiz dayanmalıdır. Məsələn, yeni kurikulum tətbiq edilirsə, əvvəlcə o, pilot test edilməlidir, nəticələr ölçülməlidir, beynəlxalq müqayisələr aparılmalıdır.

4. Universitetlər üçün çoxsəviyyəli keyfiyyət modeli qurulmalıdır. Universitetlərin keyfiyyəti yalnız diplom sayı ilə, qəbul balı ilə, formal akkreditasiya ilə ölçülməməlidir. Bu indikatorlar əsas olmalıdır: akademik keyfiyyət (müəllim heyəti, kurikulum, akademik mühit.), elmi fəaliyyət (tədqiqat, sitat, innovasiya, patent.), tələbə nəticələri (əmək bazarı uyğunluğu, səriştələr, startup fəaliyyəti), beynəlxalqlaşma (ortaq proqramlar, xarici müəllimlər, mobilik), rəqəmsal transformasiya (SI inteqrasiyası, rəqəmsal platformalar, data əsaslı idarəetmə).

5. Keyfiyyətə təminat sistemi SI və data əsaslı olmalıdır. Yeni dövrdə süni intellekt, Big Data, təlim analitikası təhsil keyfiyyətinin əsas alətləridir. ETN milli təhsilin data platformasını yaratmalı, SI əsaslı monitorinq sistemi qurmalı, riskli universitetləri əvvəlcədən müəyyən etməli, təhsil keyfiyyətini proqnozlaşdırmalıdır.

6. Müəllim keyfiyyəti sistemi yenidən qurulmalıdır . Ən vacib məsələlərdən biri də müəllim keyfiyyətidir. Çünki, zəif müəllim zəif insan kapitalı deməkdir. Müəllimin keyfiyyət modeli akademik hazırlıq, pedaqoji səriştə, rəqəmsal bacarıqlar, Sİ savadlılığı, tədqiqat və innovasiya fəaliyyəti, etik davranışı əhatə etməlidir.

7. Akkreditasiya sistemi tam dəyişməlidir. Mövcud akkreditasiya çox vaxt sənəd yoxlaması, formal prosedur, bürokratik prosesə çevrilir. Halbuki inkişaf etmiş ölkələrdə akkreditasiya inkişaf modeli, keyfiyyətin inkişaf platformasıdır. Yeni akkreditasiya modeli davamlı monitorinq, nəticə əsaslı qiymətləndirmə, beynəlxalq ekspertiza, açıq hesabatlılıq, inkişaf planı üzərində qurulmalıdır.

8. Açıq və şəffaf təhsil idarəçiliyi qurulmalıdır. Keyfiyyət yalnız şəffaflıq olan yerdə mümkündür. Buna görə də universitet reytinqlərə açıq olmalıdır, təhsil dataları ictimaiyyətə təqdim edilməlidir, elmi nəticələr şəffaf olmalıdır, büdcə xərcləri şəffaf olmalı və izlənməlidir.

9. ETN-də peşəkar təhsil menecmenti sistemi qurulmalıdır. Ciddi problemlərdən biri də təhsil idarəçiliyində peşəkar ekspertiza çatışmazlığıdır. Təhsil inzibati idarəetmə sahəsi deyil, yüksək intellektual idarəetmə sahəsidir. Buna görə ETN-də təhsil siyasəti laboratoriyası, gələcək inkişaf strategiyaları mərkəzi, SI və təhsil mərkəzi, kurikulum layihələndirmə mərkəzi kimi strukturlar yaradılmalıdır.

10. Keyfiyyət mədəniyyəti formalaşdırılmalıdır. Ən vacib məsələ keyfiyyətin yalnız yoxlama sistemi kimi deyil, mədəniyyət kimi qəbul edilməsi və bu mədəniyyətin aşılanmasıdır. Təhsil sistemi özünüinkişafa, özünütəhlilə meylli, səhvlərdən öyrənən, innovasiya yaradan ekosistemə çevrilməlidir. Yeni modelin mərkəzində insan kapitalı, intellektual inkişaf, açıq elm, innovasiya, etik texnologiya dayanmalıdır.

ETN klassik “əmr verən” qurum modelindən çıxıb, “strateji-intellektual koordinasiya platforması” modelinə keçməlidir. Gələcəyin ETN modeli data əsaslı, SI dəstəkli, çevik, analitik, şəffaf, açıq sistem olmalıdır.

Təhsildə keyfiyyətin idarəedilməsinin konseptual problemləri, təhsilə yeni keyfiyyət yanaşması modeli haqqında fikirlərimizi ümumiləşdirərək qeyd edək ki, ölkəmizdə təhsilin əsas problemi keyfiyyətə təminat sisteminin zəifliyidir. Əgər keyfiyyət yenə də sənəd, hesabat, formal akkreditasiya kimi qalacaqsa, real transformasiya mümkün olmayacaq. Əgər elmi əsaslı idarəetmə, data əsaslı qərarlar, SI dəstəkli monitorinq, açıq elm, peşəkar təhsil menecmenti üzərində qurulan yeni model yaradılacaqsa, onda universitetləri, müəllim hazırlığını, magistraturanı, məktəb sistemini tamamilə yeni inkişaf mərhələsinə çıxara bilərik.

Gələcəyin əsas rəqabəti neft, bina və texnika ilə deyil, insan kapitalı və təhsil keyfiyyəti ilə olacaq. Bu səbəblərdən həm təhsil sistemində, həm də təhsilin idarəedilməsində (ETN) keyfiyyətə təminat prinsiplərinə ciddi əməl edilməlidir.

Müəllif: İlham Əhmədov”