“Məktəblərimiz yalnız dərs keçməklə kifayətlənib insan yetişdirməsə- zorakılıq qaçılmazdır...”

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin:

“Türkiyədə müzakirə olunan qadağalar telefon istifadəsinə məhdudiyyəti, sosial media nəzarəti nəzərdə tutur. Belə qadağaların qısa müddətdə təsiri olur, uşaqların riskli kontentə çıxışı azalır, impulsiv davranış zəifləyir. Amma...”

“Azərbaycanda nazirliyin tətbiq etdiyi “Məktəblinin dostu” layihəsi tam fiaskoya uğradı. Bu layihə məktəb mühitinə, təlim –tərbiyə prosesinə heç nə verə bilmədi, boş yerə büdcədən milyonlarla vəsait israf edildi. İllərdir böyük təqdimatlarla ictimaiyyətə göstərilən həmin layihə indi haradadır?

“Bu problemləri yalnız qadağa ilə həll etmək mümkün deyil. Uşaqlara alternativ model verilməlidir...”

“Problemin psixoloji istiqamətdə həlli üçün məktəbdə psixoloji xidmət gücləndirilməlidir. Məktəblərdə psixoloqların sayı əhəmiyyətli dərəcədə artmalıdir. Məktəb psixoloqları hadisələrə erkən müdaxilə etməklə münaqişələrin qarşısını ala bilməlidirlər...”

“Son illər bir çox ölkələrdə, eləcə də Azərbaycanda məktəblilər arasında aqressiya və qəddarlıq hallarının artması müşahidə edilir. Məktəblərdə artan aqressiya, zorakılıq və anormal davranış hallarının qarşısının alınması, təhlükəsiz təhsil mühitinin formalaşdırılması, şagirdlərin sosial-emosional inkişafının təmin edilməsi ciddi problem olmuşdur. Məktəbdə zorakılıq, həmyaşıdına qarşı qəddar davranış, sosial mediada zorakılığın adiləşməsi daha epizodik hadisə deyil”.

Bunu Moderator.az-açıqlamasında tanınmış təhsil eksperti, Azərbaycan Dğvlət Pedaqoji Universitetinin dosenti, İKT mütəxəssisi İlham Əhmədov söyləyib.

“Bəs bu fərdi problemdir, yoxsa, yeni yaranan sosial-psixoloji reallıqdır?” –deyə sual edən alim belə bir cavabı dilə gətirir:

“Əslində əvvəllər də məktəblərdə zorakılıq halları olurdu. Amma bu gün vəziyyət tam fərqlidir, indi davranışlar daha ekstremaldır. Cinayətkarların yaşı daha azdır, hadisələr daha sürətlə baş verir. Pis nümunələr də tez yayılır (media və internet vasitəsi ilə).

Bu yaranmış problemləri yalnız uşağın tərbiyəsizliyi ilə izah etmək düz olmazdı. Burda səbəblər çoxdur. Psixoloji və sosial səbəblər kimi cəmiyyətdə emosional tərbiyənin zəif olmasını, ailədaxili konfliktlərin artmasını, diqqət və nəzarət çatışmazlığını qeyd edə bilərik. Məktəb mühitində müəllim-şagird münasibətlərinin formallaşması, psixoloji xidmətlərin zəifliyi, konfliktlərin vaxtında və düzgün idarə olunmaması da mühüm rol oynayır...

Ən mühüm amil isə rəqəmsal mühitin sürətlə genişlənməsi və bunun nəzarətdən kənar qalmasıdır. Bu gün uşaqlar yaşlarına uyğun olmayan zorakı məzmunlu kontentlər izləyir, aqressiv davranış modellərini təkrarlayır, sosial mediada “şok effekti” üçün neqativ tipli davranışlar edir. Bu zaman mənfi davranış adiləşir, normallaşır, təkrarlanır, yayılır. Bura nəzarətsiz kompüter (telefon) oyunları və medianın da ziyanlı təsirini əlavə edə bilərik. Nəzarətsiz kompüter oyunları bir çox hallarda zorakılığı təbliğ edir, neqativ davranışı stimullaşdırır...”

Ekspert bəzi ölkələrdə mobil telefon və kömpüterlərdə uşaq və yeniyetmələr üçün müəyyən qadağaların tətbiq edilməsinə də münasibət bildirib.

“Yaranmış vəziyyətlə əlaqədar bəzi ölkələrdə qadağalar tətbiq edilməyə başlanılmışdır. Məsələn, Türkiyədə artıq qadağalar tətbiq edilir. Türkiyədə müzakirə olunan qadağalar telefon istifadəsinə məhdudiyyəti, sosial media nəzarəti nəzərdə tutur. Belə qadağaların qısa müddətdə təsiri olur, uşaqların riskli kontentə çıxışı azalır, impulsiv davranış zəifləyir. Amma problem budur ki, belə qadağalar səbəbi yox, nəticəni hədəfləyir. Bu halda uşaqlar alternativ yollar tapır, problem gizli formada davam edir. Reallıq isə budur ki, texnologiya problem yaratmır, sadəcə mövcud problemi gücləndirir”, -deyə mütəxəssis nəzərə çatdırıb.

Təhsil ekspert hesab edir ki, bu problemin bir səbəbi də cəmiyyətdəki emosional savadsızlıqdır:

Müasir təhsilin zəif nöqtəsi emosiyaların idarə edilməməsi, empatiyanın, ziddiyyətlərin həll bacarıqlarının zəif olmasıdır. Çıxış yolu problemin həllinə kompleks yanaşma ola bilər. Bu problem yalnız bir vasitə ilə həll edilə bilməz. Problemin həlli pedaqoji, psixoloji, texnoloji, sosial istiqamətləri əhatə etməlidir. Bunun üçün yeni model yaradıla bilər. Problemin pedaqoji istiqamətdə həlli emosional intellekt amilini önə çəkir. Müəllim və şagirdlərin emosional intellekt sahəsində maariflənməsi vacibdir: hisslərin tanınması, aqressiyanın idarə olunması, empatiya...

Davranış əsaslı kurikulum hazırlanmalı və məktəblərdə tətbiq edilməlidir. Bu kurikulum konflikt həlli, sosial bacarıqlar, riskli davranışın təhlilini əhatə edə bilər.

Problemin psixoloji istiqamətdə həlli üçün məktəbdə psixoloji xidmət gücləndirilməlidir. Məktəblərdə psixoloqların sayı əhəmiyyətli dərəcədə artmalıdir. Məktəb psixoloqları hadisələrə erkən müdaxilə etməklə münaqişələrin qarşısını ala bilməlidirlər...”

Həmsöhbətimiz Azərbaycanda məktəblilərlə bağlı baş verən sonuncu olaylardan biri üzərində xüsusi dayanıb:

“Bəzən elə hadisələr olur ki, xəbər kimi yox, bütöv bir sistemin aynada əksi kimi görünür. Bakı məktəblərindən birində baş verən hadisə də məhz belədir. Bir şagirdin digər şagirdin üstünə yandırıcı maddə töküb, onu alovlandırması artıq sadəcə məktəbdaxili insident deyil. Bu, insanı sarsıdan, düşündürən və ən əsası, ciddi suallar doğuran bir siqnaldır... Mən belə bir hadisə heç vaxt (nə bizim məktəblərdə, nə də başqa ölkələrin məktəblərində) eşitməmişdim. Bu qədər qəddar bir davranışın məktəb mühitində ortaya çıxması təsadüfi deyil. Bu “birdən-birə” yaranan fikir də deyil. Bu haradasa formalaşan, nəzarətsiz qalan, vaxtında qarşısı alınmayan bir davranışın nəticəsidir.

Bu hadisə məktəblərdə şagirdlərin az olması fonunda baş verib, belə ki, şagirdlərinin çoxu dərsdən “icazəli yayınıb” repetitor yanında olurlar. Biz bu kimi hadisələrdə məktəbin təlim-tərbiyə prosesinin, davamiyyətin pozulmasının xüsusi rol oynadığını qeyd etmək istəyirik. Məktəb artıq özünün bir çox mühüm funksiyalarını itirib. Xüsusən son 10 ildə bu aydın görünür...

Bu hadisə bir həqiqəti də açıq göstərdi ki, təhsil yalnız dərs deməkdən ibarət deyil. Təhsil həm də mühit yaratmaqdır, davranış formalaşdırmaqdır, təhlükəsizliyi təmin etməkdir. Əgər bu komponentlərdən biri zəifdirsə, digərləri nə qədər güclü olsa da, sistem balansını itirir...

Hadisənin digər pis tərəfi də budur ki, belə hadisələr baş verəndə biz çox vaxt onu “istisna” kimi qəbul etməyə çalışırıq. Halbuki, bu istisna yox, ciddi xəbərdarlıqdır. Bu, təhsil sistemində ciddi boşluq yarandığını göstərən açıq siqnaldır...”

Pedaqoq baş verənlər fonunda son illər təhsil sahəsində tətbiq edilən layihələrin uğursuzluğuna da diqqət çəkib:

“ “Məktəblinin dostu” layihəsi tam fiaskoya uğradı. Bu layihə məktəb mühitinə, təlim –tərbiyə prosesinə heç nə verə bilmədi, boş yerə büdcədən milyonlarla vəsait israf edildi. İllərdir böyük təqdimatlarla ictimaiyyətə göstərilən həmin layihə indi haradadır? Məktəbdə təhlükəsiz mühit yaratmaq, şagird davranışlarını izləmək, riskləri vaxtında müəyyənləşdirmək kimi məqsədlər bu layihənin əsas vəzifəsi deyildimi? Əgər belə hadisələr baş verirsə, onda deməli bu layihənin mexanizmləri yarımçıqdır, işləmir. Bu lazımsız ştatların əvəzinə bəlkə məktəb psixoloqlarının sayını artıraq?...”

Təhsil eksperti hesab edir ki, problemin həllinin digər istiqaməti elmi və texnoloji vasitələrdən düzgün istifadədir:

“Şagirdlərin riskli hərəkətlərini müəyyənləşdirmək, sistemləşdirmək, onları davamlı müşahidələr etmək, proseslərin monitorinqini aparmaq məqsədəuyğundur. Bütün bu proseslər davranışların təhlilinə, bu yolla erkən xəbərdarlıq sistemi qurmağa, riskli şagirdləri müəyyən etməyə imkan verəcəkdir. Bu məqsədlə müasir texnologiyalardan, o cümlədən rəqəmsal davranış platformasından istifadə mümkündür. Bu şagird fəallığının izlənməsinə, risk siqnallarını təyin etməyə, müəllimlər üçün təhlil paneli yaratmağa imkan verə bilər. Bütün bunlarla paralel kontent filtrasiya sistemləri (yaşa uyğun olmayan media və təhlükəli kontentin bloklanması) də tətbiq edilməlidir.

Problemlərin həllinə elmi-konseptual, intellektual yanaşma olmalıdır. Nəzarətdən çox, yönləndirmə olmalıdır. Yalnız qadağa ilə bu problemləri həll etmək mümkün deyil. Yaxşı olardı ki, uşağa alternativ model verilsin, səhv davranışı izah edilsin, öz hərəkətlərini idarə etmək öyrədilsin...”

Alim təhlükəsiz məktəb ekosistemi yaradılmasına xüsusi önəm verərək belə deyir:

“Bu sistemdə müəllim fasilitator(bələdçi, yolgöstərən, asanlaşdıran), psixoloq fəal iştirakçı, texnologiya monitorinq aləti, şagird isə passiv yox, şüurlu iştirakçı olmalıdır. Əgər məktəb yalnız dərs keçməklə kifayətlənib insan yetişdirməsə, onda zorakılıq qaçılmazdır. Bu gün biz iki yoldan birini seçməliyik: əgər qadağalar, reaksiyalar, gecikən müdaxilə modeli qalacaqsa, problem davam edəcəkdir. Yox, əgər sistemli yanaşma, pedaqoji və texnoloji həllər, erkən profilaktika tətbiq edilcəksə, onda tədricən təhlükəsizlik məktəb mühiti formalaşacaqdır...

Konkret ölkəmizə gəldikdə, bir suala dürüst cavab verib onun üzərində ciddi düşnüməliyik: “Biz məktəbdə bilik veririk, yoxsa insan formalaşdırırıq?” Gerçək cavab odur ki, Azərbaycanda məktəb daha bilik vermir, şagird repetitorun yanında əzbərçiliklə məşguldur. Məktəb davamiyyətin pozulmasına rəvac verdiyi üçün, məktəbdə təlimlə yanaşı, tərbiyə sistemi də çöküb. Bu halda isə belə hadisələrin yenə də təkrarlanması təəccüblü olmayacaq. Çünki nəzarətsiz qalan mühitdə riskli davranış gec-tez ortaya çıxır...”

“Bu ciddi problemin həlli yönündə elmi bazada xüsusi proqramlar, strategiyalar hazırlanmalı, sistemli fəaliyyətlər aparılmalı, beynəlxalq təcrübə öyrənilməli və tətbiq edilməlidir.

Görünən odur ki, əgər təhsil sistemində tezliklə ciddi qayda-qanun yranmasa, təsadüfi kadrlar bu sistemdən təmizlənməsə, onda təhsildə belə insidentlər hələ çox olacaq. Biz uşaqları qorumalıyıq, problemi gizlətməli deyilik. Bu halda gələcək cəmiyyətimiz daha yaxşı ola bilər”, - deyə İlham Əhmədov vurğulayıb.

Sultan Laçın