Xəbər lenti
12/12/2019 [07:24]:
İnsan dünyaya qədəm basarkən niyə ağlayır?..
12/12/2019 [00:19]:
Niyaməddin Musayev ölüm xəbərini yayanlar haqda: "Mən onları tapıb..."
12/12/2019 [00:14]:
İsveçrədə qadın prezident seçildi
12/12/2019 [00:06]:
Heydər Əliyevin vəfatından 16 il ötür
11/12/2019 [23:35]:
Qaxda vəzifəli şəxs vəfat etdi
11/12/2019 [23:33]:
Əli ət maşınında qalan uşaq təcili Xaçmazdan Bakıya göndərildi
11/12/2019 [23:30]:
PSJ və “Qalatasaray” azarkeşləri arasında qarşıdurma
11/12/2019 [23:27]:
"Zəif parlamentlə güclü dövlət qurmaq olmaz" - Əməkdar elm xadimi ilə 2-ci söhbət...
11/12/2019 [23:26]:
“Əgər Qarabağ Ermənistandırsa...”
11/12/2019 [23:23]:
Bakı metrosunda qorxulu anlar - VİDEO
11/12/2019 [23:07]:
"Ərə getsəm və qızım olsa bəlkə qayınanamın adını qoydum" - Aysel axtarışa çıxıb...
11/12/2019 [23:03]:
OPEC Azərbaycan üzrə proqnozu dəyişməyib
11/12/2019 [23:02]:
Pijama ilə poz verən Damlanı ələ saldılar: "Niyə özünü bu günə qoyursan..?”
11/12/2019 [22:56]:
Ramiz Mehdiyev: "Azərbaycanda yeni idarəçilər elitası formalaşır"
11/12/2019 [22:38]:
Ərdoğanla Putin arasında telefon danışığı olub - YENİLƏNİB
11/12/2019 [22:34]:
Vladimir Zelenski AŞ-ni Rusiyaya qarşı sanksiyaların müddətini uzatmağa çağırıb
11/12/2019 [21:47]:
“Sürgündə aparıldığımız dəmiryolunu özümüzə düzəltdirmişdilər” - FOTO
11/12/2019 [21:38]:
"İqtidarı tənqid və təhqir etmirsənsə, ya yaltaqsan, ya mədhiyyəçi..."
11/12/2019 [21:24]:
Hər gün bir ovuc qoz ləpəsi yeməyin İNANILMAZ FAYDALARI...
11/12/2019 [21:16]:
Mikayıl Cabbarov: "Ölkə iqtisadiyyatına sərmayə yatırın"
11/12/2019 [21:12]:
Ali Radadakı davaya görə cinayət işi açıldı
11/12/2019 [21:05]:
Fransada minimum pensiya min avroyadək qaldırılacaq - 2022-ci ildən
11/12/2019 [21:04]:
ABŞ Senatı Türkiyə əleyhinə qanun layihəsini təsdiqlədi
11/12/2019 [21:02]:
Qarabağda döyüşən qadınlar haqqında ən gözəl kitabın müəllifi...
11/12/2019 [20:57]:
“Öz qarnından çıxanın vəfası budursa...” - Brilliant Dadaşovanın oğlu anasını "partlatdı" - VİDEO
11/12/2019 [20:56]:
İran Fransa vətəndaşlarını azad etmək niyyətində deyil
11/12/2019 [20:54]:
ABŞ İrana qarşı sanksiyaları genişləndirdi
11/12/2019 [20:53]:
AŞPA-nın həmməruzəçiləri Azərbaycana səfər edəcək
11/12/2019 [20:41]:
Azərbaycanda yaşayan ahıska türkləri: “Sürgündə aparıldığımız dəmiryolunu özümüzə düzəltdirmişdilər”
11/12/2019 [20:37]:
Azərbaycanda Rusiya ilə birgə turizm alyansı yaradılıb
11/12/2019 [20:36]:
Cem Yılmaz Defne ilə evlənməyə razı oldu – İddia
11/12/2019 [20:35]:
UNEC tələbələrinin “Nəsimi” tamaşası Ankarada anşlaqla qarşılanıb
11/12/2019 [20:31]:
Azay Quliyev: "Bu, nə mənəviyyata, nə də siyasi əxlaqa sığır"
11/12/2019 [20:16]:
Azərbaycanda ilk dəfə Bioplastik zavod tikiləcək - VİDEO
11/12/2019 [20:11]:
Qorxmaz Hüseynov Şirvan və Hacıqabuldan olan sakinləri qəbul edib
11/12/2019 [20:09]:
Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsində qüdrətli dövlət xadimi Heydər Əliyevin anım günü keçirilib
11/12/2019 [20:06]:
22 il öncə oğurlanan portret divardan çıxdı - MARAQLI...+ VİDEO
11/12/2019 [20:05]:
ADNSU-da “Xocalıya Ədalət” Kampaniyasının əməkdaşları ilə tələbələrin görüşu keçirilib
11/12/2019 [19:57]:
Uşağını ölənəcən yedirtdi
11/12/2019 [19:55]:
“Piyadalar işıqqaytarıcı geyimlərdən istifadə etsinlər”
11/12/2019 [19:55]:
Afaq Bəşirqızı əsəbləşdi: "Ona dedim ki, qeyrətin, vicdanın olsun" - VİDEO
11/12/2019 [19:39]:
"Problemlərin həlli üçün iki yeni qatar istifadəyə veriləcək" -Cavid Qurbanov
11/12/2019 [19:33]:
Hovuzda şagirdləri ilə cinsi əlaqəyə girən müəllim həbs edildi - RƏZALƏT...
11/12/2019 [19:33]:
BDU-da Heydər Əliyevin irsinə həsr olunan silsilə mühazirələr dinləniləcək
11/12/2019 [19:32]:
Mandarindən gözlənilməz təhlükə aşkarlandı- Beyinə zərər vuran maddə!..
11/12/2019 [19:28]:
Keçmiş məmur Ermənistanın baş nazirini məhkəməyə verib
11/12/2019 [19:26]:
Azərbaycanlı seksual aktrisa yeni klipini təqdim etdi - VİDEO
11/12/2019 [19:17]:
Meymun və donuzdan yeni bir canlı yaratdılar - MARAQLI
11/12/2019 [19:05]:
Kişi arvadını polis zabiti ilə yataqda tutdu - VİDEO/FOTO
11/12/2019 [19:02]:
"Azərbaycanda Rusiya ilə birgə turizm alyansı yaradılıb"
11/12/2019 [18:59]:
Bələdiyyə seçkilərində “Exit-poll” keçirilməyəcək
11/12/2019 [18:58]:
Yunis Səfərov və digərlərinin cinayət işi icraata verilib
11/12/2019 [18:56]:
İstanbuldan gələn şəxsin baqajında güllə tapıldı
11/12/2019 [18:54]:
İsrail Knesseti özünü buraxmaq barədə qərar qəbul etdi
11/12/2019 [18:32]:
“Nəsimiyə Azərbaycan pasportu verək” - Şeyxulislamdan hamını təəccübləndirən MESAJ
11/12/2019 [18:29]:
“Time” 16 yaşlı qızı “İlin adamı” seçdi - FOTO
11/12/2019 [18:25]:
ABŞ İrana qarşı yeni sanksiyalar tətbiq edib
11/12/2019 [18:16]:
Cavid Qurbanov “Rusiya Dəmir Yolları” ASC-nin İdarə Heyətinin yekun iclasında çıxış edib
11/12/2019 [18:15]:
Respublika Veteranlar Təşkilatında Heydər Əliyevin anım mərasimi keçirilib - FOTO
11/12/2019 [18:02]:
“Yaxşı ana deyiləm...” - FOTO
11/12/2019 [17:54]:
Parlament seçkilərində iştirak etmək istəyən 7 nəfərə imza vərəqələri verilib
11/12/2019 [17:52]:
Gürcüstanda qumarxana biznesindən büdcəyə 34 milyon dollar daxil olub
11/12/2019 [17:42]:
Psixoloqların diaqnostik qiymətləndirilməsinin vaxtı açıqlanıb
11/12/2019 [17:30]:
“O, törətdiyi əməllərə görə qanun qarşısında cavab verməli olacaq”
11/12/2019 [17:28]:
Ukraynada deputatlar yumruq davasına çıxdılar - VİDEO
11/12/2019 [17:20]:
“İslahat ruhunun gətirdiyi yeni nəfəs jurnalistikamızda mütərəqqi dəyişiklikləri şərtləndirəcək”
11/12/2019 [17:18]:
Bakıda övladına işgəncə verən valideyn həbs edilib
11/12/2019 [17:17]:
MSK ilk dəfə olaraq bütün seçki məntəqələrini çip oxuyan cihazlarla təmin edəcək
11/12/2019 [17:16]:
Neft Emalı Zavoduna direktor təyin edildi - FOTO
11/12/2019 [17:15]:
Komitə sədri GİZ-in layihəsi çərçivəsində keçirilmiş tədbirdə iştirak edib
11/12/2019 [17:14]:
Prezident Administrasiyasında yeni təyinat
11/12/2019 [17:12]:
Zakir Həsənov komandir-rəis heyəti qarşısında tapşırıqlar qoydu
11/12/2019 [16:49]:
Vasif İsmayıl da namizəd olacaq
11/12/2019 [16:46]:
Azərbaycanda ov edən qətərli şahzadələr Pakistanda tutuldu
11/12/2019 [16:44]:
MSK 3 siyasi partiya ilə bağlı qərar verdi
11/12/2019 [16:42]:
Hacıbala Abutalıbovun AMEA-da işləməsi TƏKZİB OLUNDU
11/12/2019 [16:40]:
İlham Əliyev Neftçalaya beş milyon manat ayırdı
11/12/2019 [16:39]:
Uşaqlarını döyən ata həbs edildi, ögey ana isə... - Rəsmi açıqlama
11/12/2019 [16:36]:
ADP Ali Məclisi partiyanın seçkilərlə bağlı ilkin qərarını təsdiqlədi
11/12/2019 [16:35]:
“Müxalifətdəki partiyalar seçkilərdə iştirakla bağlı fərqli mövqeyə malikdir”
Bütün arxiv bir sırada
08/04/2015 [17:46] - Köşə - ( 2535 dəfə baxılıb)

İran-Turan münasibətləri yeni mərhələdə

Tarix, coğrafiya, mədəniyyət və inancın məcbur qıldığı rəqabət içindəki əməkdaşlıq
Telman Nüsrətoğlu

 

 


Yaxın Şərq regionunda, elə bütövlükdə dünyada da liderlik, hakimiyət uğrunda rəqabətin qızışdığı, yeni paylaşımların baş verdiyi günümüzdə dəngələr, ittifaqlar, əməkdaşlıqlar da sürətlə dəyişməkdə, yeni xarakter almaqdadır. Günümüzün ən ciddi hadisəsi isə, şübhəsiz ki, İranla Amerikanın, Qərbin anlaşma, yeni əməkdaşlıq dövrünə qədəm qoyduqlarını elan etməsidir. Əslində, Qərblə İranın əməkdaşlığının önündə ciddi  maneyə çevrilən nüvə qarşıdurmasının həlli Rusya ətrafında yaranan son geoplotik şəraitdə bir az da gözlənilən idi. Nəhəng neft və qaz ehtiyatlarına malik olan, onu dünya bazarlarına çıxartmaqda da ən əlverişli coğrafi mövqeyini qoruyan belə bir rəqibin buxovlardan azad olması Rusya qədər Körfəz ölkələrini də narahat etməlidir. 

İran bu potensial coğrafi-iqtisadi imkanları və tarixdən aldığı imperialist ilhamla həm də regional, kürəsəl güc olmaq istəyir. Avropanın da həm  bu zəngin karbohidrogen ehtiyatlarına, həm də son dövrlər “ipə-sapa yatmayan” Türkiyənin yüksəlişini dəngələyəcək bir gücə ehtiyacı  vardı. Və beləcə, bölgədə yeni siyasi münasibətlərin,  konfiqurasiyalar əsasını qoyan yeni bir mərhələ də açılmış oldu. Bu mərhələnin ən başlıca sualı İran-Türkiyə münasibətlərinin, İran - ABŞ və Türkiyə-ABŞ münasibətləri fonunda işləyəcəyi prosesdir. 

Asiyadan Avropaya uzanan bu coğrafiyanın iki rəqib gücü Dandanakanda qarşılaşalı min il oldu.

1040-cı ildə Səlcuqlu axınçıları Qəznəliləri məğlub edərək İranın, Anadolunun içlərinə doğru yayılmaya başladılar və o tarixlə də İranın türkləşməsi prosesi də sürətlənmiş oldu. İran əhalisinin, təxminən, yarısının türkləşməsiylə nə  İranda, nə də ətraf coğrafiyada fars təsiri yox olmadı, yeni tarixi şəraitdə iki imperial vizyonun "əməkdaşlıq" içindəki dərin rəqabət dövrü də  başladı.

Monqol-tatarların İran hakimiyəti  bölgədəki Türk varlığını zəiflətməklə bərabər, sasani-fars çizgisinin şiə anlayışında yeni kimlik və enerji qazanmasına gətirib çıxartdı. Bu məsələdə farsların bürokratik ənənəsi, hiyləgərlik dolu siyasi qabiliyyəti təsirli oldu. Tarixi rəqabət, müharibələr, zaman-zaman hər iki ölkənin milli varlığı üçün təhdid yaradacaq Rusya kimi qüvvələrə qarşı əməkdaşlığı da əhatə edən uzun bir qeyri-stabil münasibətlər dövrünü təhlil etmək fikrimiz yoxdur. Sadəcə, bəzi tarixi əsaslara söykənən münasibətlərə nəzər salmaq istəyirəm.

1639-cu ildə imzalanan "Qəsri-Şirin" anlaşmasıyla dəqiqləşdirilən Türkiyə-İran sərhədləri günümüzə qədər də dəyişməz olaraq qalmaqdadır. Lozannada İran da sərhəd zolağı bəzi bölgələrlə bağlı Türkiyəyə torpaq tələbi irəli sürməyə çalışsa da, 1926-cı ildə imzalanan dostluq anlaşması və daha sonrakı "Sadabat paktı"yla bu anlaşmazlıqlar həll edildi. Ancaq İrandakı 1979-cu il inqilabına qədər  də İranla Türkiyənin "əməkdaşlıq " şəraitindəki rəqabəti davam etdi. Yeni rejimlər şəraitində də münasibətlərdəki bu rəqiblik xarakteri dəyişmədi. İran öz torpaqlarında panturanizmin canlanmasını həmişə özü üçün təhdid olacaq gördü və buna səbəb olacaq bütün faktorlardan uzaq durdu.  Bu qorxu 1979-cu ildən sonra da davam etdi. İran bir yandan öz torpaqlarında hər hansı kürd ayrılıqçı hərəkata şiddətlə qarşı gələrkən, Türkiyəyə qarşı PKK kartına da zaman-zaman investisiya qoydu. İnqilabdan sonra irançı radikal qrupların Türkiyədə şəbəkə qurmaları istiqamətində də çalışmaları oldu.

Ancaq İranın özünün də şüşə evdə yaşadığını heç bir zaman unutmayaraq,Türkiyəyə qarşı bu fəaliyyətlərdə çox da uzağa getmədiyini, əsasən qarşılıqlı "daxili işlərinə qarışmamaq" prinsipinə üstünlük verdiyini də qeyd etmək lazımdır. Sovetlərin çöküşü və türk cümhuriyətlərinin meydana çıxmasını İran özü üçün yeni bir panturanizm təhdidi olaraq gördü və  Rusya, Ermənistanla əlaqələrini daha da inkişaf etdirdi. Qafqaz və Orta Asyada Türk xəttiylə mübarizə aparan İran Amerikanın İraqda bir kürd dövləti qurmaq istədiyini görüncə, Türkiyəylə bu məsələdə məcburi əməkdaşlıq xəttini tutdu.Eyni zamanda, bütün Yaxın Şərqdə “şiə hilalı” deyilən strateji bir təsir şəbəkəsi qurmaq istiqamətindəki fəaliyyətinə də davam etdi. İranın  özünün İslam təəssübkeşi, Türkiyənin isə  Qərb, İsrail yönümlü  siyasət yürütməsi istiqamətindəki ideolojik təbliğatı AKP iqtidarıyla təsirini itirdi. Ərdoğan iqtidarının qonşuluq, qarşılıqlı maraqlar, İslam qardaşlığı prinsiplərindən çıxış edərək İranın çətin zamanlarında onun yanında yer alması, Birləşmiş Millətlər Təhlükəsizlik Şurasında embarqoya qarşı çıxması yaxın tariximizin bilinən həqiqətləridir.

Ancaq bütün bunların əksinə, İranın Türkiyəyə ən bahalı qazı satdığını, İran ərazisindən keçərək türk dövlətlərinə mal aparan türk maşınlarına necə maneələr yaratdığını da gördük. TAV  və Türkcellin  Tehranda qatıldığı tenderlər İnqilab Keşikçilərinə verildikdən sonra bu şirkətlər oradakı fəaliyyətlərini dayandırmışdılar. İranın eyni zamanda İraqda, Suriyada, Livanda Türkiyəylə rəqabət apardığı bilinməkdədir.

Bu tarixi təməllər üzərində inşa edilmiş münasibətlər indi daha maraqlı bir dövrə qədəm qoyur. Bölgədə və dünyada yüksələn gücləri əngəlləyərək yeni dəngələr formalaşdırmaq və enerji qaynaqlarına hakim olmaq istəyən bir iradə var. Məzhəb  savaşlarıyla  müsəlmanları bir-birinə düşmən etmək istəyənlər ortadadır. Türkiyənin,  İranın güvənliyinə təhlükə törədəcək proseslərin arxasında da bu gün İranla əlaqələri yaxşılaşdırmaq istəyən, İran üzərindən hədəflərini həyata keçirmək istəyən eyni iradə var.

Artıq silahlı qruplar üzərindən davam edən təmsili savaşlar da bir nəticə vermir. İndi daha böyük fəlakətləri əngəlləmək üçün bölgədə uzlaşma və anlaşma zəmini formalaşdırılmalıdır. Yoxsa, müsəlman ölkələri bütün iqtisadi potensiallarını bir-biriylə mübarizədə tükəndirərək oyun oynayan birinin oyuncağına çevrilməkdən başqa bir işə yaramayacaqlar. Türkiyə bu mənada ərəb dünyasıyla İran arasında  da bir körpü rolu oynaya bilər. İslam ölkələri tarixi rəqabəti, ayrışmanı tərk edərək birlikdə ortaq bazar, ortaq pul formalaşdıraraq müsəlman üst kimliyiylə bölgəsəl inkişafı təmin edə bilərlər.

loading...
loading...
"İqtidarı tənqid və təhqir etmirsənsə, ya yaltaqsan, ya mədhiyyəçi..."
22 il öncə oğurlanan portret divardan çıxdı - MARAQLI...+ VİDEO
Hovuzda şagirdləri ilə cinsi əlaqəyə girən müəllim həbs edildi - RƏZALƏT...
Meymun və donuzdan yeni bir canlı yaratdılar - MARAQLI
"Ziya Bünyadov, Xəlil Rza Ulutürk kimi milli mənafe düşüncəli 100 namizədimiz varmı?"
Loading...
Lor Hospital
İdrak Liseyi - Keyfiyyətli təhsil
N.Tusi adına Klinika
Cəmiyyət
"Zəif parlamentlə güclü dövlət qurmaq olmaz" - Əməkdar elm xadimi ilə 2-ci söhbət...
Cəmiyyət
Cavid Qurbanov “Rusiya Dəmir Yolları” ASC-nin İdarə Heyətinin yekun iclasında çıxış edib
Dünya
Rus idmançı qadın bədəniylə kişilərə meydan oxuyur- MARAQLI...
İqtisadiyyat
“Bu cür hallarda tərəflər rəsmiləşdirməmənin ortaya çıxara biləcəyi riskləri gözaltına almalıdır...”
Cəmiyyət
“İnsanlar bu cür məsələlərdə məhkəməyə müraciət etmək əvəzinə, televiziya verilişlərinə üz tuturlar...”
Həftənin ən çox oxunanları
"Gəlin qardaşının qayınatası ilə bir yataqda yaxalandı" - Bakıda ŞOK OLAY - VİDEO
"Əndamın yansın, Roza" - Aparıcı efirdə özünü saxlaya bilmədi - FOTO
Pərvin Abıyeva: “Mənim üçün sevgidə yataq...” - VİDEO
İnsanların çoxu bu məsələdə seksdən daha çox həzz alır - Alimlərdən inanılmaz tədqiqat
Vaqif Əsədovdan təcili yardıma yol verməyən xanım sürücüyə: "Könüllü gəlsəniz..." - VİDEO
Bacısını efirə çıxartdı, əri zəng edib dalaşdı - Gərgin anlar
"Azərbaycan elə bilməsin ki, Njdenin heykəli ilə erməniləri Rusiyanın gözündən salacaqlar...”
Deputat keçmiş baş nazirin qızını 3 dəfə zorladı - atası susmağı tələb etdi...- RƏZALƏT
"Milli Məclisin Gəncəyə köçürülməsi həm Bakını fəlakətdən qurtarar, həm də..."
Xoşqədəm ATV və ANS-dəki - MƏVACİBİNİ AÇIQLADI
Moderator.az-ın arxivi
Pulsuz hüquqi xidmət
Copyright©2019
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247