Xəbər lenti
07/07/2020 [21:37]:
200-dən çox mağazası olan məşhur geyim markası iflas etdi - FOTO
07/07/2020 [21:37]:
Türkiyə parlamentinə sədr seçkisinin nəticəsi məlum oldu
07/07/2020 [21:36]:
11-ci siniflər üçün buraxılış imtahanında ən yüksək nəticə göstərən məktəblər açıqlanıb
07/07/2020 [21:26]:
Dünyanın ən yaşlı yapışıq əkizləri həyatını itirdi - FOTOLAR
07/07/2020 [21:00]:
“Mənim qohumlarım tərəfindən ola bilər ki,  qəhabət hallara yol verilsin…”
07/07/2020 [20:59]:
Nikol Paşinyan sosial partlayışdan yayınmaq üçün əhalini savaşla şantaj edir
07/07/2020 [20:53]:
Koronavirusu ciddi hesab etməyən Braziliya prezidenti də yoluxdu
07/07/2020 [20:52]:
Respublika Süni Mayalanma Mərkəzinə yeni direktor təyin edilib
07/07/2020 [20:35]:
"Böyükşor gölü müəyyən ekoloji problemləri olan su hövzəsidir"
07/07/2020 [20:30]:
"Azərbaycan ATƏT-in bütün icra strukturları ilə konstruktiv dialoq aparmağa hazırdır"
07/07/2020 [20:27]:
“Ermənistanın təxribatçı addımları hərbi eskalasiya üçün real bir riskdir"
07/07/2020 [20:23]:
DTX tərəfindən həbs edilən XİN əməkdaşı məşhur "avtoş"un atası imiş... - FOTO + VİDEO
07/07/2020 [20:21]:
Türkiyədə 4,2 bal gücündə zəlzələ olub
07/07/2020 [20:19]:
Naxçıvan koronavirusdan qurtuldu - yeni yoluxma qeydə alınmadı
07/07/2020 [20:06]:
İranda neft hasilatı son 40 ilin minimum həddinə enib
07/07/2020 [20:04]:
Bakıda hərbi qulluqçuya rişxənd edən şəxs həbs olundu - RƏSMİ
07/07/2020 [19:33]:
Türkiyə Böyük Millət Məclisinə sədr seçkisi keçirilir
07/07/2020 [19:06]:
“Karantin rejimində insanların evdə oturmasını təmin etmək üçün müəyyən işlər görülməlidir”
07/07/2020 [19:04]:
Liviyada Rusiyanın "Pantsir" sistemi məhv edildi
07/07/2020 [19:00]:
Azərbaycanda indiyədək 529 875 koronavirus testi aparılıb
07/07/2020 [18:58]:
Azərbaycanda daha 537 nəfər koronavirusa yoluxdu, yeddi nəfər vəfat etdi
07/07/2020 [18:47]:
“Xaricdə oxumaq istəyənlərə birbaşa attestatların verilməsində İctimai Şuranın rolu böyükdür”
07/07/2020 [18:45]:
"Azərbaycan 30-dan artıq dövlətə humanitar yardım edib"
07/07/2020 [18:42]:
Azərbaycanda baş həkim və beş tibb bacısı COVID-19-a yoluxub
07/07/2020 [18:40]:
"Bir nömrəli günahkar həmin otellərinin rəhbərləridir, onların nə ixtiyarı var ki..."
07/07/2020 [18:35]:
Cazibədar aktrisa çimərlik geyimində izləyicilərini heyran qoydu - FOTO
07/07/2020 [18:34]:
Bakıda yüksək sürətlə maşın idarə edib kameraya çəkən qadın tutuldu - VİDEO
07/07/2020 [18:29]:
Sahibə Qafarova: “Parlament cəmiyyətdə mövcud olan siyasi qüvvələrin, cərəyanların spektrini tam əks etdirir”
07/07/2020 [18:28]:
Şöbə müdiri: "İqtidarla müxalifət arasında indiyədək müşahidə edilməyən yaxınlaşma var"
07/07/2020 [18:16]:
İlham Əliyev nazirlərin onlayn konfranslarını mənasız adlandırdı
07/07/2020 [18:12]:
Lukaşenko müsahibəyə ayaqqabısız gəldi -VİDEO
07/07/2020 [18:10]:
Ədliyyə Nazirliyi bələdiyyəni cərimələdi
07/07/2020 [18:08]:
Dövlət Komitəsinin sədri növbəti videoqəbul keçirib - FOTO
07/07/2020 [18:06]:
Elçin Şıxlı: "Televiziya hər şeyin gözəl olduğunu göstərmək üçün deyil"
07/07/2020 [18:04]:
“Abituriyentlər üçün dərs vaxtı”nın sabaha olan CƏDVƏLİ
07/07/2020 [17:56]:
Alimlər əqrəb zəhərindən xərçəngə qarşı güclü dərman hazırladı... 
07/07/2020 [17:51]:
İctimai-siyasi xadimlər AzTV-nin fəaliyyətini qiymətləndiriblər
07/07/2020 [17:49]:
Kürdə bir nəfər batdı
07/07/2020 [17:46]:
Tanınmış kardioloq: “Heç bir dərman, eləcə də "Aspirin" COVID-dən qorumur"
07/07/2020 [17:44]:
Ədalət Vəliyevin iştirakı ilə Milli Məclisdə təmsil olunan partiya təmsilçilərinin görüşü keçirilib
07/07/2020 [17:43]:
Yaxın illərdə yeni koronavirus yayılacaq - XƏBƏRDARLIQ
07/07/2020 [17:42]:
DİN-dən Xırdalanda karantin rejiminin pozulması ilə bağlı RƏSMİ AÇIQLAMA - VİDEO
07/07/2020 [17:24]:
Ədəbiyyat İnstitutunun onlayn elmi şurası keçirilib
07/07/2020 [17:21]:
İSTƏK VAR, İMKAN DA VAR, İRADƏ DƏ...
07/07/2020 [17:12]:
Azərbaycanlı həkim: “Xəstə bir saat əvvəl su içib test versə, neqativ cavab ala bilər” - MÜSAHİBƏ
07/07/2020 [17:07]:
"Lotu Quli" saxlanıldı
07/07/2020 [17:00]:
ADIF-in öhdəliyi ləğv edildi
07/07/2020 [16:59]:
Xaçmazda 2 yaşlı qız hovuzda boğulub
07/07/2020 [16:57]:
Hakimlərin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi qaydası dəyişib
07/07/2020 [16:56]:
İlham Əliyev Yaponiyanın İmperatoruna başsağlığı verdi
07/07/2020 [16:55]:
Laboratoriyanın səhvinə görə 19 futbolçu koronavirusa yoluxdu
07/07/2020 [16:54]:
Azərbaycanda daha bir telejurnalist koronavirusa yoluxdu - FOTO
07/07/2020 [16:53]:
Elektrik cərəyanı iki nəfərin ölümünə səbəb oldu - VİDEO
07/07/2020 [16:51]:
Baş nazirdən təhsillə bağlı QƏRAR: İllik xərclər təsdiqləndi - CƏDVƏL
07/07/2020 [16:42]:
"Mövcud qanunlar və karantin rejimi ilə bağlı tətbiq edilən qaydalar hər kəs üçün əsas olmalıdır"
07/07/2020 [16:38]:
Bakı Slavyan Universitetinin kollektivinə ağır itki
07/07/2020 [16:38]:
“Bu bir müharibədir və bu müharibədən qalib çıxmaq üçün hamılıqla səfərbər olunmağımız vacibdir”
07/07/2020 [16:36]:
"82 yaşınız var, ömrünüz boyu nə Heydər Əliyevi, nə də İlham Əliyevi gözünüz götürüb"
07/07/2020 [16:09]:
Avtobusu qəflətən çevirdi və su anbarına tərəf sürdü: 21 ölü - ANBAAN VİDEO
07/07/2020 [16:07]:
Bakıda YPX əməkdaşları ilə icazəsi ləğv edilən taksi sürücüsü arasında mübahisə - VİDEO
07/07/2020 [15:40]:
“Bu addım ya insanlara fərqli bir istimul verməkdir, ya da Avropaya ismarıc ola bilər”
07/07/2020 [15:21]:
“Cənab Prezident maska taxırsa, niyə başqası bunu edə bilməsin ki..."
07/07/2020 [15:15]:
"Vəzirov Ramiz Mehdiyevin Heydər Əliyev əleyhinə yazdığı materialları qarşıma qoydu..."
07/07/2020 [15:11]:
BDU tələbələrinin onlayn “müdafiə”si...
07/07/2020 [15:07]:
"İmkanlı adamların milli qeyrəti olmalıdır" - Yazıçılar ermənilərin festivala gedən filmindən danışdı
07/07/2020 [15:06]:
Azərbaycanda baş həkimin oğlu iki qadının ölümünə səbəb oldu
07/07/2020 [15:04]:
Bakıdakı kəskin üfunət qoxusu ilə bağlı götürülən analizlərin nəticələri açıqlandı - RƏSMİ
07/07/2020 [15:03]:
Koronavirus Azərbaycanın hansı bölgəsində daha çox yayılıb? - STATİSTİKA
07/07/2020 [14:34]:
“Ordusunun ərzaq ehtiyacını ödəyə bilməyən Ermənistanın Azərbaycanı raket zərbələri ilə hədələməsi absurddur”
07/07/2020 [14:26]:
20 Yanvar ərazisində niyə post qurulub? - Xəbərdarlıq
07/07/2020 [14:24]:
İstirahətə gedərkən polis forması geyindi, həbs edildi
07/07/2020 [14:23]:
Cənub küləyi əsəcək, temperatur 39 dərəcəyə yüksələcək
07/07/2020 [14:22]:
Operativ qərargah dörd komandaya məşqlərə başlamağa icazə verdi
07/07/2020 [14:20]:
Dünənki dörd qəzada 5 nəfər ölüb
07/07/2020 [14:15]:
Azərbaycanda 16 milyonluq korrupsiya faktı: Vəzifəli şəxs həbs edildi - RƏSMİ
07/07/2020 [14:14]:
"İngilis dilində ən çox kitab oxuyan tələbə” müsabiqəsinin QALİBLƏRİ MƏLUM OLDU
07/07/2020 [14:09]:
“Kişi evlidirsə, işdən sonra evə getməlidir”
07/07/2020 [14:03]:
Azərbaycanda daha bir həkim koronavirusdan vəfat edib
07/07/2020 [13:54]:
"Modul tipli xəstəxanaların inşası pandemiya ilə mübarizədə mühüm əhəmiyyət kəsb edir"
07/07/2020 [13:39]:
Ədliyyə Nazirliyində Avropa İttifaqının və diplomatik korpusun təmsilçiləri ilə görüş keçirilib
Bütün arxiv bir sırada
08/04/2015 [17:46] - Köşə - ( 2630 dəfə baxılıb)

İran-Turan münasibətləri yeni mərhələdə

Tarix, coğrafiya, mədəniyyət və inancın məcbur qıldığı rəqabət içindəki əməkdaşlıq
Telman Nüsrətoğlu

 

 


Yaxın Şərq regionunda, elə bütövlükdə dünyada da liderlik, hakimiyət uğrunda rəqabətin qızışdığı, yeni paylaşımların baş verdiyi günümüzdə dəngələr, ittifaqlar, əməkdaşlıqlar da sürətlə dəyişməkdə, yeni xarakter almaqdadır. Günümüzün ən ciddi hadisəsi isə, şübhəsiz ki, İranla Amerikanın, Qərbin anlaşma, yeni əməkdaşlıq dövrünə qədəm qoyduqlarını elan etməsidir. Əslində, Qərblə İranın əməkdaşlığının önündə ciddi  maneyə çevrilən nüvə qarşıdurmasının həlli Rusya ətrafında yaranan son geoplotik şəraitdə bir az da gözlənilən idi. Nəhəng neft və qaz ehtiyatlarına malik olan, onu dünya bazarlarına çıxartmaqda da ən əlverişli coğrafi mövqeyini qoruyan belə bir rəqibin buxovlardan azad olması Rusya qədər Körfəz ölkələrini də narahat etməlidir. 

İran bu potensial coğrafi-iqtisadi imkanları və tarixdən aldığı imperialist ilhamla həm də regional, kürəsəl güc olmaq istəyir. Avropanın da həm  bu zəngin karbohidrogen ehtiyatlarına, həm də son dövrlər “ipə-sapa yatmayan” Türkiyənin yüksəlişini dəngələyəcək bir gücə ehtiyacı  vardı. Və beləcə, bölgədə yeni siyasi münasibətlərin,  konfiqurasiyalar əsasını qoyan yeni bir mərhələ də açılmış oldu. Bu mərhələnin ən başlıca sualı İran-Türkiyə münasibətlərinin, İran - ABŞ və Türkiyə-ABŞ münasibətləri fonunda işləyəcəyi prosesdir. 

Asiyadan Avropaya uzanan bu coğrafiyanın iki rəqib gücü Dandanakanda qarşılaşalı min il oldu.

1040-cı ildə Səlcuqlu axınçıları Qəznəliləri məğlub edərək İranın, Anadolunun içlərinə doğru yayılmaya başladılar və o tarixlə də İranın türkləşməsi prosesi də sürətlənmiş oldu. İran əhalisinin, təxminən, yarısının türkləşməsiylə nə  İranda, nə də ətraf coğrafiyada fars təsiri yox olmadı, yeni tarixi şəraitdə iki imperial vizyonun "əməkdaşlıq" içindəki dərin rəqabət dövrü də  başladı.

Monqol-tatarların İran hakimiyəti  bölgədəki Türk varlığını zəiflətməklə bərabər, sasani-fars çizgisinin şiə anlayışında yeni kimlik və enerji qazanmasına gətirib çıxartdı. Bu məsələdə farsların bürokratik ənənəsi, hiyləgərlik dolu siyasi qabiliyyəti təsirli oldu. Tarixi rəqabət, müharibələr, zaman-zaman hər iki ölkənin milli varlığı üçün təhdid yaradacaq Rusya kimi qüvvələrə qarşı əməkdaşlığı da əhatə edən uzun bir qeyri-stabil münasibətlər dövrünü təhlil etmək fikrimiz yoxdur. Sadəcə, bəzi tarixi əsaslara söykənən münasibətlərə nəzər salmaq istəyirəm.

1639-cu ildə imzalanan "Qəsri-Şirin" anlaşmasıyla dəqiqləşdirilən Türkiyə-İran sərhədləri günümüzə qədər də dəyişməz olaraq qalmaqdadır. Lozannada İran da sərhəd zolağı bəzi bölgələrlə bağlı Türkiyəyə torpaq tələbi irəli sürməyə çalışsa da, 1926-cı ildə imzalanan dostluq anlaşması və daha sonrakı "Sadabat paktı"yla bu anlaşmazlıqlar həll edildi. Ancaq İrandakı 1979-cu il inqilabına qədər  də İranla Türkiyənin "əməkdaşlıq " şəraitindəki rəqabəti davam etdi. Yeni rejimlər şəraitində də münasibətlərdəki bu rəqiblik xarakteri dəyişmədi. İran öz torpaqlarında panturanizmin canlanmasını həmişə özü üçün təhdid olacaq gördü və buna səbəb olacaq bütün faktorlardan uzaq durdu.  Bu qorxu 1979-cu ildən sonra da davam etdi. İran bir yandan öz torpaqlarında hər hansı kürd ayrılıqçı hərəkata şiddətlə qarşı gələrkən, Türkiyəyə qarşı PKK kartına da zaman-zaman investisiya qoydu. İnqilabdan sonra irançı radikal qrupların Türkiyədə şəbəkə qurmaları istiqamətində də çalışmaları oldu.

Ancaq İranın özünün də şüşə evdə yaşadığını heç bir zaman unutmayaraq,Türkiyəyə qarşı bu fəaliyyətlərdə çox da uzağa getmədiyini, əsasən qarşılıqlı "daxili işlərinə qarışmamaq" prinsipinə üstünlük verdiyini də qeyd etmək lazımdır. Sovetlərin çöküşü və türk cümhuriyətlərinin meydana çıxmasını İran özü üçün yeni bir panturanizm təhdidi olaraq gördü və  Rusya, Ermənistanla əlaqələrini daha da inkişaf etdirdi. Qafqaz və Orta Asyada Türk xəttiylə mübarizə aparan İran Amerikanın İraqda bir kürd dövləti qurmaq istədiyini görüncə, Türkiyəylə bu məsələdə məcburi əməkdaşlıq xəttini tutdu.Eyni zamanda, bütün Yaxın Şərqdə “şiə hilalı” deyilən strateji bir təsir şəbəkəsi qurmaq istiqamətindəki fəaliyyətinə də davam etdi. İranın  özünün İslam təəssübkeşi, Türkiyənin isə  Qərb, İsrail yönümlü  siyasət yürütməsi istiqamətindəki ideolojik təbliğatı AKP iqtidarıyla təsirini itirdi. Ərdoğan iqtidarının qonşuluq, qarşılıqlı maraqlar, İslam qardaşlığı prinsiplərindən çıxış edərək İranın çətin zamanlarında onun yanında yer alması, Birləşmiş Millətlər Təhlükəsizlik Şurasında embarqoya qarşı çıxması yaxın tariximizin bilinən həqiqətləridir.

Ancaq bütün bunların əksinə, İranın Türkiyəyə ən bahalı qazı satdığını, İran ərazisindən keçərək türk dövlətlərinə mal aparan türk maşınlarına necə maneələr yaratdığını da gördük. TAV  və Türkcellin  Tehranda qatıldığı tenderlər İnqilab Keşikçilərinə verildikdən sonra bu şirkətlər oradakı fəaliyyətlərini dayandırmışdılar. İranın eyni zamanda İraqda, Suriyada, Livanda Türkiyəylə rəqabət apardığı bilinməkdədir.

Bu tarixi təməllər üzərində inşa edilmiş münasibətlər indi daha maraqlı bir dövrə qədəm qoyur. Bölgədə və dünyada yüksələn gücləri əngəlləyərək yeni dəngələr formalaşdırmaq və enerji qaynaqlarına hakim olmaq istəyən bir iradə var. Məzhəb  savaşlarıyla  müsəlmanları bir-birinə düşmən etmək istəyənlər ortadadır. Türkiyənin,  İranın güvənliyinə təhlükə törədəcək proseslərin arxasında da bu gün İranla əlaqələri yaxşılaşdırmaq istəyən, İran üzərindən hədəflərini həyata keçirmək istəyən eyni iradə var.

Artıq silahlı qruplar üzərindən davam edən təmsili savaşlar da bir nəticə vermir. İndi daha böyük fəlakətləri əngəlləmək üçün bölgədə uzlaşma və anlaşma zəmini formalaşdırılmalıdır. Yoxsa, müsəlman ölkələri bütün iqtisadi potensiallarını bir-biriylə mübarizədə tükəndirərək oyun oynayan birinin oyuncağına çevrilməkdən başqa bir işə yaramayacaqlar. Türkiyə bu mənada ərəb dünyasıyla İran arasında  da bir körpü rolu oynaya bilər. İslam ölkələri tarixi rəqabəti, ayrışmanı tərk edərək birlikdə ortaq bazar, ortaq pul formalaşdıraraq müsəlman üst kimliyiylə bölgəsəl inkişafı təmin edə bilərlər.

loading...
200-dən çox mağazası olan məşhur geyim markası iflas etdi - FOTO
Dünyanın ən yaşlı yapışıq əkizləri həyatını itirdi - FOTOLAR
Azərbaycanın strateji nöqtələrini vurma təhdidinə ermənilərin qənimindən CAVAB...
Atasını vuranı bağışladı, ölümünə dostu bais oldu, öləcəyini internetdən öyrəndi...
Bakıda meyiti "aradan çıxartdığı" deyilən həkim: "Alnım açıq, vicdanım təmizdir"
Clean City Company
N.Tusi adına Klinika

Gündəm
“Karantin rejimində insanların evdə oturmasını təmin etmək üçün müəyyən işlər görülməlidir”
Cəmiyyət
"Bir nömrəli günahkar həmin otellərinin rəhbərləridir, onların nə ixtiyarı var ki..."
Cəmiyyət
“İncəsənət xadimlərinin çətinlikləri hamıdan çoxdu, yeganə işləməyən insanlar bizik...”
Hadisə
“Allaha qurban olum, heç nə xatırlamıram” - Komaya düşən sürücü ayıldı...
Gündəm
“Ermənistan Azərbaycana qarşı ərazi təcavüzü ilə yanaşı, həm də ekoloji təcavüz həyata keçirir”
Yazar
İlham İsmayıl
Ermənilər bizdən niyə razılıq edirlər?!
Sultan Laçın
"Siyasi leksikonumuzdan “Dağlıq Qarabağ” və “münaqişə” məhfumlarını birdəfəlik çıxarmalıyıq"
Həftənin ən çox oxunanları
HƏKİM FƏRYAD ETDİ: "Sağ qalsam, heç bir azərbaycanlıya pulsuz xidmət etməyəcəyəm"
COVİD-19 mutasiyaya uğrayır və yox olacaq- ŞAD XƏBƏR
ÜST-dən dünyanı ayağa qaldıracaq ETİRAF
"Bakının 12 rayonunun icra başçılarından 5-i Şərurdandır, 5-i (Qarakilsə) Sisyandan..."
“Azərbaycanın üçdə ikisini su altında qoyacağıq” – Düşmən yenə Mingəçeviri vurmaqla hədələdi...
"Elmar Məmmədyarovun erməni lobbisi tərəfindən ələ alınmasını istisna etmirəm..."
Maksim Musayev "boz kardinal"ın paxırını açdı: "Ramizi Elyanora Petrosova tapıb gətirmişdi"
“Koronavirusa yoluxmuşam, ölüm ayağındayam, Qənirə Paşayeva xəstəxanaya yerləşdirdi”
"Vəfa Quluzadəni Rəsulzadənin portretini çıxarıb yerinə Heydər Əliyevinkini asan yerdə tutdum..."
“Bakının bütün neft komplekslərini vuracağıq” – “Onların hamısına çıxışımız var!”
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247