Xəbər lenti
30/10/2020 [11:47]:
AMB uçot dərəcəsini sabit saxlayıb
30/10/2020 [11:45]:
Təhsil naziri: "Builki tədris ilinin uzaldılması nəzərdə tutulmur"
30/10/2020 [11:42]:
Nazir: “Repetirorluq sahəsində qadağa nəzərdə tutulmur”
30/10/2020 [11:34]:
Şagirdlər üçün VPN-siz işləyən platformalar tətbiq olunacaq - RƏSMİ
30/10/2020 [11:33]:
Azərbaycanda ATM və POS terminallardan istifadə artıb
30/10/2020 [11:32]:
Qiymət və davamiyyətə görə şagirdlərin sinifdə saxlanılması nəzərdə tutulmur
30/10/2020 [11:28]:
İş adamı Dövlət Sərhəd Xidmətinə "Hummer" hədiyyə etdi - FOTOLAR
30/10/2020 [11:25]:
Türkiyənin keçmiş Baş naziri Məsud Yılmaz vəfat edib
30/10/2020 [11:23]:
Müdafiə Nazirliyi: “Azərbaycan tərəfinin hücum cəhdi olmayıb”
30/10/2020 [11:17]:
"Qələbə xəbərini Vaqif müəllimin də məzarı başında ona çatdıracam”
30/10/2020 [11:13]:
Azərbaycan hərbçisi: “Düşmən bizim qarşımızda dayana bilmir” - VİDEO
30/10/2020 [11:13]:
“İndi İlham Əliyev kimi Ali Baş Komandanın yanında mən çox rahatam...”
30/10/2020 [11:12]:
Təhsil naziri: "Son bir ayda erməni təcavüzü nəticəsində 9 şagirdimiz dünyasını dəyişib"
30/10/2020 [11:11]:
Mülki bölgələrə raket zərbələrinin endirilməsi ilə bağlı məsələ AŞPA komitəsinin gündəliyinə salınıb
30/10/2020 [10:53]:
Ölkə üzrə COVID-19-a yoluxma statistikası açıqlanıb
30/10/2020 [10:46]:
“Regional İnsan Hüquqları və Media Mərkəzi” İctimai Birliyi daha bir layihəni uğurla yekunlaşdırıb
30/10/2020 [10:43]:
Hərbi cinayət törətmiş növbəti yüksək vəzifəli erməni hərbçisi məhv edildi - RƏSMİ
30/10/2020 [10:29]:
“Xalqımız işğaldakı torpaqları son qarışına qədər azad etməkdə qərarlıdır”
30/10/2020 [10:27]:
1982-ci il 29 iyulda Heydər Əliyev Şuşada olub, 38 il sonra İlham Əliyev prezident kimi gedəcək bu şəhərə...
30/10/2020 [10:24]:
“Azərbaycana Qarabağ məsələsində heç bir təzyiq mümkün deyil, ona görə ki...”
30/10/2020 [10:16]:
“Əgər bunu etməsəydik, təyyarə və PUA-larımız belə rahatlıqla hərəkət edə bilməzdi”
30/10/2020 [10:13]:
Bərdəni atəşə tutan "Smerç" məhv edildi - VİDEO
30/10/2020 [10:11]:
Qırğızıstanda Bərdə və Gəncədəki erməni terrorları pislənilib - FOTOLAR
30/10/2020 [10:09]:
“XII-XV əsrlər Ön Asiya və Qafqazın tarixi-etnoqrafik məsələlərinə baxış” mövzusunda Respublika Elmi Konfransı keçiriləcək
30/10/2020 [09:57]:
Düşmən səhər saatlarından yaşayış məntəqələrimizi atəşə tutur - Müdafiə Nazirliyi
30/10/2020 [09:55]:
Qatarın 25 vaqonu relsdən çıxdı - ANBAAN VİDEO
30/10/2020 [09:52]:
Ceyhun Bayramov Cenevrədə işçi səfərdədir
30/10/2020 [08:23]:
Döyüşlər cəbhənin Ağdərə, Xocavənd və Qubadlı istiqamətlərində davam edib - RƏSMİ
30/10/2020 [08:15]:
"Azərbaycan ordusu bu cinayətkarın Ermənistana qaçmasına yol verməməlidir..."
30/10/2020 [08:06]:
Astronomlar Yer kürəsi boyda yeni planet aşkarladılar
30/10/2020 [08:00]:
Ağ Ev müharibədə Ermənistanın  daha çox itki verdiyini bəyan etdi...
30/10/2020 [07:44]:
Paşinyan Xankəndinə Azərbaycan bayrağı sancılmamış Rusiya sülhməramlılarının gəlməsi üçün yalvardı...
30/10/2020 [07:13]:
Fransada Makron hökumətinə qarşı kütləvi etirazlar başladı...
30/10/2020 [06:38]:
Separatçı rejim döyüşlərin Şuşanın cənubunda getdiyi haqda xəbər yaydı...
30/10/2020 [01:02]:
Niderland Parlamentinin deputatına erməni vəhşiliyi barədə məlumat verilib
30/10/2020 [00:39]:
“Döyüşlər Şuşa divarları altında gedir, köməyə gəlin, yoxsa...” - VİDEO
29/10/2020 [23:58]:
"Qarabağ" "Vilyarreal"a uduzdu
29/10/2020 [23:37]:
“Qarabağ” – “Vilyareal” matçında ardıcıl qollar - YENİLƏNİR
29/10/2020 [23:16]:
“VICE News” da Bərdəyə kasetli raketlər atıldığını təsdiqləyib
29/10/2020 [23:15]:
Azərbaycan və Türkiyə XİN başçıları arasında telefon danışığı olub - YENİLƏNİB
29/10/2020 [23:12]:
“Jonson&Jonson” Qarabağın terrorçu rejimini maliyyələşdirir? - İDDİA+FOTO
29/10/2020 [22:54]:
Horizon Education Agency “Dağlıq Qarabağın gələcəyini yaxşı düşünün” adlı forum keçirəcək
29/10/2020 [22:46]:
Ermənistanın 30 hərbçisinin meyiti BQXK vasitəsi ilə təhvil verilib
29/10/2020 [22:39]:
Ədliyyə Nazirliyi 3 dildə “Qarabağ Azərbaycandır!” elektron məlumat platforması yaratdı - VİDEO
29/10/2020 [22:37]:
Mövlud Çavuşoğlu və Ceyhun Bayramov Qarabağ məsələsini müzakirə etdilər
29/10/2020 [22:10]:
Düşmənin qüvvə və vasitələri məhv edilib - VİDEO
29/10/2020 [22:06]:
Erkan Özoral: “Qarabağ Azərbaycan üçün nədirsə, Türkiyə üçün də odur”
29/10/2020 [22:05]:
Heydər Əliyev Mərkəzi və Bakı Olimpiya Stadionu Türkiyə bayrağına büründü - FOTO
29/10/2020 [21:35]:
"Amnesty İnternational" Ermənistanın Bərdəyə kasetli raketlərlə zərbə endirdiyini təsdiqləyib
29/10/2020 [21:29]:
Azərbaycanda tədris prosesi dekabrın 1-dək distant qaydada olacaq - QƏRAR
29/10/2020 [21:20]:
Konstitusiya Məhkəməsindən dünya ölkələrinə müraciət
29/10/2020 [21:18]:
Azərbaycan və Türkiyə XİN başçıları arasında telefon danışığı olub
29/10/2020 [21:17]:
Tanınmış aparıcıya ağır itki... - VİDEO
29/10/2020 [20:58]:
"Allah mənə bir az ömür yazsın, Qarabağın qaytarıldığını görüm başımı göyə qaldırıb deyim ki..."
29/10/2020 [20:49]:
Düşmən bölmələri ordumuz tərəfindən darmadağın edilir - VİDEO
29/10/2020 [20:43]:
“Laçının azad edilməsi 3 mənada strateji əhəmiyyətlidir...”
29/10/2020 [20:41]:
İşğaldan azad olunmuş torpaqların sakinləri Ali Baş Komandana minnətdardırlar
29/10/2020 [20:24]:
Arutunyan: “Azərbaycan Şuşanın maksimum 5 kilometrliyindədir, istəyirəm bunu dərk edək”
29/10/2020 [20:21]:
Düşmən gün ərzində Tərtərə 2 raket, 100 top mərmisi atıb
29/10/2020 [20:16]:
MN: Dağlıq Qarabağın yaşayış məntəqələrinə raket və aviasiya zərbələrinin endirilməsi xəbəri yalandır
29/10/2020 [20:00]:
Ermənistan bir günə 100-ə yaxın hərbçisinin ölümünü etiraf etdi
29/10/2020 [19:51]:
Müstəqillik tariximizin ən yeni salnaməsi...
29/10/2020 [19:24]:
Müdafiə Nazirliyindən cəbhədəki son vəziyyətlə bağlı AÇIQLAMA - VİDEO
29/10/2020 [19:23]:
Prezidentin köməkçisi: “Müharibə cinayətlərinə heç bir bəraət ola bilməz” - FOTO
29/10/2020 [19:21]:
Şahmar Mövsümov ABŞ siyasətçilərini Azərbaycan və türk əsilli seçicilərinin səsini eşitməməkdə qınadı - FOTO
29/10/2020 [19:17]:
Qarabağda darmadağın olan erməni ordusu qadınların ümidinə qalıb - VİDEO
29/10/2020 [19:11]:
Ceyhun Bayramov: “Dağlıq Qarabağda Suriyadan gələn xarici muzdlular barədə məlumatlar dezinformasiyadır”
29/10/2020 [19:10]:
DİN-dən hərbi vəziyyət və komendant saatı ilə bağlı ÇAĞIRIŞ
29/10/2020 [19:07]:
Atatürkün balıqçı meyxanəsindəki şəkilləri...
29/10/2020 [19:06]:
Kəndimizin 18 yaşlı şəhidi...
29/10/2020 [18:59]:
"Başda Xankəndi olmaqla bütün işğal əraziləri dinc əhali yeri yox, müharibə meydanıdır..."
29/10/2020 [18:32]:
“Avropada erməni terroruna diqqət çəkən aksiyaların keçirilməsinə ehtiyac var”
29/10/2020 [18:23]:
Ceyhun Bayramov: “Ermənistan Qarabağ münaqişəsinin danışıqlar yolu ilə həll olunmasında maraqlı deyil”
29/10/2020 [18:19]:
Putin: “Türkiyə Qarabağla bağlı danışıqlarda olmalıdır”
29/10/2020 [18:13]:
Ceyhun Bayramov: “Bizim reaksiyamız işğal olunmuş ərazilərimizin azad edilməsi olacaq”
29/10/2020 [18:11]:
Prezidentdən işğaldan azad olunmuş ərazilərdə idarəetmənin təşkili ilə bağlı FƏRMAN
29/10/2020 [18:10]:
Prezident təqaüdü alacaq tələbələrin - SİYAHISI
29/10/2020 [18:04]:
Kubada Azərbaycan səfirliyi təsis edilir - SƏRƏNCAM
29/10/2020 [18:01]:
Ermənilərin terror silahı kimi istifadə etdiyi “Smerç”in texniki göstəriciləri - VİDEO
29/10/2020 [17:59]:
İşğalçılar Goranboy, Tərtər və Bərdəni atəşə tutur - RƏSMİ
Bütün arxiv bir sırada
09/10/2018 [21:53] - Ədəbiyyat - ( 1819 dəfə baxılıb)

“Mən yoxam” romanındakı Qurban Yaquboğlu...



(Q.Yaquboğlunun “Mən yoxam” romanı haqqında)

 

Hər kəsin ömründən bir ölü adlayır, mənim həyatımdan

dədəmin ölüsü keçdi.

 

Epiqrafları sevirəm... Bu kompazisiya elementindən məqalələrimdə də çox istifadə edirəm... Nəyi oxuyuramsa, ondan bir cümləlik də olsa,  qulağımda epiqraf statuslu hökm səslənir. “Mən yoxam” romanını da bir cümlənin (“Hər kəsin ömründən bir ölü adlayır, mənim həyatımdan dədəmin ölüsü keçdi”.) müşayəti ilə oxudum.  Mütaliə boyunca hadisələrin nəqlini müəllifin dilindən eşidirdim. Şəxsən tanımadığım Qurban Yaquboğlunun yaddaşının roman boyda nisgili varmış və bu nisgilin əsil ədəbiyyat dili ilə nəqli oxucusu ilə onu doğmalaşdırdı...  Onun maraqlı nəsr təsvirləri, nasir müşahidəsi var. Daha doğrusu, nasir fırçası. Atalarının ölüm xəbərini alan qardaşlar bir maşında kəndə üz tutur. Hadisəni nəql edən qəhrəmanın narahatlığı, kədəri belə o həyat şəkillərindən, yol mənzərəsindəki xırda detalların rəsmindən yan keçə bilmir. Və sonrakı hissələrdə də məlum olur ki, bu adamın bütün ömrü, bütün yaşadıqları və yazdıqları yaddaşa qələmlə şəkil çəkməkdən ibarət olub: “Düzünə qalsa, mən maşının içəri dolan vıyıltısını qulaqlarımdan qova-qova payız haqda düşünürəm. Neçə illər qabaq qoyun otardığım, ot çaldığım, enişinə yüyürdüyüm, yoxuşuna dırmaşdığım, bütün bunlardan vacibi, dönə-dönə tamaşa elədiyim dərələrə, dərəarası hamarda təzəcə dağılmış mürəkkəb kimi qaralan payız şumuna, dikdirdə ləkə kimi görünən çobanın müəmmalı qaraltısına, güney döşdən qalxan ocaq tüstüsünə, yamacları şottayan əyri cığırlara baxa-baxa, nəhayət, diqqətimi bir fikrin üstünə sanca bilirəm: “On beş-iyirmi gün qabaq dədəmin belə tez öləcəyi görünmürdü, axı...”  s. 9

Müəllif bir cümlə ilə ailənin sosial durumunu, səmimi bağlarla bir-birindən yapışıb klassik ailə dəyərləri ilə yaşaması ənənəsinin eskizini cıza bilir. Xüsusən də maraqlı ifadə tərzi, maraqlı epitetlər, məcazlarla. Məsələn, “xəbərə sarı getmək” ifadəsinin adi xəbər cümləsindəki yeri bədii, poetik cazibəli funksiyası maraq doğurur. “Kənddən günəmuzd işləməyə gəlmiş kiçik qardaşımızı da yolüstü Xırdalandan götürüb üz qoyduq xəbər sarı”. s. 10

Roman ölüm xəbərinə doğru yol gedən adamın bütün olanlara, olacaqlara xəyali səyahəti ilə başlayır. Atanın qəfil sillə kimi əks-səda vermiş ölüm xəbəri son nöqtə kimi vurğulanmır. Sanki hər şey -  bütün hadisələr, xatirələr, bu ölümə qədər gələn və bu ölümdən baş alıb gedən səsli yaddaş, obrazlı ifadələrlə dolu xatirələr- hamısı   dirilir. Hər abzasda isə mütləq bir aforistik məcaz təsviri qüvvətləndirib mənalandırır. Ata-oğul yol gedir çiyin-çiyinə. Xəstə ata haqqında bir payız günü də, bir dumanlı-çiskinli yol da, bir kənd küçəsinin insanları da eyni qənaətlə düşünür: bu payız bu yolla gedən iki nəfərdən biri öləcək...  Ölümə məhkum bir adam yol gedir və snayperə hədəf olmuş adamın durumu  gəlir gözlərimiz önünə. “Dədəm əllərini belində düyünləyib yeriyirdi; göyün üzündə heç vaxt heç nəyə yaramamış göyümtül qısır buludlar topalanmışdı. Dədəmi ilk dəfə bu yerişdə görürdüm; daha bütün ipi-kəndiri açıb buraxmışdı, daha qocalmışdı, təzəlik bundan ibarətiydi. İndi, yəqin, yolqırağı evlərin eyvanından, çəpərindən boylanıb dədə-bala bizə baxırlar. Axı, hamı bilir, bu payız bu yolla gedən iki nəfərdən biri öləcək. Mən dədəmin yanında dinməz-söyləməz, səhvə yol verməməyə çalışan oğul həssaslığıyla, həm də sağ qalıb yaşayası insan vüqarıyla yeridim”.  s.12

Romanın süjeti yol gedən bir adamın xatirələrindən sallaşıb ona əzab verən insanlarla doludur, doğma insanlar... Bu insanlar hansısa dayanacaqda elan edir: “Mən yoxam!”

Maraqlıdır ki, bu ağrılı bəyanatı məhz əsərin təhkiyəçi qəhrəmanı, adına “Şahı” deylən  adam  eşidəsi olur hər dəfə. Məsələn, atası ilə gecə söhbətlərinin birində (“– Nə danışım, ay qardaş, nə danışım, ay oğul, nə danışım, ay Şahı? Məndən nə qaldı?.. Daha yoxam mən! Gecənin bir aləmində, Allaha şükür, özün yaxşı görürsən”. s.17)  və ya bibisinin ağrılı  vəsiyyətində:

“– Şahı!

– Həh... Başına dönüm, ay bibi!

– Dediyimi dədənə də çatdır: daha mən yoxam.

Ağrım da yoxdu.

– Nə yaxşı, Suğra, nə yaxşı! Təki ağrı olmasın.

Mənim bibim, mənim bacım!”  s.20

Yox olanlar, cismani və mənəvi süquta enənlər sağ qalanların ağrısına çevrilməyə başlayır. Bəs başqalarının yoxluğunu içindəki boşluq kimi daşıyan adamlar, elə Şahının özü necə? Oxucu qeyri-ixtiyari öz-özünə pıçıldayır: o da yoxdur artıq... Romanda sağ adam tapmaq az qala mümkünsüz olur. Çünki roman bir insanın yaddaş, xatirə, daxili vurhavurlar və sıxıntılar burulğanının hekayəti, nəqli kimi yazılıb.

“– Əmimin qəbrini tanıyıram. Amma ölülər getmir.

– Bir də dedi: – Ölülər heç hara getmir! Bunu da bil.

– Mənə bax, sən... sən...

– Nə sən-sən salmısan? Kimi axtarırsan? Mən yoxam!”  s.80

“– Həmişə belədi, Məleykə xala. Mən oxuyanda da qarovulçular xəstələnib ölürdülər, köçüb gedirdilər, yox olurdular”. s.93

Üzünü yox olacaq, itib gedəcək aya tutub deyir: “Dədə, hey! Qərib Adam! Hey-hey! Hey, hey! Həmid kişi! Yoxsan daha, düzdümü? s.250

Romanın sonunda yaşıl üzlü dəftərin üstündəki balaca kağızda da yazılır: “Məni kim soruşsa, bilsin: Mən yoxam. Mənim yoxluğum xoşbəxtlik  gətirəcək”. s.251

Qədim arxiv sənədində də “Mən yoxam” kəlmələri yazılıb.

Romanda həyat, ölüm, sevgi, ayrılıq, sədaqət, xəyanət  anlayışları sanki qeyri-müəyyən bir nəzəriyyə, absurd bir düstur üzərində çözülür. Təhkiyə məchulu axtarılan tənliklər kimi diqqətimizi çəkib aparır.  Həqiqət isə odur ki, bu təsvirlərdəki dünyada hər şey yox olmağa məhkumdur. Nəinki insanlar, hətta kəndlər, qəsəbələr, bulaqlar, küçələr, sevgi və dostluqlar da bir gün qarşına “yox” kimi çıxır.  Heyrətlənirsən, necə ola bilər ki, kənd yox olsun birdən-birə? Səhrada “Yeganə adam mənəm, mən də çıxıb gedəcəm, kənd nə gəzir burada?”- anlaşılmazlığı ilə cavab verən adama da inanası oluruq:

“– Qardaş, səni xoş gördük. Hacıqasımlı kəndi hardadı, onu bizə göstər. Ucsuz-bucaqsız küdrüdə bircə qaraltı, bircə koma da gözə dəymirdi. – Xoş günün olsun. Burda kənd yoxdu. Kişi çəp baxdı: – Yox, mənə qulas as. Çıraqlı kəndinin qonşuluğundadı. Hacıqasımlı kəndi. Tanımamış olmazsan! Deyirlər, orda bir Molla Qəzənfər var, eşitməmisən? Molla Qəzənfər. Loğmandı... Çoxbilmiş bir loğman. – Yox, eşitməmişəm. Mən Molla Qəzənfərdən bir kəlmə də eşitməmişəm. Yan-yörə, doğrudan, boşdu, burda, çöllükdə, bu qoca nın qənşərində məndən özgə kimsə yoxdu. Bir mənəm çöllü-biyabanda, mən də çıxıb gedəcəm. – Bu bomboş çöldə kənd nə gəzir, a kişi! Burda kənd-zad axtarmayın. Buralar qarağan basmış bomboz düzənlikdi. Özünüz də görürsüz. – Dağa doğru onurğa kimi dümdüz uzanan yolu göstərdim: – Bəlkə, dağı tutub gedəsiniz? Bəlkə, axtardığınız kəndə bu yolla gedib çıxarsız. Molla Qəzənfər adlı ədilli-bəndə varsa, orada ola bilər”. s.108

Romanda ölümün yeni və maraqlı obrazı ilə canlandırılır. Ölümü gözləyənlər, axtaranlar, ondan qaçanlardan daha çoxdur elə bil. Ölüm yol gəlir, adamların üzünə, üstünə, taleyinə qapı kimi açılır. “Ancaq indi mən də, dədəm də baş verən hadisəni, üzübəri gələn ölümü laqeyd, soysaq bir halətlə gözləyirik”. s.11

Alcan baba isə ölümə qədərki günlərini sayır, ölümü xilaskar bir insanın gəlişi kimi gözləyir. Azmış, yolunu itirmiş ölümünü soruşur hər kəsdən.

“– Hər ölənin paxıllığını çəkirəm, hə, ay bala. Neynim, necə eləyim, ay oğul,  qaldım bir  dağın   dibində,   boz düzəngahda.   Ölən   vaxtım    çatdı,     gözlədim, əcəl  gəlib çıxmadı. Dam-daşın altında bir qarıdı, bir  mənəm. İkimiz biryarım da olmarıq. Vaxtında qolumdan  yapışıb, böyrünə salıb məni özgə obaya, kəndə,  şəhərə aparanım olsaydı, bəlkə, əcəlimi özüm tapardım. Uzaqdadı, şəhərdədi, iraq yerdədi, Allah bilir, hardadı əcəlim. Mən gözlədim, o gəlmədi.

– Gələr, baba, gələr...

– Getdiyin yerdə Əhmədşah oğlu Alcanın ölümü qənşərinə çıxsa, göndər bəri.

– Yaxşı, baba”. s.27

Bu kəndin, bu soyun, bu nəsilin adamlarından ötrü ölüm bəlkə bütün suallardan, ağrılardan, yaddaş iztirabından qurtulma yoludur? Bəlkə gedənlərə çatmaq, qalanlardan qopmaq, ayrılmaq fürsətidir?

“– Darıxma, baba,– qocaya bir ağız təsəlli verdim, –

yaxınlarda sən də ölərsən.

– Nə bilim...

– Hamı ölür!” s. 28

Qurban Yaquboğlunun romanındakı sevgilər isə, sadəcə mümkünsüz, heç vaxt reallaşmayacaq xoşbəxtliklər illüziyası fonunda əks olunur.  Avtobioqrafik səciyyə daşıyan əsərdə (hər halda oxucu belə görür)  psixoloji travmalarla müşayət olunan sevgilərin təsirindən mənən şikəst edilmiş, yarımcan olmuş, mənəvi, ruhi baxımdan ümidsizliklərə düçar edilmiş insanların yaşantılarını çox məqamlarda qarışdırmaq da olar. Burada şəxslər, fərdlər günahkar deyil, sanki tale öz oyunları ilə  bir ailəni dönə-dönə sınağa çəkir, bu sınamalarda isə insanın xislətinə, mnəvi dayanıq nöqtəsinə qədər enir...  Talıbın xoşbəxtliyinə qan düşmənçiliyi əngəl olmuşdu, Həmid və Yasəmənin qovuşa bilmə imkanını  isə bir adi məişət dramı əngəlləyir.  Belə ki,  kənddə hamı onların tezliklə nişanlanacağı xəbərini gözlədiyi zamandaYasəmənin dədəsi Həmidin dədəsi ilə dərədə ot çalımı vaxtı dalaşır. Həmidin dədəsi Yasəmənin dədəsi Nazar kişinin qıçını dəryazla doğradı.  Bu sevginin də yolu cinayətdən, məhkəmə zalından keçəsi olur və qan düşmənçiliyi sevgi dostluğuna qənim kəsilir.

Bu məqamda müəllifin obrazları ilə incə psixzoloji ünsiyyət qurma məharətini, daxili aləmə varma istedadını qeyd etmək istərdim. O, təkcə təsvirlərlə deyil, həm də həniri, səsi eşidilən duyğuların canlılığı ilə ağrını, sıxıntı və  bədbəxtlikləri anlada bilir. Məsələn, “yox” cavabı yazılan bir məktubu oxu fraqmentinin özü şeir, poeziya nümunəsitək emosional ovqat yarada bilir. Ataların məhkəməsində ağladığını gizlətmək üçün “əllərini üzünə yarpaq kimi örtən” Yasəmənin bircə cümləlik məktubunun yaratdığı kədər və bədbəxtlik dramının bədii şəklinə diqqət edin: “Ondan cavab gəldi: “Mənə lap çətindi, dədəmin yaraları hələ sağalmayıb”. Bir cümlə o, bir cümlə mən. Cəmi iki cümlə oldu, elə deyilmi? Cavab kağızını dəfə-dəfə oxudum, evin böyrünə keçdim, boş tövləyə çəkildim, axşam açıb baxdım, gecə oyanıb kibrit yandırdım, gündüzün günortasında mənasını eşələdim. Birdən sözlər “hə”yə oxşadı, birdən “yox-yox” səsləşdi; bəzən ümid, bəzən rədd... Yolda bir məna verdi, dərədə başqa, zəmi kənarında heç nə anlamadım”. s.143

Q.Yaquboğlunun yazıçı fəhmi çox xırda görünə biləcək detalla böyük mətləblərin kodunu aça bilir. Yasəməndən gələcək bircə kəlməlik sözün həsrətiylə alışıb-yandığı vaxtda Güllü adlı qız özü də bilmədən onun taleyi ilə oynamış olur. Güllü ona deyir ki, sabah saat 3-də Aslan tininə gəl, Yasəməndən sənə çatası söz var.  Və həmin gün Həmidin xəyalında, arzularında, ağrısında tamam başqa cür doğuldu. Hətta o elə zənn etdi ki,  iyulun 5-də günəş tutuldu, kənddə bu hadisənin həyəcanından heç kəs həyətindən çölə çıxmadı. “İyulun 5-də, saat 14:59-da tam günəş tutulması baş verəndə Aslan tini də qaranlığa qərq oldu. Mən bir də Güllünü illər sonrası Aslanın oğlunun toyunda gördüm, onda Yasəmən ərə getmişdi, Güllünün də qarnı dikəlmişdi, hamiləydi. O vədi xatırladım. “Kainatın əlində girinc qaldıq” dedim, Güllü qarnındakı uşağın təbəssümüylə gülümsədi. Mənə elə gəldi, o, heç həmin hadisəni xatırlamadı”.  s.144

 Zaman və məkan dinamikası, dəyişkənliyi hiss olunmayan bədii mətndə dəyişən, hərəkətlənən və suallar burulğanında təlatümlənən yalnız və yalnz təhkiyəçi qəhrəmanın daxili monoloqları, düşüncə və yaddaş fraqmentləridir. Əsərin xeyli hissəsini oxuyandan sonra oxucu anlayır ki, burada genişmiqyaslı ictimai-siyasi problemlər, cəmiyyət, böyük zamanlar və böyük mühitlər romanının xüsusiyyətləri yoxdur. Bəlkə bir insanın romanına-daxili dünyasına enmək lazımdır, o dünyaya ki orada, ümumiyyətlə, insanların bioloji və ruhi-mənəvi varlığının vəziyyətləri, təbəddülatları çözülür...

Mətnin absurd, ziddiyyətli görünən təsvirlərinin çox incə ştrixlərlə bir hekayəlik söz demək keyfiyyəti var. Məsələn, məktəbli olanda sevdiyi qızın “gələcəksənmi?” –xəbərdarlığına baxmayaraq, heç cür onlara qoşula bilməyən oğlanın pərtliyi çox həssaslıqla izah olunur: “Öz xoşbəxtliyinin yaxınlığından tır-tır tırıldayan traktor lafetində ötəsən...”

 “Gecəni Dağda qalası oldum, səhər fermalardan emal sexinə süd daşıyan traktorun lafetində çalxalana- çalxalana çölə endim. Yaşıl zəmilərə elə parıltılı gün düşmüşdü, adam işığın üstüylə sürüşə bilərdi. Uşaqlar coğrafiya müəllimiylə zəminin uzunsov yaxasına səpələnmişdilər. Öz xoşbəxtliyinin yaxınlığından tır-tır tırıldayan traktor lafetində ötəsən...” s.31

Romanda “ev” obrazı da bədii məkan kimi hadisələrin, eləcə də o evə aid olan insanların taleyinin şəklini divarları arasında qoruyub saxlayır. O evin sevinci, həyəcanı, təşvişi, xəyanət və sədaqət, qəzəb pərişanlığı onu canlı varlıq kimi obrazlaşdırır. Və evin anası nə vaxt ki “Bu ev bu gün heç qızmadı!”-deyib maşanı əlinə alır ki, sobanı qurdalasın, oxucu anlayır ki, mətləblərə düyün düşüb, hadisələr dolaşıb və müəmma dolu suallara cavab verən olmayacaq.  Şahının qardaşı (əslində əmisi oğlu) Talıbın başına gələnləri dilə gətirmək məqamı çatanda da, ata öskürür, ana maşanı əlinə alıb baxışlarını hamıdan yayındırmağa çalışırdı. Talıbın sevgi  dramında qəribə keçilməzliklər vardı. İlk dəfə əmisi qızı bilib istədiyi Sənubər bacısı çıxdı, sonra Çəmən adlı qızı sevdi, atası onu qan düşməninin qızı kimi tanıtdı və bu işin baş tutmayacağını qəti şəkildə elan etdi. Talıb taleyinə güc gəlmək istədi, baş götürüb getdi uzaqlara, ilim-ilim itdi. Küsmək, evlərindən, doğmalarından, hətta kəndindən də üz çevirmək Talıbın yeganə qisas almaq imkanına döndü. Uzun illərdən sonra arvadı Aybənizlə bu kənddən keçib Qazağa gedir və ona da kəndləri haqında heç nə demir. Yadlıq, yadlaşma insanları bir-birindən deyil, həm də özünü özündən qoparır...

Bu hissələrdən sonra romanda “yad” anlayışının məna çalarları hadisələrin məğzində, məzmununda ifadəsini tapır. Vaxtilə hamıya doğmadan doğma, əzizdən əziz olan insan yad mühitin, yad həyatın, yad düşüncələrin adamı kimi kəndə qədəm basası olur. Yadlaşma, soyuma, əslindən qopma prosesi təkcə insan talelərindən yox, elə bil ki, bütün kainatdan keçib gedir. Xatirələr soyuyur, yaddaşlar donur, münasibətlər buz bağlayır, bağlar qırılır. Adamlar səhrada təmtək yol ölçən, ömürlə ölüm arasında vurnuxan heçə dönür... Bütün var olanlar yoxluqda buz parçası kimi əriyir. Zaman su kimi axıb yox olur, evlər, adamlar köçür elə bil, boşluq və bozluq dünyanın peyzajına çevrilir. Günəş də yox olur qaranlıqda, sevgilər insan qəlbində, yollar həsrət çəkən gözlərdə yox olur... “Yox olma”-nın romanını oxuyuruq...

 

“Belə tez razılaşdılar. Səhərdən sağa-sola çoyuyan adamın alnındakı düyün navalçanın ağzını tutmuş buz salxımı kimi qırıldı düşdü; kənddən sıyrılmaqdan ötrü canı sıxılan yad adam da, Yadı yola salan da – ikisi də simmetriyanın bütün ölçülərinə uyğun, eyni vaxtda, üzbəsurət təbəssüm elədilər, qol qaldırıb tərəddüdsüz qucaqlaşdılar. Varla yox səssiz, mehriban vidalaşdı”.  s.81

Qurban Yaquboğlu obrazlarını, hadisələrin axarını mistik bir məcraya yönəldir. Konkretlik, bizə tanış olan adlar və adamlar sanki başqa bir dünyanın varlıqları kimi doğulur. Və bu misik, illüziyalarla dolu mühitdə tanış adamlar olmasa da, tanış suallar eşidirik. Alcan baba artıq bir qaraltı kimi ölümünə yol ölçür və həmin sualla: “Qaraltı nəfəsini dərib təzədən harayladı: – Bu gün ayın neçəsidi, ay qardaş? Sinəsini doldurub, təkrar çığırdı: – Deyirəm, ayın neçəsidi bu gün? Uzaq yolun müsafiri birinci günün tarixindən xəbərsiz olarmı? Əzbər bilsəm də, sinəmdə gizlətdiyim cib saatını çıxarıb əqrəblərə, kiçicik kvadratın içindəki rəqəmə, ayın tarixinə bir də nəzər elədim, dərələrin, dağların intizarı çiyinlərimə ağırlıq salsa da, tələsmədim. Ağzımı qaraltıya sarı yox, göyə tutdum: – Ayın iyirmi beşidi!.. Sentyabrın iyirmi beşi... Nəfəsimi dərdim, göy yolu ayın-günün tarixini ünvana qovdu, iki dəfə qışqırdım, iki dəfə də əks-sədası yayıldı, cəmi dörd oldu. Kişi də arxayınladı. Durdudurdu: – Həəə!.. – dedi. Təsdiqini eşitdirdi. – Lap yaxşı... Getməyə başladı”. s.89

 

Dincliyini, məkanını, zamanını itirmiş adamlar cənnətdən qovulmuşlar kimi səhraya enmişdilər elə bil. Yadellilər, qaranlıqda yol azmışlar kimi çar-naçar qalmışdılar.  (“– Neçə qapıya getdik. Hansı qapını döydük, “yox” eşitdik. Rədd olunmuşların siyahısından nə vaxt bizi çıxaracaqlar? – Kişi deyindi. – Hacıqasımlı, Çıraqlı... Hanı kənd? Bu nə düzəngahdı gəldik çıxdıq, bu nə təhər dünyadı...” s.108)

Nəsillər arasında əlaqə, qohumluq, ata-baba sıralamasında da qəribəlik var. Nənə babadan danışır, nəvələr nənə ilə üzbəüz oturub, amma babanın 1000 yaşı var. Nənə babanın nağılını danışır. “Min il qabaq dağlar arasında bir səltənətdə bir kişi çarığını-patavasını ayağına keçirdi, çomağını əlinə aldı, pay-piyada səfərə çıxdı. Daha dayana bilmədi, üzü hamara yol aldı. Baharıdı, yaşılıdı, günəş göydəydi”.  Babalar şəcərəsi də yox olub, itir, anlaşılmaz olur. Həqiqət bəlli deyil, tarix bizim yanaşmamızdan, yaddaşımızdan asılı olur sanki. “O Baba bu Babadımı, bu Baba o Babadımı, hansı Baba hansı Babadı, nənə, bilinmir, qoy bilinməsin də!” s.183

 

Romanın qəhrəmanları mənfi və müsbət antiliyinə bölünməsə də, bəzi məqamlarda xeyir və şər, zəriflik və zor mövqelilər öz sözünü deyir. Məsələn, Həmidin anası ilə bağlı hekayətdəki Yekəpər adlandırılan (bu obrazda Xudayar bəy obrazının cizgiləri aydınca görünür) adamla Qəribə adam obrazı müqayisə olunur. Hər iki obrazın xisləti bir qadının taleyində oynadığı rolla ifadəsini tapır, aydınlaşır.

Əsər boyu başqalaşan və eyniləşən obrazlar sıra-sıra qarşımıza çıxır və yox olur, hamısı da eyni yolun eyni cığırında yol gedir... Yox olmağa gedirlər...

 

Romandakı durğun zaman, yeknəsək, eyni dairədə dövr edən təkrar hadisə və dialoqlar yorucu görünə bilər. Lakin həyatın əsil üzü kimi təsvir olunan çıxılmazlıqların özünü də ədəbiyyatlaşdırmaq lazımdır. Həyatda da belədir, bu qənaət hamımıza tanışdır: “adamı hər şeyin keçib getməsi də ağladar, heç nəyin keçib getməməsi də. O da ağladar, bu da”. s.186

 Q.Yaquboğlunun nəsr dili qüsursuz və oxunaqlıdır, bədii əksetdirmədə, məişət üslubunda zəngin, rəvan ifadə tərzi ilə diqqətimizi cəlb edir.  Xeyli sayda dialekt sözləri var ki, bu ifadələri ədəbiyyata, bədii mətnə gətirməklə dilimizin poetik imkanlarını ortaya qoymuş olur.

Konkretlik, mətləbi yığcam şəkildə çatdırmaq bacarığı da təqdirəlayiqdir, lakin bəzi məqamlarda hiss edilən uzunçuluq kompazisiyanın sistemliliyini korlayır. Məsələn,  Həmidin anasının ona danışdığı macəralar silsiləsindəki əlavə detallar, qarışıq şəkildə nəqletmə buna misal ola bilər.

Q.Yquboğlu öz adını və rolunu da romanına yerləşdirib. Xüsusən də Qəribə adamla etdiyi yolçuluqda. “Elə ki getdim, otağı axtar, bir yaşıl üzlü dəftər tapacaqsan, onu oxu. Ayaq üstə əllərini qoşalayıb göyə açdı, dua elədi: “Allahım, yox olmağa niyyət elədim! Amin!” Yox olan adamla qalacam. Qurban, izin ver...” s.213

Yox olma həm də vidalaşma, hər şeyə əlvida deməkdir bu dünyada. Yağışa, suya, komalara, küçələrə, maşınlara, avtovağzallara, doğmalara və yadlara. Q.Yaquboğlunun qəhrəmanları da vidalaşa-vidalaşa bizə əl edir sanki. Qayıda-qayıda gedir, gedə-gedə qayıdırlar... Bircə dərddə əriyib durula bilirlər hərdən: “Allahım, hardan  hara gedirəm, axırı qüssəyə, ağrıya gəlib çıxır, heç bir duanın, zikrin, cəhdin gücü yetmədiyi, təsbeh dənələri kimi xırda, möhkəm ağrılar ki var – irsi ağrılardı onlar. Sizi siləcəm, sizi... Bəs nədən indi asanca toza çevrilir, yox olur bu ağrılar?” s. 232

Əsərdə sufi bir yolçuluğun və şeyx təlimləri ilə aşılanan həyat fəlsəfəsinin özünün də yoxluğa doğru getdiyini görürük. Bütün fəlsəfələr və bütün yollar, bütün doğuluşlar, bütün kəşflər yoxluğa sürüyür bəşəriyyəti… Uşaq qocalar, qoca uşaqlar, ölmüş dirilər, diri ölmüşlər, var kimi ölmək, yox kimi doğulmaq absurdluğunun mahiyyətindəki həqiqət isə  yalnız təxəyyül və illüziya məhsulu deyil, qavramımızda reallıq şəkli olan fəlsəfədir…

“Adamlar gəldilər. Adamlar gəldilər, qarşıladım. Yox olub gedəsi on beş yaşlı qocanın sözlərini eşidin: adamları başa düşmək, adamları oxumaq nə asanmış; onların deyəcəyini budu, elə özüm deyim: “Biz qalmaq istəyirik”. Onda siz qalın. Siz az şey istədiz. Onlar qalır. Qalan adamlar gəlib artıq. Nədən bəs, nədən anam ən qənşərdədi? Elə bildim, anamdan ayrıla bilməyəcəm, silinməyəcək anam, ancaq mənə xeyirsə, hamıdan birinci getməyə o, hazır oldu. Daha dayanmaq olmaz, ana. Birinci dəfə məni doğanda mən vardım, indi yox doğursan”. s.243

Q.Yaquboğlu romanında sakit, səbrli yazı adamı kimi davranır. Sonda isə maraqlı bir bəyanatla çıxış edir. Məni az adam tanıya bilər, az adam xatırlayar, amma mən bütün bəşəriyyətlə danışdım – deyir. Və çox maraqlı, orijinal manevrlərlə yaddaşının şəklini təzələyir. Yaddaş da yuxu kimi fraqmentlərə bölünür, adamlar kəlmə-kəlmə, şəkil-şəkil sürüşüb yaddaşdan çıxır. Bəlkə də yaddaşda yox olub doğulur. Məsələn, bir kəndin obrazlar qalereyası bu cür xatırlatmada bədii qaye kəsb edə bilir. Bor az uzun kimi görünən sitatı diqqətlə oxusaq, bir yaddaşın kədərli xatirələrindən boylanan neçə-neçə adamlarla tanış olarıq. Və qulağımızda bir sual da əks-səda verər: Lalə, Lalə, sən kimsən? Bütün bu adamlar da yox olmuşlar, ya da yox olacaqlardır. Amma hamısı da doğmadır.  Fərqi yoxdur, istər sevdiyi oğlandan məktub gətirdiyi üçün onu öpən Ahu Taleh qızı olsun, istərsə də, dərənin qırağında var gücüylə onun kürəyinə yumruq ilişdirən Famil Ətraf oğlu...

“Sürəyya Səlim qızı

Avqust ayının qızmar ikindisində, yalnız bir kərə, döngənin ağzında gördüm, uzun qara dizliyinin ətəyi başmağının dabanından düşüb toza-torpağa bulaşırdı, yerlə sürünürdü. Əlini irəli uzatdı: “Ay bala, o bulağın başında carçıdan mənə qarpız al, ciyərim alışıb yanır. Mərdan gəlsin, pulunu verəcək”.

 

Abdulla Əhmədşah oğlu

Şər qarışan çağda arvad-uşağının yanından çağırıb tövlələrin arasında güllələmişdilər onu, üç nəfərdən birini tutdular. Dədəm-anam pıçı-pıçı bundan danışırdı, biz heç nə bilmədik. O kişini görməmişdim. Qətl olan ili 5 yaşındaydım.

Arif İsmayıl oğlu

Üzünün yekə ət xalını xatırladım, qarşısına çıxanı məzəli sözə tutub güldürməmiş ötüşməzdi. Bir dəfə üz-üzə gəldik, həndəvərdə heç kəs yoxudu, səssiz gülümsəyib keçdi. Daha heç vaxt rastlaşmadıq.

Səhra Minə qızı

Qonşuda, həyətdə, evdə yaddaşımın min yerinə onun adını iynə-sapla tikiblər: Səhra, Səhra... Minə nənənin qızı... Bircə kəlməsi qalıb, adı. Səhra... Səhra... Səhra...

Şəhla Gözlər qızı

Ağıllıydı, gözəliydi, boy-buxunluydu. Çölə-bayıra nadir hallarda çıxardı, amma onu çəpərin arxasından görməyə boyum çatdı. Mən birinci sinfə gedən il sentyabrda gəlin köçdü.

Famil Ətraf oğlu

Dərənin qırağında yumruğunu var gücüylə kürəyimə ilişdirdi, ling zərbəsi almış qapı kimi qopub yıxıldım. Kəndin evləri gözümdə bıldıradı. Aralaşdı, geri qayıtdı, təpiklədi, qarnıma, böyrümə döşədi. Şalvarının qabağını açıb üstümə işəmək istəyəndə yoldan keçən bir maşın siqnalladı, işığını yandırıb söndürdü. O, aralanıb getdi. Maşından bir kişi düşdü, yanında, deyəsən, yenə kimsə qaralırdı, yemiş gətirdi. Uzunlüy yemişi iki böldü, “sən ye, mən tələsirəm” dedi, çıxdı getdi. Ağrıya-ağrıya yemiş yedim.

Cahangir Mustafa oğlu

Eşşəyin belində hər gün evimizin qənşərindən keçib küdrüyə çapırdı, marağa gediş-gəlişini dəftərə qeyd elədim. Yüz iyirmi dəfə kənddən çıxdı, doxsan səkkiz dəfə qayıtdı. Salam verdimi? Vermədi.

Məhəmməd Məhəmməd oğlu

Küçənin o başında dikələn adamı göstərib dədəmdən soruşdum: Şümal kişi kimdi? Dədəm xışıltılı səslə: “Məhəmmədin oğlu Məhəmməddi” dedi.

Məhəmməd Mirzəli oğlu

“Mənim də adımı siyahıya yaz, əli qələmli oğlan. Məhəmməd Mirzəli oğlu. Düz yazdın? Ay sağ ol, Mirzəli oğlu Məhəmməd. Ancaq mən səni tanımadım...”

Məhi Mustafa oğluyla Gülər

Cavan arvadıyla kəndimizə köçəndə qızı Güləri bizim sinfə qoydu. Biz günortadan sonra oxuyurduq, o, yanımıza gəlirdi, söhbəti uzadırdı. Yeddinci sinfə keçəndə kənddən köçdülər, hamının dilinə bir sirrin söhbəti onda düşdü. Cavan qadın kişinin ikinci arvadıymış, Gülər isə nə arvadın, nə kişinin, birgə qızıymış.

Nənəxanım Ayaz qızı

Tez-tez evinə yad kişilər gəlirdi. Sözü-söhbəti ümmana döndü. Ancaq ona heç kəs fahişə demədi; hamının üzünə gülümsərdi, arvadlı-kişili hamı sevərdi onu...

Səməndər Nəsrəddin oğlu

Öküz arabasını qovardı, qovardı... Başqa heç nə xatırlamıram.

Sünbül Zimistan qızı

Ağı deyərdi...

Ahu Taleh qızı

Ona bir oğlandan məktub gətirdim, üzümdən öpdü.

Oxtay Küsxan oğlu

Küsxan kişinin bircə oğlu vardı.

Yəhya

Xatırlamadım.

Lala

Lala, Lala, Lala, sən kimsən?” s.247

 

Qurban Yaquboğlunun “Mən yoxam”  romanını Azərbaycan nəsri, ədəbiyyatı üçün uğurlu əsər hesab edirəm. Xüsusilə də fəlsəfi-psixoloji qatlardakı mahiyyətinə və dil-üslub səriştəsi, rəvanlığı və dəqiqliyinə görə. Romanı oxuya-oxuya Azərbaycan və dünya ədəbiyyatının bəzi nümunələri ilə müqayisə fraqmentləri haqqında da yazacağımı planlamışdım, amma məqalə tamam başqa ovqatda və məzmunda alındı. Romanın intonasiyası və diktəsi belə tələb etdi...

Yox olmalardan bəhs edən romanın ədəbiyyat tariximizdə qalacağı, daima var olacağı ümidilə müəllifə böyük uğurlar diləyirəm...

 

09.10.2018.

İradə Musayeva

 

loading...
“Döyüşlər Şuşa divarları altında gedir, köməyə gəlin, yoxsa...” - VİDEO
30 erməni hərbçisinin meyiti Ermənistana qaytarılıb...- Erməni tərəfi təsdiqlədi
"Artıq Azərbaycan Ordusunun Xankəndi və Şuşaya daxil olacağına əminliyim artır..."
Rusiya Türk PUA-larını "dişləmək" üçün ermənilərə "Krasnuxa" REM-ləri göndərib..?
“Müharibə dövründə insanların bunları bilmələri çox vacibdir...”
Aqro İnvest və İstehsalat MMC
N.Tusi adına Klinika

Hadisə
Bərdəni atəşə tutan "Smerç" məhv edildi - VİDEO
Cəmiyyət
“Əslində düşmənin hər bir terrorçu addımı bizə qələbəmizin sədalarından xəbər verir...”
Cəmiyyət
“Ermənilər əslində döyüş meydanında olduğu kimi, musiqidə də qorxaqdırlar...”
Gündəm
“Cümhuriyyət bayramı Türkiyə ilə yanaşı, həm də Azərbaycanın bayramıdır”
Cəmiyyət
İsrail Azərbaycana raket hücumlarına qarşı “Dəmir Qübbə”dən istifadə etməyi təklif etdi

Yazar
İlham İsmayıl
Arutunyan Putinə məktubunda Kim Kardaşyanın adını yazmağı unudub...
Seymur Əliyev
Saturn övladlarını yeyir, yaxud Paşinyanın erməni uşaqlarına tutduğu divan
Seymur Verdizadə
Mən o vaxt kişilik qürurunu unudub uşaq kimi ağlamışdım...
Sultan Laçın
“Şəhid balalarımıza “bədbəxt” deməyin!.. -Bədbəxt - qatillər, baiskarlardır...”
Həftənin ən çox oxunanları
"Ağdamı azad edəndən sonra 5 rayon geri alınmış olacaq, yerdə qalan 2 rayonu da..."
Laçındakı ermənilər də yalvardı: “Qorxuludur, çox qorxuludur. Putin, bizi qurtar!..”
Ermənilərin atəşi 22 il sonra nitq qüsurlu gənci danışdırdı - Ağdamlı ailənin bomba “sevinci”...
Kəlbəcərdə ələ keçirilmiş düşmən avtomobillərini siz də görün... - VİDEO
Düşmənin artilleriya bölmələri və komanda məntəqəsi belə məhv edildi - VİDEO
“Eşitmişəm ki, Azərbaycan Laçın şəhərini azad edib və indi də dəhlizə nəzarət edir"
"ABŞ-dan nə gözlənilirdisə, onu da etdi, sadəcə anlatdı ki, özünüz bilərsiniz..."
Terrorçu ölkə müdafiə naziri Laçının müdafiəsini öz üzərinə götürdü…
“Bir daha Azərbaycan şəhərlərinə raketlə hücum etməyə cürət edərlərsə...” - Ermənistana XƏBƏRDARLIQ
ABŞ Dövlət Departamenti Pompeonun Azərbaycan və Ermənistan XİN rəhbərləri ilə görüşü haqqında məlumat yaydı
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
e-mail: moderator_az@mail.ru
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247