"Artıq yadplanetlilərdən söhbət getmir" - ABŞ admiralından sensasion UNO açıqlaması

"Neft tədarükü üçün Hörmüz boğazına alternativ varmı?" - "Deutsche Welle"

“Trampın Netanyahunun əlində oyuncaq olduğunu deyənlər anlamırlar ki...”-MÜSAHİBƏ

“Moğollar xalqın müqaviməti ilə üzləşib geri döndülər...” -Akif Nağıdan tariximizə fərqli baxış

Elm və Təhsil

3875

22 Apr 2024 | 21:36

“Moğollar xalqın müqaviməti ilə üzləşib geri döndülər...” -Akif Nağıdan tariximizə fərqli baxış

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin:

“Xalq xarici nümayəndələrin

hakimiyyətinə son qoymaq üçün mübarizəsini davam etdirirdi...”

Moderator.az aktuallığını nəzərə alaraq tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Akif Nağının Azərbaycan tarixinə və onun öyrənilməsinə fərqli baxışlarıyla bağlı silsilə yazılarını oxucuların müzakirəsinə buraxır:

(Əvvəli burada:)

Moğollar xalqın müqaviməti ilə üzləşib geri döndülər...- XX mövzu

Moğolların Azərbaycanda möhkəmlənmək cəhdləri...

XIII əsrin əvvəllərində Azərbaycanda mürəkkəb ictimai-siyasi vəziyyət

mövcud idi. Ölkədə hakimiyyət böhranı, mərkəzdənqaçma meyillərinin güclənməsi,

hakimiyyətə müxalif qüvvələrin fəallaşması, qonşu ölkələrin müdaxilə cəhdləri,

əhali içərisində ağır həyat şəraiti ilə bağlı narazılıqlar müşahidə olunurdu.

Eldənizlərin dövründə paytaxt şəhərləri olmuş Naxçıvan [11], Həmədan [10,

s.1053], Təbriz [5, s.90] əldən-ələ keçir, müxtəlif hərbi-siyasi qüvvələr bir-birini

əvəz edirdi. Sultan Qızıl Arslanın sui-qəsd nəticəsində öldürülməsindən sonra

hakimiyyətin nizamı pozuldu, Məhəmməd Cahan Pəhləvanın oğlu Əbu-Bəkrin

(1191-1210) dövründə bir sıra ərazilər mərkəzi hakimiyyətin nəzarətindən çıxdı.

Onun ögey qardaşı Özbəyin (1210-1225) hakimiyyətə gəlməsi vəziyyəti daha da

pisləşdirdi. Özbək ölkəyə nəzarəti itirmiş, idarəetmədən kənarlaşmışdı. [12].

Vəziyyət o yerə çatmışdı ki, bir sıra xarici qüvvələr, o cümlədən Xarəzmşahlar,

gürcü hakimləri Azərbaycana yürüşlər edir, ölkəni talan edirdilər.

Bu vaxt Azərbaycanda vahid, mərkəzləşmiş dövlət yox idi. Eldənizlər

sülaləsi kiçik bir əraziyə nəzarət edirdi, Şirvanşah Guştəsb (1204-1225)

mövcudluğunu qoruyub saxlamağa çalışırdı, Marağa və ətrafında isə Rəvvadilər

nəslindən olan Ağsunqurilər sülaləsi (1108-1227) hakimiyyətdə idi. Belə bir

vəziyyətdə Azərbaycan moğol hücumlarına məruz qaldı...

Moğolların ulu babaları türklərlə qohumdilli olub, bir kökdən üç qola

bölünmüşdü: türk, moğol və tunquz-mancur. [4]. Tədqiqatçıların əksəriyyətinin

fikrinə görə, bu dillər arasında uyğunluqlar qədim qohumluqlarından xəbər verirdi.

Eyni kökdən olan bu etnoslar köç və digər amillərin təsiri altında bir-birlərindən

ayrı düşmüş və e.ə. III-II əsrlərdə türk, moğol, tunqus dilləri artıq fərqli lüğət

tərkibinə malik idi [6, s.55-56].

XII əsrdə moğollar Böyük Çin səddi yaxınlığında yaşayırdılar. Moğolların

siyasi birləşmələri XIII əsrin əvvəllərində gücləndi. 1206-cı ildə Onon çayı

sahilində moğol rəhbərlərinin qurultayı kiyat tayfasından Temuçini moğol

tayfalarının böyük xanı (xaqanı) elan etdi. Çin adətinə görə yeni seçilən hakim öz

adını dəyişməli idi. Odur ki, Temuçin yeni ad – Çingiz xan (türkcə tengiz-dəniz,

okean) adı ilə tanınmağa başladı. [14]...

Tarixçi Rəşidəddin qeyd edir ki, Çingiz xan həyat yoldaşlarından 5-ni

sevimli qadın adlandırırdı. Onun hər tayfadan evləndiyi qadın var idi. Lakin

onların içərisində ən böyüyü və fəxrisi sayılan kunqirat tayfasından olan Börte-

Fucin idi. «Fucin» çin dilində «qadın» deməkdir. Çingiz xanın bu qadından 4 oğlu

və 5 qızı olmuşdur. [15]. Çingiz xan gələcəkdə moğol hakimiyyətində ara

müharibələri olmasın deyə göstərmişdi ki, mənim ölumümdən sonra hakimiyyətə

ancaq Börte-Fucindən olan oğlanlarım-Cuçi, Cığatay, Ugedey və Tuluy yiyələnə

bilər. Çingiz xan və Cuçi (atasından 6 ay əvvəl ölmüşdü) 1227-ci ildə vəfat

etdiyindən böyük xan vəzifəsinə Çingiz xanın üçüncü oğlu Ugedey seçilmişdi.

Cuçinin ölümündən sonra isə ona məxsus olan torpaqlar oğlu Batı xanın ixtiyarına

keçmişdi. Çingiz xanın dövründə moğol dövlətinin paytaxtı Orxon çayının

sahilində yerləşən Qaraqorum şəhəri idi…

Dəqiq kəşfiyyat məlumatları toplamaq, düşmənin qüvvələrini parçalamaq,

çoxsaylı süvari qüvvələri ilə qəflətən hücuma keçmək Çingiz xan strategiya və

taktikasının səciyyəvi xüsusiyyətləri idi. Moğol dövləti az bir zamanda

mərkəzləşərək ciddi dövlətə çevrildi və moğolların böyük işğalları başladı.

Moğollar 1211-ci ildə Çinin şimal əyalətlərinə soxuldular və 1215-ci ildə Pekini

(Çjundu) tutdular. Çingiz xanın hakimiyyətinin sonuna kimi Pekin şəhəri də daxil

olmaqla, Şimali Çin ərazisi moğol dövlətinə tabe edildi [16, s.153]. 1219-cu ildə

Orta Asiyaya hücum başladı. Həmin ilin payızında moğol qoşunları Otrar şəhərini

mühasirəyə aldılar. Çingiz xan öz oğullarını burada qoyub, 1220-ci ilin fevralında

Buxaraya yaxınlaşdı. Qarnizon rəisi şəhəri müdafiəsiz qoyub qaçdı. Buxara təslim

oldu. Mart ayında yeni paytaxt Səmərqənd təslim oldu. Əhalinin əksəriyyəti

qılıncdan keçirildi. Altı ay müqavimətdən sonra Otrar da süqut etdi. Yerli hökmdar

Xarəzmşah Məhəmməd qaçıb Xəzər dənizində bir adada gizləndi, çox keçmədən

burada vəfat etdi. Məhəmmədin ölümündən sonra oğlu Cəlaləddin Xarəzmşah elan

edildi. Lakin hərbi rəislərin ona qarşı qəsd hazırladığını bilən kimi, o, Xarəzmdən

çıxıb getməyə məcbur oldu. Elə həmin ildə bir-birinin ardınca köhnə paytaxt

Ürgənc və Mərv şəhərləri də moğollara təslim oldu. Beləliklə, moğollar qısa

müddət içərisində bütün Orta Asiyaya sahib oldular. Xarəzmşah Məhəmməd qaçan

zaman Çingiz xan onun arxasınca Cəbə noyon və Sübutay bahadurun başçılığı

altında otuz minlik qoşun göndərdi. Həmin qoşunun məqsədi həm də qərbdəki

əyalətlərə kəşfiyyatdan ibarət olmuşdu…

Cəbə və Sübutayın qoşunları bütün Xorasan və Əcəm (ərəb olmayanlara,

xüsusən farslara belə deyirdilər) İraqının ərazisindən keçərək, yurdları dağıda-

dağıda, əllərinə keçəni qarət edə-edə 1220-ci ilin payızında Azərbaycana daxil

oldu. Ölkənin bir sıra yaşayış məskənlərini viran edib Təbrizə yaxınlaşdılar. O

zaman Atabəy Özbək Təbrizdə otururdu. Özbək şəhəri dağıntılardan xilas etmək

üçün xərac müqabilində moğollarla sülh bağladı [8, s.45]...

Azərbaycan hakimiyyət nümayəndələri moğollara imkanları daxilində

müqavimət göstərdi, amma ciddi nəticələrə nail ola bilmədi. Əsas müqaviməti yerli

əhali, ayrı-ayrı xalq nümayəndələri özləri təşkil etdi. Moğol qoşunları Təbrizdən

sonra Tiflis üzərinə yeridilər, gürcüləri ağır məğlubiyyətə uğratdılar [3, s.100].

Təbriz şəhəri daha iki dəfə moğolların hücumlarını dəf etdi, şəhərin müdafiəsinə

xalqın rəğbət bəslədiyi şəhər rəisi Şəmsəddin ət-Tuğrayi rəhbərlik edirdi. Marağa

da işğalçılara ciddi müqavimət göstərirdi [1, s.326]. Həmədan, Ərdəbil, Sərab,

Naxçıvan, Beyləqan və digər şəhərlər də 1221-ci ilin sonuna qədər moğolların

hücumuna məruz qaldılar, yerli əhali müqavimət göstərdi, lakin düşmənin üstün

qüvvələri qarşısında davam gətirə bilmədi. Atabəy Özbək özünü, ailəsini qorumaq

məqsədi ilə Naxçıvana, oradan Əlincə qalasına getdi [8, s.46,133]...

Moğollar 1222-ci ilin əvvəlində Gəncə, Şamaxı, Dərbənd istiqamətində

hərəkət etdilər. Gəncənin qala divarlarının möhkəm olduğunu, əhalinin mərdliyini

nəzərə alan moğollar yalnız təzminat alıb buradan Gürcüstana yönəldilər. Döyüşə

yaxşı hazırlaşmalarına baxmayaraq gürcülər 30 min əsgər itirərək məğlub oldular...

Gürcüstandan dönən moğollar Şirvanın paytaxtı Şamaxını mühasirəyə aldılar.

Şamaxılılar şəhərin müdafiəsinə yaxşı hazırlaşmışdılar. Üç gün gərgin döyüşlər

davam etsə də, güclü hücumla şəhəri alıb çoxlu adam qırdılar [13, s.111-112].

Moğol qoşunları buradan şimal istiqamətinə yönələrək Dərbənddən keçib geri

qayıtmağı qərara aldılar. Onlar bilirdilər ki, Dərbənd çox güclü müdafiə olunur.

Odur ki, onlar hiyləyə əl atdılar. Belə ki, Şirvanşah Guştəsbə (1204-1225) xəbər

göndərib, onunla sülh bağlamaq niyyətində olduqlarını bildirdilər. Təklifi qəbul

edən Şirvanşah on nəfərlik elçi heyəti göndərdi. Onlar elçilərdən birini öldürdü,

doqquzunu isə məcbur etdilər ki, Dərbənddən keçən gizli yolu onlara göstərsin.

Beləliklə, Dərbənd keçidindən şimala keçən moğolların Azərbaycana birinci

yürüşü sona çatdı [2, s.133-134]. Onlar 1223-cü ildə Kalka çayı sahilində qıpçaq

və rus qoşunlarını əzib Volqa bulqarlarının üzərinə hücum etdilər, Volqanın aşağı

axarlarından keçərək Orta Asiyaya qayıtdılar...

Bu mürəkkəb şəraitdə qıpçaqlar da Azərbaycanda möhkəmlənməyə

çalışırdı. Onlar 1223-cü ildə Dərbənddən keçərək Gəncəyə qədər gəldilər, lakin

burada uzun müddət qala bilmədilər, geri çəkilməli oldular [7]..

Moğollar Orta Asiyanı işğal etdikdən sonra Xarəzmşah Məhəmmədin

oğlanları cənuba və qərbə doğru hərəkət etməyə başladılar. Məhəmmədin oğlu

Qiyasəddin Pirşah Əcəm İraqını tutub, 1224-cü ildə Azərbaycana yürüş etdi.

Atabəy Özbək Pirşahın hüzuruna bir neçə elçi göndərib sülh bağlamağı təklif etdi.

Pirşah sülh şərtlərini qəbul edərək, buradan Reyə çəkildi [8, s.47]...

1225-ci ilin may ayında digər qardaş Cəlaləddinin qoşunları Marağanı tutdu.

Atabəy Özbək yenidən Gəncəyə, oradan Naxçıvana, Əlincə qalasına getdi.

Cəlaləddin sonra Təbrizə hücum etdi, 7 günlük mübarizədən sonra 1225-ci ilin iyul

ayında Təbriz tutuldu [2, s.139-140].

Təbrizdə olarkən Cəlaləddin Şəmsəddin ət-Tuğrayini şəhərin başçısı təyin

etdi, özü isə Atabəy Özbəyin arvadı Məlikə Xatunla evləndi. Cəlaləddin oradan

gürcülərə qarşı döyüşə çıxdı. Dvini tutduqdan sonra o, Qarnidə gürcü qoşunları ilə

üz-üzə gəldi. 60 minlik gürcü ordusu ilə döyüşdə o, qalib gəldi. Gürcülər 20 min

döyüşçü itirdi və ağır məğlubiyyətə düçar oldular. Atabəy Özbək Əlincə qalasında

arvadı Məlikə Xatunun Cəlaləddinə ərə getdiyini eşidib xəstələndi və həmin 1225-

ci ildə öldü. Bununla da Azərbaycanda Eldənizlər sülaləsi süqut etdi. Cəlaləddin

Azərbaycanda hakimiyyətə gəldi. Atabəylərin hakimiyyəti altında olan ərazilər

Azərbaycan, Arran, Şirvan Cəlaləddinin nəzarətinə keçdi [2, s.143]…

Azərbaycanın müxtəlif yerlərində Cəlaləddinə qarşı üsyanlar baş verirdi.

1225-ci ildə o, Bağdad tərəfdə olarkən Təbriz əhalisi üsyan etdi. Cəlaləddin

Təbrizə gələrək üsyanı çətinliklə yatırdı [9]…

1228-ci ildə Cəlaləddin Dərbəndi mühasirəyə aldı. Lakin bir müddətdən

sonra bunun mənasız olduğunu görərək o, oradan ikinci dəfə Gürcüstana yürüş

etdi. Gürcüstan ikinci dəfə dağıdıldı. Cəlaləddin buradan Xilat qalasına (Van gölü

ətrafında) hücum edib onu mühasirəyə aldı. İl yarımlıq mühasirədən sonra 1230-cu

ilin aprelində qala təslim oldu. Xilatın alınması Cəlaləddinin son qələbəsi idi.

Moğollar 1231-ci ilin oktyabrında Azərbaycana hücum etdilər. Cəlaləddin

bir neçə min döyüşçü toplayaraq moğollarla döyüşmək üçün Ağdam yaxınlığında

Qarqarçay sahilində məskən saldı. Moğol elçisi Cəlaləddinə təslim olmağı təklif

etdi. Cəlaləddin isə onun öldürülməsi əmrini verib Gəncəyə çəkildi. Bu zaman

Gəncədə xarəzmlilərə qarşı üsyan qalxmışdı ki, ona da sənətkar Bəndər başçılıq

edirdi. Gəncəlilər qaladan çıxaraq Cəlaləddinin qoşunları üzərinə hücum çəkdilər.

Qüvvələrin qeyri-bərabərliyi üsyançıların məğlubiyyəti ilə nəticələndi. Bəndər

başda olmaqla 30 nəfər həbs edildi. Onların hamısının boynu vuruldu. Bəndərin isə

bədəni tikə-parça edildi...

Cəlaləddin 17 gün Gəncədə qaldı. Heç kəsin ona kömək etmədiyini görüb

Kiçik Asiyaya yollandı. Yolda moğollar onun qoşunlarını mühasirəyə aldılar. O,

yoldaşlarından ayrı düşərək dağlara qaçdı. Əyinbər kəndi yaxınlığında kürdlər onu

ələ keçirdilər. Əvvəl onu öldürmək istəmirdilər. Lakin, qardaşı xarəzmlilər

tərəfindən öldürülən bir nəfər Cəlaləddini nizə ilə vurub öldürdü. [2, s.144, 147].

Beləliklə, moğolların birinci yürüşü Azərbaycanda hakimiyyət böhranına

səbəb oldu. Eldənizlər sülalələsi süqut etdi, qısa müddətə hakimiyyətsizlik yarandı,

moğollar xalqın müqavimətinə rast gəldiklərinə görə ölkəni tərk etməli oldular,

Xarəzmşahlar müvəqqəti olsa da, hakimiyyətə yiyələnə bildilər. Xarəzmşah

Cəlaləddin ölkənin çox hissəsinə nəzarət edə bilmir, daim bu və ya digər yerlərdə

baş verən üsyanlara qarşı mübarizə aparmalı olurdu. Xalq xarici nümayəndələrin

hakimiyyətinə son qoymaq üçün mübarizəsini davam etdirirdi...

Ədəbiyyat:

1. Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. II cild. Bakı, “Elm”, 2007.

2. Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar. Bakı, “Çıraq”, 2007.

3. Bünyadov Z. Azərbaycan Atabəylər dövləti (1136-1225-ci illər). Bakı, “Şərq-Qərb”,

2007.

4. Cəfərov N. Bir etnosun taleyi.- “Ədəbiyyat” qəzeti, 2018, 07 aprel, s.5.

5. Erdoğan M. İldenizliler: Azurbaycan Atabegleri, Doğuştan Günümüze Büyük İslam

Tarihi. İstanbul, 1993.

6. Kazımov Q. Azərbaycan dilinin tarixi (ən qədim dövrlərdən XIII əsrə qədər). Bakı,

“Təhsil”, 2003.

7. Monqol yürüşləri və onlara qarşı mübarizə.-

kayzen.az/blog/Azərbaycan-tarixi/24469/monqol-yürüşləri-və-onlara-qarşı-

mübarizə.html.

8. Nəcəf Ə.N. Səlcuqlu dövlətləri və atabəyləri tarixi (Oğuzların ortaya çıxmasından-XIV

əsrə qədər). Bakı, 2010.

9. Xarəzmşah Cəlaləddinin Azərbaycana yürüşü.- kafkazh.com/xarezmsah-celaleddinin-

azerbaycana-yurusu/.

10. Houtsma M.T. E.J.Brill`s First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936, BRILL, 1987.

Paylaş:

Linki kopyala

Seçilmiş xəbərlər

"Artıq yadplanetlilərdən söhbət getmir" - ABŞ admiralından sensasion UNO açıqlaması

Moderator

Казахстан направил 30 вагонов гумпомощи в Иран

Франция начала расследование против наследного принца Саудовской Аравии

В Канаде выявили случай заражения хантавирусом

"Artıq yadplanetlilərdən söhbət getmir" - ABŞ admiralından sensasion UNO açıqlaması

Siyasət

16 May 2026 | 23:59

159

"WUF13Azerbaijan": Dayanıqlı şəhər həyatı hər gün etdiyimiz seçimlərdən başlayır - VİDEO

Hikmət Hacıyev sosial şəbəkə hesabında WUF13 ilə bağlı film paylaşıb - VİDEO

Siyasət

16 May 2026 | 23:58

228

Hikmət Hacıyev sosial şəbəkə hesabında WUF13 ilə bağlı film paylaşıb - VİDEO

İdman

16 May 2026 | 23:57

223

Avropa çempionatı: İdmançılarımız bir gündə 5 medal qazandı

Putin Nəhyanla İrandan danışdı, təşəkkür etdi

Dünya

16 May 2026 | 23:56

222

Putin Nəhyanla İrandan danışdı, təşəkkür etdi

Balıq tutmaq istəyən Bakı sakini boğularaq öldü

Hadisə

16 May 2026 | 23:55

240

Balıq tutmaq istəyən Bakı sakini boğularaq öldü

Azərbaycandan səsləri o açıqlayacaq

Dünya

16 May 2026 | 23:47

224

Kadir İnanırın vəziyyəti açıqlandı

İranda vəziyyət hələ də düzəlməyib - DİN

Dünya

16 May 2026 | 23:45

223

İranda vəziyyət hələ də düzəlməyib - DİN

Qatarla avtobus toqquşdu - Çox sayda ölənlər var

Dünya

16 May 2026 | 23:41

254

Qatarla avtobus toqquşdu - Çox sayda ölənlər var

Antiqua və Barbuda sahillərində 6 maqnitudalı zəlzələ olub

Dünya

16 May 2026 | 23:40

211

Antiqua və Barbuda sahillərində 6 maqnitudalı zəlzələ olub

Xəbər lenti

Bütün xəbərlər

Top xəbərlər

Gün

Həftə

1

"Artıq yadplanetlilərdən söhbət getmir" - ABŞ admiralından sensasion UNO açıqlaması

Daha çox

Yazarlar

Daha çox

Link kopyalandı!