"İnsan yenidən Aya qayıdır: 50 ildən sonra ilk pilotlu missiya starta hazırdır" - BBC

"Rusiya dron müharibəsində yeni taktikaya keçir" - "The Telegraph"

"İran xalqı müharibə və təzyiq altında: dəstək, etiraz və təhlükə" - "The New York Times"

“Səlcuqlar Azərbaycan türk dilini qəbul etdilər...”-Akif Nağıdan tariximizə fərqli baxış...

5837

15 Apr 2024 | 21:01

“Səlcuqlar Azərbaycan türk dilini qəbul etdilər...”-Akif Nağıdan tariximizə fərqli baxış...

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin:

“Azərbaycanın Araz çayından cənuba və şimala doğru əraziləri Səlcuqların

hakimiyyətində mərkəz rolunu oynayırdı...”

Moderator.az aktuallığını nəzərə alaraq tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Akif Nağının Azərbaycan tarixinə və onun öyrənilməsinə fərqli baxışlarıyla bağlı silsilə yazılarını oxucuların müzakirəsinə buraxır:

(Əvvəli burada: )

Səlcuqlar Azərbaycan türk dilini qəbul etdilər...- XVII mövzu

Azərbaycan və Böyük Səlcuq imperiyası...

XI əsrin birinci yarısında, yeni türk tayfaları olan səlcuqların gəlişi

ərəfəsində Azərbaycan əraziləri 3 sülalənin arasında bölünmüşdü, Kür çayından

şimala doğru Məzyədi, az sonra Kəsrani Şirvanşahları, Kür-Araz çayları arasında

Şəddadilər (Şadlılar), Araz çayından cənuba doğru ərazilərdə Rəvvadilər

hökmranlıq edirdi, üç Azərbaycan dövləti mövcud idi. Müəyyən vaxtlarda

müstəqil hərəkət edən Şəki vilayəti əsasən Şirvanşahlardan asılı vəziyyətdə idi.

Cənubi Qafqazda Azərbaycan dövlətləri ilə yanaşı Gürcüstanın ərazisində mərkəzi

Kutaisi şəhəri olmaqla Abxaz, mərkəzi Təlavi olmaqla Eret, mərkəzi Tianeti

olmaqla Kaxetiya, mərkəzi Artanusi olmaqla Kartvel kiçik dövlət qurumları,

mərkəzi Tiflis olmaqla müsəlman Cəfəri əmirliyi mövcud idi [12, s.55; 10; 14].

Cənubi Qafqazda hər hansı digər dövlət qurumu müşahidə olunmurdu.

Səlcuqlar oğuz tayfalarının bir qolunu təşkil edir, ilk vaxtlar Orta Asiyanın

Sır-Dərya bölgəsində yaşayırdılar. Həmin dövrün mənbələrində “oğuz” və

“türkmən” ifadələri eyni mənada işlədilirdi. Bəzi müəlliflərə görə, oğuzların islamı

qəbul etmiş hissəsi “türkmən” adlandırılırdı. Səlcuq adını isə hərbi-siyasi birliyin

rəhbəri, nəslin əsasını qoymuş babalarından almışdılar [15, s.704-705]. Orta əsr

türk müəllifi Mahmud əl Qaşqari “Türk dillərinin lüğəti” (1074-cü il) əsərində

göstərir ki, Səlcuqlar oğuz (türkmən) tayfasının qınıq boyuna aiddirlər [13].

Səlcuqlar X əsrin əvvəllərində Sır-Dərya tərəflərə gəldilər, burada İslam

dinini qəbul etdilər. Bu ərazilərə haradan gəlmələri ilə bağlı müxtəlif fikirlər var.

Onlar tədricən hərbi-siyasi qüvvəyə çevrildilər. XI əsrin əvvəllərində orada türk

Qəznəvilər sülaləsi hakimiyyətdə idi. Onlar səlcuqlara xoş münasibət bəsləyirdilər.

Bu münasibətin nəticəsi olaraq 1020-ci illərdə Qəznəvi hökmdarı Sultan Mahmud

onlara Xorasana köçməyə icazə verdi. Səlcuqlar tezliklə mərkəzi hakimiyyətə qarşı

çıxdılar, 1038-ci ildə dövlətlərinin əsasını qoydular və 1040-cı ildə Dəndəkan

(indiki Türkmənistanın ərazisində) döyüşündə Qəznəviləri məğlub etdilər,

Xorasanın xeyli hissəsini nəzarətə götürdülər [15]. Bundan sonra Səlcuqların zəfər

tarixi başladı…

Beləliklə, XI əsrin birinci yarısında Səlcuqlar sülaləsi tərəfindən yaradılan

yeni Türk dövləti regionun siyasi, ictimai, etnik, dini və digər cəhətlərdən simasını

dəyişdirdi. Səlcuqların Böyük Türk Dövləti (1038-1157-ci illər) az vaxt ərzində

Orta Asiya, İran, Cənubi Qafqaz, Anadolu, Yaxın Şərqi əhatə etdi. Bu dövlətə

Toğrul (1038-1063), Alparslan (1063-1072), Məlikşah (1072-1092), Səncər (1118-

1157) kimi dünya səviyyəli dövlət xadimləri, sultanlar rəhbərlik etdilər. Böyük

Türk Dövlətinin paytaxtı İndiki İranın ərazisində yerləşən Nişapur (1038-1043),

Rey (1043-1073), İsfahan (1073-1118), Həmədan (1118-1194), indiki

Türkmənistanın ərazisində yerləşən Mərv (1118-1157) şəhərləri olmuşdur [7; 8,

s.399]. Sultan I Toğrulun vaxtında Orta Asiyanın böyük hissəsi, Kiçik Asiya,

İkiçayarası, o cümlədən 1055-ci ildə Bağdad tutuldu, bununla Xilafətin dünyəvi

hakimiyyətinə son qoyuldu. Bağdad yalnız dini mərkəz kimi qaldı…

Yeni Türk Dövlətinin başçısı Sultan Alparslanın 1071-ci ildə Malazgirt (indiki Türkiyənin

Muş vilayətində) düzənliyində Bizans imperatoru IV Roman Diogeni məğlub

edərək, onun özünü əsir götürməsi, parlaq qələbə qazanması ilə yeni Türk

imperiyasının başlanğıcı qoyuldu. Bu qələbədən sonra Yeni Türk imperiyasının

təsir dairəsi Şərqdə Qaşqar bölgəsindən (indiki Çinin Sincan-Uyğur bölgəsinin

qərbində yerləşən ərazi) qərbdə Aralıq dənizinədək, şimalda Qafqazdan cənubda

indiki Yəmən ölkəsinə qədər böyük bir ərazini əhatə edir, ümumi ərazisi 3, 9

milyon kvadrat kilometrə çatırdı [9, s.223]. Bu dövlətin əhatə etdiyi ərazilərə

Cənubi Qafqaz, Qara dəniz boyunca Sivas, Şərqi Anadoluda Ərzincan, Diyarbəkir,

Aralıq dənizi sahilləri ilə Adana, Şam, Qüds, Qırmızı dəniz boyunca Mədinə,

Məkkə, bütün İraq, İran və Orta Asiya, Çinin bəzi qərb bölgələri və sair daxil idi.

Türklərin oğuz qrupundan olan səlcuqların gəlişi regionda yerli türklərin

mövqeyini əsaslı şəkildə gücləndirdi. Bu amil Azərbaycan dövlətləri ilə səlcuqların

qarşılıqlı münasibətlərində özünü göstərdi. Səlcuq qoşunları Azərbaycana iki

istiqamətdən daxil oldular. Səlcuq sərkərdəsi Qutalmış Xəzər dənizinin

cənubundakı əraziləri, o cümlədən Gilan vilayətini tutaraq Araz çayını keçdi və

Azərbaycanın Arran bölgəsinə daxil oldu. Şəddadilər (Şadlılar) sülaləsinin

hakimyyətdə olduğu Azərbaycan dövləti 1048-ci ildə Səlcuqların hakimiyyətini

qəbul etdi, hətta onlarla ittifaq bağladı. Elə həmin il Şəddadilərin Azərbaycan

qoşunları Səlcuq ordusu ilə birlikdə Bizansa qarşı birgə döyüşə çıxdı və qələbə

qazandılar. Sultan Məlikşah 1075-ci ildə Şəddadilərin Gəncədəki sonuncu

nümayəndəsi III Fəzli hakimiyyətdən götürdü, oğlu Məhəmməd Taparı oraya

nümayəndə göndərdi. Digər Səlcuq sərkərdəsi İbrahim Yınalın rəhbərlik etdiyi

qoşun dəstələri Azərbaycanın cənub torpaqlarına daxil oldular, Rəvvadilər

sülaləsinin hökmdarı Vəhsudan 1054-cü ildə Yeni Türk Dövlətinin hakimyyətini

qəbul etdi. Sultan Alparslan 1071-ci il Malazgirt zəfərindən dərhal sonra sonuncu

Rəvvadi hökmdarı II Məmlanı hakimiyyətdən devirdi, oraya nümayəndəsini təyin

etdi. 1067-cı ildə Azərbaycan Şirvanşahar dövləti də Səlcuq dövlətindən nominal

asılılığı qəbul etdi [11]...

Səlcuqların yürüşlərindən əvvəlki dövrdə Cənubi Qafqazda, Şərqi

Anadoluda, indiki İranın mərkəzi və şimal ərazilərində türk əhalisi geniş şəkildə

yayılmışdı, səlcuqların gəlişi ilə onların mövqeyi daha da gücləndi [4].

Azərbaycanın Araz çayından cənuba və şimala doğru əraziləri Səlcuqların

hakimiyyətində mərkəz rolunu oynayırdı. Səlcuq Sultanı Alparslanın dövründən

Azərbaycan ərazisi vəlihəd və ya şahzadə sancağı elan olunmuşdu, Məlikşahın

vaxtında bu status rəsmi xarakter aldı. Onun dövründə Azərbaycanda Gəncə şəhəri

mərkəz olmaqla Səlcuqlu əmirliyi yaradıldı, şahzadə Məhəmməd Tapar burada

otururdu [5, s.3].

Məhəmməd Tapar atasının ölümündən sonra mərkəzi hakimiyyətə tabe

olmadı, XII əsrin əvvəllərindən isə Azərbaycanı müstəqil idarə edirdi. Az sonra

Məhəmməd Tapar mərkəzi hakimiyyəti ələ keçirdi, oğlu Mahmudu Azərbaycan

hakimi və vəliəhd elan etdi. 1118-ci ildə Taparın ölümündən sonra Səlcuqlu

dövləti iki hissəyə Qərb və Şərq Səlcuqları dövlətinə bölündü. Paytaxtı Həmədan

olan Qərb və ya İraq Səlcuqları dövləti Taparın oğulları, Şərq və ya Xorasan

Səlcuqları dövləti isə paytaxtları Mərv şəhəri olmaqla Sultan Səncər tərəfindən

idarə olunurdu. Xorasandan qərbə doğru ərazilər, o cümlədən Azərbaycan İraq

Səlcuqları, Xorasan da daxil olmaqla Şərqə doğru ərazilər Xorasan Səlcuqları

dövlətinin tərkibinə daxil idi [1, s.16-17]…

Bu vaxtdan Azərbaycan ərazisi qismən müstəqil idarə olunurdu. Sultan

Mahmud paytaxtda oturur, İraq Səlcuq dövlətini idarə edirdi. Onun qardaşı Məsud

isə Azərbaycanın Araz çayından cənuba və şimala doğru bütün əraizlərinin hakimi

idi. Demək olar ki, mərkəzi hakimiyyətdən asılı deyildi. Bu dövrdən başlayaraq

Səlcuqlar dövlətində “atabəylər” institutu daha ciddi rol oynamağa başlayır. Bu

institut yaranarkən atabəy sultan övladlarının müəllimi, tərbiyyəçisi rolunu

oynayırdı, sonralar şahzadələrə təsir imkanlarından istifadə edərək dövlətin idarə

olunmasında iştirak edirdilər. Səlcuqların tənəzzülü dövründə atabəylər müxtəlif

dövlətlərə rəhbərlik etməyə başladılar. Belə nüfuzlu atabəylərdən biri də Məsudun

atabəyi Qara Sunqur idi. Sultan Məsud 1135-ci ildə mərkəzi hakimiyyəti ələ

keçirdikdən sonra Qara Sunqur Azərbaycanın hakimi olaraq qaldı və az sonra

mərkəzi hakimiyyətdən asılılığını heçə endirdi, Azərbaycanı müstəqil şəkildə idarə

etməyə başladı. Səlcuq dövlətinin dövründə də Azərbaycan xüsusi mövqeyə malik

idi, indi isə tam müstəqil Azərbaycan dövlətinin bərpası prosesi başladı. Bu vaxt

vahid Azərbaycan dövlətinin bərpası prosesində mərkəz rolunu Gəncə şəhəri

oynaya bilərdi. Şəddadilər (Şadlılar) və Səlcuqlar dövründə Gəncə Azərbaycanın

mərkəzi rolunu oynayır və mövqeyi getdikcə güclənirdi. Lakin dəhşətli 1139-cu il

zəlzələsi Gəncə şəhərini məhv etdi, 200 mindən artıq əhali həlak oldu, şəhəri illər

sonra bir qədər kənarda bərpa etmək mümkün oldu [6, s.21]. Atabəy Qara Sunqur

Azərbaycan dövlətinin tam müstəqil olmasına çalışırdı, lakin təxminən 1140/41-ci

illərdə xəstəlikdən vəfat etdi. Ondan sonra Azərbaycan hakimi vəzifəsini Çavlı ət-

Toğrul tutdu [1, s.32-33]. O, müstəqil siyasət yeridə, ciddi nəticələrə nail ola

bilmədi…

Beləliklə, Səlcuqların regiona gəlişi dövlətçilik, iqtisadi inkişaf, idarəetmə

sisteminin təkmilləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətli oldu. Daha çox isə onların

gəlişinə qədər regionda hegemon olan Azərbaycan türk dilinin rolunu artırdı.

Səlcuqlar Azərbaycana gələndən sonra yerli oğuz türk dilini qəbul etdilər. Səlcuq

oğuzları Azərbaycan xalqının etnogenezində həlledici rola malik olmayıblar. Bu

rol onlardan əvvəlki yerli türk etnoslarına məxsusdur [3, s.205]. IX-XII əsrlərdə

Ön Asiyanın böyük bir hissəsində, Cənubi Qafqazda, Bağdaddan Şərqi Anadoluya,

Dərbənddən Tehrana qədər bütün ərazilərdə ümumiləşmiş halda işlədilən dil türk-

Azərbaycan dili idi [2, s.73]…

Ədəbiyyat:

1. Bünyadov Z. Azərbaycan Atabəylər dövləti. Bakı, 1985.

2. Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan ədəbi dili tarixi, 1. Bakı, “Maarif”, 1979.

3. Fazilli A. Atropatena e.ə. IV-e. VII əsri. Bakı, “Elm”, 1992.

4. Hatai Külliyatı. Haz: Necef E.N.-Cavanşir B., İstanbul, 2006, Giriş.

5. Nəcəf Ə.N. Səlcuqlu dövlətləri və Atabəyləri tarixi (Oğuzların ortaya çıxmasından-

XIV əsrə qədər). Bakı, 2010.

6. Sultanov F., Sultanova Z. Zəlzələlər. Bakı, 1958.

7. Jackson P. (2002). “Review: The History of the Seljuq Turks: The History of the

Seljuq Turks”. Journal of Islamic Studies 2002, 13 (1): 75-76; doi: 10.1093/jis/ 13.1.75.

Oxford Centre for Islamic Studies.

8. Josef W.M. Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia, Routlendge, 2005.

9. Turchin P., Adams J.M., Hall T.D. East-West Orientation of Historical Empires//

Journal of World-systems Research: journal.-2006.-Decamber (Vol.12, no.2).

10. Ашурбейли С. Государство Ширваншахов. Баку, 2006, гл.III.

11. Азербайджан в XI- начале XIII веков.- istoriyamira.ru/azerbajdzhan-xi-nachale-

xiii-vekov/.

12. Гусейнов Р., Вердиева Х. История Азербайджана. С древнейших времен по

1920 год. Баку, «Озан», 2000.

13. Махмуд-ал Кашгари. Диван Лугат ат-Турк (Словарь тюркских слов): в 3-х

томах/ Пер. с араб. Рустамова А.Р. Москва, «Восточная литература», 2010, т.1.

14. Очерки истории Грузии. Тбилиси, «Мецниереба», 1983, т.II, гл.VI.

15. Селджуки. Большая российская энциклопедия. Москва, 2015, s.704-705.-

(Большая российская энциклопедия: (в 35 т), гл. ред. Осипов Ю.С., 2004-2017,

т.29).

Paylaş:

Linki kopyala

Seçilmiş xəbərlər

Azərbaycan Ordusunun Aprel qələbəsindən 10 il ötür

Moderator

Мощные взрывы по всему Ирану-ОБНОВЛЕНО-ФОТО-ВИДЕО

В Египте начали преподавать азербайджанский язык-ФОТО

Украинские баллистические ракеты полетят на Москву

Azərbaycan Ordusunun Aprel qələbəsindən 10 il ötür

Kamal Xarazi evinin bombalanması nəticəsində ağır yaralanıb

Dünya

01 Apr 2026 | 23:55

285

Kamal Xarazi evinin bombalanması nəticəsində ağır yaralanıb

Dünya

01 Apr 2026 | 23:50

279

"Quantum-Systems" şirkəti ilk dəfə Ukraynaya taktiki PUA-lar göndərəcək

Türkiyənin vitse-prezidenti Azərbaycana rəsmi səfər edəcək

Siyasət

01 Apr 2026 | 23:47

283

Türkiyənin vitse-prezidenti Azərbaycana rəsmi səfər edəcək

Sağlamlıq

01 Apr 2026 | 23:45

335

"Siz düşündüyünüzdən daha tez qocalırsınız: səbəblər gözlədiyinizdən sadədir" - Araşdırma

Rasim Balayevin qardaşı vida mərasimində zalı niyə tərk edib?

Cəmiyyət

01 Apr 2026 | 23:40

337

Rasim Balayevin qardaşı vida mərasimində zalı niyə tərk edib?

ABŞ-İsrail İranın Kaşan aeroportunu vurub

Dünya

01 Apr 2026 | 23:37

276

ABŞ-İsrail İranın Kaşan aeroportunu vurub

Rusiyanın hərbi təyyarəsi Qırğızıstan ərazisinə iki təlim sursatı atıb

Dünya

01 Apr 2026 | 23:35

286

Rusiyanın hərbi təyyarəsi Qırğızıstan ərazisinə iki təlim sursatı atıb

Əgər AB Trampın təklifini rədd etsə, Ukraynaya silah verilməyəcək

Dünya

01 Apr 2026 | 23:30

288

Əgər AB Trampın təklifini rədd etsə, Ukraynaya silah verilməyəcək

Pakistanlı ekspert dördtərəfli görüşün detallarını açıqladı - VİDEO

Siyasət

01 Apr 2026 | 23:27

271

Pakistanlı ekspert dördtərəfli görüşün detallarını açıqladı - VİDEO

Zığ dairəsi-Hava Limanı yolunda sürət həddi endirilib

Cəmiyyət

01 Apr 2026 | 23:25

241

Zığ dairəsi-Hava Limanı yolunda sürət həddi endirilib

Pezeşkian: İran xalqının digər millətlərə qarşı heç bir düşmənçiliyi yoxdur

Dünya

01 Apr 2026 | 23:20

248

Pezeşkian: İran xalqının digər millətlərə qarşı heç bir düşmənçiliyi yoxdur

Xəbər lenti

Bütün xəbərlər

Top xəbərlər

Gün

Həftə

1

Azərbaycan Ordusunun Aprel qələbəsindən 10 il ötür

Daha çox

Yazarlar

Daha çox

Link kopyalandı!