Xəbər lenti
30/09/2020 [21:57]:
Roma Papası Pompeo ilə görüşməkdən imtina etdi
30/09/2020 [21:56]:
DTX erməni təxribatı ilə bağlı əhaliyə müraciət etdi
30/09/2020 [21:28]:
Türkiyənin Ədliyyə naziri Fikrət Məmmədova zəng edib
30/09/2020 [21:24]:
Canı Canana təslim etməyə hazır deyilsənsə, “Mən aşiqəm” demə heç kimə...
30/09/2020 [21:20]:
Döyüşçülərə silah verib qayıdanda müəmmalı şəkildə öldü: Qəbri Ağdamda, baş daşı Bakıdakı evində olan sənətkar
30/09/2020 [21:15]:
İlham Əliyev: “Bizim əsgərlərimiz xilaskar əsgərlərdir” - FOTO
30/09/2020 [20:32]:
“Ermənistan tərəfinin isə Azərbaycanın sərhədləri daxilində nə işi var ki, onlara qarşı da silah işlədilsin”
30/09/2020 [20:25]:
Gənclər və İdman Nazirliyi ordumuza hərbi maşın hədiyyə etdi - FOTO
30/09/2020 [20:18]:
"Erməni xalqı Azərbaycan prezidentinin təklifi üzərində ciddi düşünməlidir"
30/09/2020 [20:16]:
Qənirə Paşayeva ön cəbhə kəndlərinə bir sıra güzəştlərin edilməsi təklifi ilə çıxış etdi
30/09/2020 [20:07]:
“İşğal olunmuş torpaqlarımızın azad edilməsi uğrunda əks-hücum davam etdirilir”
30/09/2020 [20:03]:
Ordumuzun uğurlu zərbələri İrandan göründü - VİDEO
30/09/2020 [19:49]:
“Avromed” şirkəti Silahlı Qüvvələrinə Yardım Fonduna 1 milyon manat köçürüb
30/09/2020 [19:40]:
Naxçıvanda ön xətdə yerləşən bölmələrdə uğurlu döyüş növbətçiliyi aparılır
30/09/2020 [19:28]:
Düşmən taborunun döyüş bayrağı və sənədləri ələ keçirilib - Müdafiə Nazirliyi
30/09/2020 [19:26]:
Prezident İlham Əliyev Küveyt Əmirinə başsağlığı verib
30/09/2020 [19:21]:
Aİ Şurasının Prezidenti Azərbaycan Prezidentinə zəng edib
30/09/2020 [19:10]:
Düşmənin bu gün saat 17:30-dək məhv edilən döyüş texnikası - SİYAHI
30/09/2020 [19:00]:
Şəmistan Əlizamanlı AzTV-də “Cəbhədən xəbər” verəcək
30/09/2020 [18:57]:
İranım, İranım, qonşu İranım, Sənə nəfəs verir Azərbaycanım
30/09/2020 [18:45]:
İsveç XİN başçısının Azərbaycana səfəri təxirə salınıb
30/09/2020 [18:31]:
Türkiyə MN Ermənistana qarşı Türkiyə təyyarələri və PUA-larından istifadə olunmasına dair iddialara münasibət bildirib
30/09/2020 [18:29]:
Mehriban Əliyeva yaralı hərbçilərlə görüşdə kövrəldi - VİDEO
30/09/2020 [18:23]:
Horadizə top mərmisi atılıb, 1 mülki şəxs həlak olub, 3 nəfər yaralanıb
30/09/2020 [18:20]:
Nazir: "Şagirdlər iki yarımqrupa bölünəndə bir dərsi iki dəfə keçmək müəllimlərin əməkhaqqına təsir göstərməyəcək"
30/09/2020 [18:12]:
Vüqar Rəhimzadə: Savadsız və debil Nikol Paşinyanın tarixi öyrənməyə böyük ehtiyacı vardır
30/09/2020 [18:06]:
Azərbaycan əsgəri döyüşə “Qarabağ” mahnısı oxuyaraq gedir - VİDEO
30/09/2020 [18:05]:
Qənirə Paşayeva bu şəxslərin ödənişli ali təhsildən azad edilməsi ilə bağlı təkliflə çıxış edib
30/09/2020 [18:00]:
Oktyabr ayına olan hava proqnozu
30/09/2020 [17:51]:
XİN-dən Ermənistanın yaydığı əsassız məlumatlara SƏRT REAKSİYA
30/09/2020 [17:49]:
BMT Baş katibinin ermənilərə can yandırmasının  əsl səbəbi bəlli oldu...
30/09/2020 [17:49]:
İlham Əliyev Rusiyanın “Rossiya l” telekanalına müsahibəsində reallıqları böyük auditoriyaya çatdırdı
30/09/2020 [17:35]:
Azərbaycan Əhli-beytindən İrana etiraz..
30/09/2020 [17:30]:
Daha bir əməkdar artist cəbhəyə yola düşüb
30/09/2020 [17:28]:
Bu gün düşmənin daha səkkiz döyüş texnikası məhv edildi - Müdafiə Nazirliyi
30/09/2020 [17:13]:
Təhsil naziri: "Hazırda distant dərslər bir həftəlik dayandırılıb"
30/09/2020 [17:12]:
Azərbaycan Prezidenti: “Bu şərtimə Ermənistan hökuməti əməl edərsə, döyüşlər dayanacaq”
30/09/2020 [17:10]:
Prezident: “Erməni xalqı əgər sülh şəraitində yaşamaq istəyirsə, öz hakimiyyətini məsuliyyətə cəlb etsin”
30/09/2020 [17:08]:
Bu təqvim ilinin sonuna qədər ali təhsilin distant formada davam etməsi gözlənilir
30/09/2020 [17:04]:
İlham Əliyev: “Türkiyə Azərbaycanın, Azərbaycan da hər zaman Türkiyənin yanındadır!”
30/09/2020 [17:02]:
Təhsil naziri: “2307 məktəbdə şagird sayı 200-dən azdır”
30/09/2020 [17:01]:
Aİ-yə üzv ölkələrin liderləri Dağlıq Qarabağdakı vəziyyəti müzakirə edəcəklər
30/09/2020 [17:00]:
Nazir: "İndiyədək 210 şagird koronavirusa yoluxub"
30/09/2020 [16:59]:
Azərbaycan Prezidenti erməni xalqına müraciət edib
30/09/2020 [16:58]:
Emin Əmrullayev: "Oktyabrın 1-dən Bakı, Sumqayıt və Abşeronda bağçalar fəaliyyətini bərpa edəcək"
30/09/2020 [16:57]:
Azərbaycanda son sutkada 110 nəfər COVID-19-a yoluxub, 127 nəfər sağalıb, 1 nəfər vəfat edib
30/09/2020 [16:56]:
ƏƏSMN-in 66 əməkdaşı səfərbərlik üzrə hərbi xidmətə yola salındı
30/09/2020 [16:54]:
Erməni təxribatı nəticəsində bir müəllim yaralanıb - RƏSMİ
30/09/2020 [16:49]:
Ermənilər Dağlıq Qarabağı tərk edirlər - VİDEO
30/09/2020 [16:48]:
Azərbaycanda bir rayonda səkkiz müəllim koronavirusa yoluxdu - RƏSMİ
30/09/2020 [16:45]:
Ermənistan “Toçka-U” taktiki raket kompleksini tətbiq edib - FOTO
30/09/2020 [16:28]:
Hərbi vəzifəlilərin hərbi hissələrə yola salınması davam etdirilir - RƏSMİ
30/09/2020 [16:13]:
“Cəbhədən gələn xəbərləri dörd gözlə izləyirəm” - Xalq artisti Əlibaba Məmmədov
30/09/2020 [16:12]:
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 66 əməkdaşı səfərbərlik üzrə hərbi xidmətə yola salındı
30/09/2020 [16:07]:
İlham Əliyev və Mehriban Əliyeva yaralı hərbçilərə baş çəkdilər - CANLI YAYIM
30/09/2020 [15:43]:
“Azərbaycan özünü müdafiə etməyə və təcavüzkarı cəzalandırmağa qabildir”
30/09/2020 [15:30]:
Düşmənin Ağdərədə yerləşən qərargahına zərbə endirilib - Müdafiə Nazirliyi
30/09/2020 [15:29]:
Azərbaycanın döyüşləri dayandırmasının şərti açıqlandı
30/09/2020 [15:27]:
Pakistan Senatı Ermənistanın Azərbaycana hücumunu pisləyib
30/09/2020 [15:26]:
Ehtiyatda olan hərbi həkimlərdən çağırış: “Hər birimiz sizin əsgərinizik!”
30/09/2020 [15:21]:
Düşmənin Füzuli istiqamətində yerləşən 4-cü taboru atəşə tutulub - Müdafiə Nazirliyi
30/09/2020 [15:20]:
Azərbaycan Dillər Universitetində Çin mədəniyyəti həftəsi davam edir
30/09/2020 [15:15]:
Erməni təxribatı nəticəsində 14 mülki şəxs ölüb, 46 nəfər xəsarət alıb - Baş Prokurorluq
30/09/2020 [15:12]:
XİN Avropa Məhkəməsinin döyüşlərlə bağlı qərarına münasibət bildirib
30/09/2020 [15:11]:
Tonaşendə düşmənin iki tankı məhv edilib - VİDEO
30/09/2020 [15:03]:
Qondarma rejimin rəhbəri əhaliyə yalan vədlər verdi...
30/09/2020 [15:01]:
İlham Əliyev Nigeriyanın dövlət başçısını təbrik edib
30/09/2020 [15:00]:
FHN cəbhə bölgəsindəki vəziyyətlə bağlı məlumat yayıb
30/09/2020 [14:58]:
“Ermənistanın mülki sakinləri atəşə tutması, onun terrorçu və anti-insani mahiyyətindən xəbər verir”
30/09/2020 [14:55]:
Təhsil Nazirliyi tələbələrə və təhsil müəssisələrinə müraciət edib
30/09/2020 [14:53]:
Ermənilər Bərdənin kəndlərini ağır artilleriyadan atəşə tutmağa başlayıb
30/09/2020 [14:48]:
”Bu vətən bizimdir!” - Nəsiman Yaqublunun yazısı
30/09/2020 [14:44]:
Düşmənə köməyə gələn ehtiyat qüvvələr məhv edilib - Müdafiə Nazirliyi
30/09/2020 [14:40]:
“İki qardaşım oğlu orduda döyüşür, biri yaralanıb, biz ancaq irəli getməliyik...”
30/09/2020 [14:25]:
Orta məktəblərdə tətil müddəti azaldıla bilər - RƏSMİ
30/09/2020 [14:25]:
"İran Azərbaycana dost, etibarlı tərəfdaş olmaqdan nümayişkaranə şəkildə imtina edib"
30/09/2020 [14:17]:
““Qan ağlayıram” ki, məni də müharibəyə aparsınlar...” - Qarabağın “Qəmlosu”...
30/09/2020 [14:08]:
İlham Əliyev və Mehriban Əliyeva yaralı hərbçilərlə görüşüblər
30/09/2020 [14:08]:
“Hərbi əməliyyatlarda məqsəd maksimum nəticə əldə etməkdir”
30/09/2020 [14:06]:
"Paşinyan İlham Əliyevin parlaq çıxışının fonunda həddindən artıq sönük təsir bağışladı"
Bütün arxiv bir sırada
10/05/2018 [10:37] - Ədəbiyyat - ( 2157 dəfə baxılıb)

Ədəbiyyatın gücü, siyasət və ədəbiyyat konfliktində tənhalaşan qaliblər... III məqalə




 (A.Soljenitsının “Birinci çevrə” romanı haqqında)

II burda: http://www.moderator.az/news/223210.html

Kral lütdür!

V.Havel “Gücsüzlərin gücü” kitabında yazırdı ki, “yalanlar dünyasının örtüyü qəribə maddədən düzəldilib. Nə qədər ki, o, bütün cəmiyyəti bürüyüb, əhatə edir,  adama elə gəlir ki, o, daşdandır. Ancaq kimsə onun bir hissəsini qoparmağa başlayırsa, dağıdırsa, “Kral lütdür!”- deyə qışqırırsa, bircə nəfər oyunun qaydalarını pozub, baş verənlərin, sadəcə, oyun olduğunu faş edirsə, qəflətən hər şeyin üzərinə işıq başqa tərəfdən düşür. Və həmin qopmuş hissədən barmağımızı içəriyə uzatdıqda görürük ki, daşdan yox, sadəcə palçıqdan düzəldilmiş, torpaq kimi ovulub tökülən bir büt var. Beləcə həmin yalanlar durmadan parçalanır, sökülüb tökülür”...

Deməli, insan əhatə olunduğu bütün riyakarlıq, yalan dolu dünyaya ram olmamalı, barmağı ilə də olsa, həmin “daş”ı döyəcləməli, didməlidir! Mütləq altında uçulub tökülən torpaq bütlər görəcəyik! Yetər ki, döyəcləyək, dırnağımızla da olsa o “yalan” adlı daş qapıları qoparmağa çalışaq!

Soljenitsın dırnaqları ilə daş qapıları didirdi və deyirdi: “Daim nədənsə qorxarıqsa, insan olaraq qala bilərikmi?”   Minlərlə sövet  yazıçısına sona qədər əks mövqedə oldu. Həmin yazıçılar Soljenitsının təkcə istedadına yox, həm də iradəsinə nifrət edirdi. O isə öz “həqiqət” adlı  yoluna, bəlkə də dar dalanlara, çıxılmazlıqlara, bir sözlə, yolsuzluqlara aparıb çıxaran məşəqqətli bir ünvana üz qoymuşdu. 89 yaşına qədər gəldi və bizi inandırdı ki, daşı dırnaqla deşmək, böyük bir dünyaya qapı açmaq olar! SSRİ dağıldı, yazıçılar əslində qalib kimi qarşılanacaq yazıçını yenidən yanlış yozumlarla təqib etməyə, gözdən salmağa çalışırdı.  “Soljenitsının ölümü ilə Rusiya ən böyük müasir yazıçısını itirdi. O, Lev Tostoyun ən layiqli varisi idi; ədəbi dəyərinə görə XX əsr rus yazıçılarının heç biri onun səviyyəsinə çata bilmir, hətta Şoloxov da. Soljenitsın böyük və qəribə bir dünya yaratmışdı; bu dünya ədəbi baxımdan çox parlaqdır. Bir çoxlarının fikrincə onun “Qırmızı təkər”i XX yüz illiyin “Hərb və sülh”üdür. (Media Kaşigər)

Lakin qəribədir ki, M.Kaşigər Soljenitsının şəxsiyyəti ilə yaradıcılığı arasında olan ziddiyyəti onun ədəbi portretinə şamil edir. Bu isə, zənnimcə, tamamilə yanlış yanaşmadır. Soljenitsının şəxsi həyatı, ailəsi, arvadı və yazıçı dostları ilə münasibəti onun bədii, ictimai-siyasi dünyagürüş və fəlsəfəsinə aid edilməməlidir. Məsələn, müəllif bu fikirlərini belə izah edir: “Maraqlıdır, belə görünürdü ki, o demokratik düşüncəli bir adam olmalı idi. Amma yox, o, tamamilə irticaçı bir insandır. Soljenitsın azadlığı qətiyyən xoşlamırdı və cahanşümul demokratik dəyərləri  qətiyyən sevmirdi. Bəs niyə o SSRİ-yə zidd gedirdi? Onun ideyaları sovet düşüncə və hakimiyyət strukturuna xeyli yaxındır. Onun SSRİ ilə ziddiyyəti insanı özündən ayıran bir quruluşa qarşı çıxmasından qaynaqlanırdı”.  M.Kaşigər daha sonra deyir: “O, həbsxanadan çıxandan sonra öz  ortadoksal xristian görüşlərində elə ifrat həddə varır ki, hətta həyat yoldaşı da ondan ayrılır. Bu qadın sonralar “Mənim Soljenitsınla həyatım” adlı bir kitab yazır. Soljenitsının həmin kitabdakı obrazı qətiyyən xoşagələn deyil. Burada heç kəsin varlığına dözməyən hökmran və diktator bir kişi təsvir olunur”.

Dahi yazıçılardan və ya rəssamlardan, bəstəkarlardan ailə üzvləri, həyat yoldaşları dad deyənlər azmı olub?  Siyasi, fəlsəfi, dini  görüşləri ətrafdakılarla, lap həmkarları ilə tən gəlməyənlər? Qarşımızda ən azından Tolstoy misalı var. Ailə konflikti ilə bağlı söz-söhbət az qala bütün dünyanı dolaşdı. Onu da elə mənalandırmalıyıqmı?

Modernizmə, postmodernizmə, ümumiyyətlə, yeni ədəbi-estetik nəzəriyyələrə də Soljenitsının birmənalı münasibətini ədəbiyyatşünaslar, tənqidçilər müxtəlif cür izah edirdi. M.Kaşigər göstərirdi ki, “həmin dövrdə nəsrdə Bulqakov, teatrda Meyerhold, poeziyada akmeistlər vardı.  Lakin mərkəzləşdirilmiş hakimiyyət sistemi modern sənət nümunələrinə qarşı repressiyaya başlayır. Və 1930-cu illərdən etibarən sovet ədəbiyyatı yaradıcıları dünya ədəbiyyatında gedən proseslərdən  çox az hallarda xəbərdar  ola bilir. Ola bilsin ki, həmin dövrdə  bir çox başqaları kimi Soljenitsın heç modern ədəbiyyat nümunələrini oxumamışdı. O bu işi sonralar da görmür, çünki artıq çox gec idi...”

Bu fikirlərlə də razılaşmaq olmur, çünki, Soljenitsının həyatı, xarakteri, ədəbi zövqü və sənətə estetik baxışı məhz acı katorqa reallığının realizmini yaratmalıydı...

 Riçard Tempest yazırdı ki, “siyahıda qeyd etdiyim kitablar (“Bülbülü öldürmək” - Harper Li, “Anna Frankın gündəliyi”, “Kor edən zülmət” - Artur Kestler, “1984” - Corc Oruell, “Görünməyən adam” – Ralf Ellison, “İvan Denisoviçin bir günü” – A.Soljenitsın) amerikan məktəblərində əsasən tədris mətnləri kimi, yəni müasir dövrün tarixi faciələrini ədəbi anlayış nümunələri, sağ və ya sol totalitarizm (Frank, Kestler, Oruell, Soljenitsın) və ya ABŞ-da irqi ayrıseçkilik (Li, Ellison) fenomenləri kimi öyrədilir. On minlərlə amerikan şagirdi Soljenitsını oxuduğundan, hətta “Barnes and Noble” və ya “Borders” kimi kütləvi kitab mağazalarında siz demək olar ki, həmişə “Bir gün”ün ekzemplyarını və ya bir il əvvəl nəşr olunmuş “QULAQ arxipelağı”nın ixtisar olunmuş bircildlik nəşrini tapa bilərsiniz.

Soljenitsının “Bir gün” və başqa əsərlərinin statusu, ideyası  rus və amerikan antistalinist, antikommunist təhlillərində, diskurslarında artıq çoxdan müəyyən edilmişdi. ABŞ-da yazıçını Andrey Saxarov, Lex Valensa və Ronald Reyqan ilə birlikdə kommunizmin təşəbbüskarı kimi qiymətləndirirlər. Jurnalistikadakı  məşhur deyimlərə görə,  bu böyük dördlük “Berlin divarını yıxdı” və beləliklə, öz mədəni, tarixi missiyasını həyata keçirdi və hətta bitirdi.  Bundan əlavə, həm Rusiyada, həm də Qərbdə özünü Dotoyevski və Tolstoyun şagirdi adlandıran və modernizm incəsənətini dəfələrlə tənqid edən Soljenitsının yaradıcılığına əsas etibarilə ingilis alimi Ketrin Belsinin “Tənqidçilik praktikası” kitabında olduğu kimi, “ədəbiyyata sağlam düşüncə nöqteyi-nəzərindən yanaşma” bucağından baxılır. O (Ketrin Belsi) izah edir ki, belə ənənəvi baxışa əsasən, “əhəmiyyətli ədəbi mətnlər dövrlər, onların yaranması, bütövlükdə dünya və insanın təbiəti haqqında” əsil həqiqəti deyir. Buradan geniş yayılmış bir fikir meydana gəlir ki, Soljenitsın - ədəbi mühafizəkar, zərərli realist, Fadeyev və Fedin kimi mənfi (və ya istəsəniz, müsbət)  bir fiqurdur...”

Riçard Tempestin “zərərli realist” ifadəsi, təbii ki, qeyri-estetik və qeyri-dəqiq şəkildə ifadə olunmuş fikrin ümumiləşdirməsidir. Söhbət təkcə “antistalinist” və “antikommunist” ədəbiyyatdan getmir. Söhbət bizim yaxşı bələd olduğumuz   tarixi şəraitin (Stalin rejiminin) bütöv bir ziyalı nəslinin, azad düşüncə formalarının repressiyasından gedir. Soljenitsın mətnləri, minlərlə roman səhifələri C.Orueldə də olduğu kimi, ölümlə üz-üzə dayanan, amma əsil  simasını saxlamaq uğrunda  mücadiləyə qalxan “sonuncu insanlar”ın məhv edilmək üzrə olan hisslərinə həsr edilirdi. Təkrar edirəm ki, məhz hisslərə!   Məncə, Soljenitsın  zorakılıq və nifrətlə repressiya edilən həmin insan şüuru və duyğusu ilə postmodern oyunlar “oynamağı” özünə rəva görmədi. Müharibə və sürgün, məhbəs həyatı görmüş yazıçının yumorla yazmaq metodu, ifadədə oyun üslubu bəlkə də alınmazdı. Soljenitsın elə bu soyuq tərzi, klassik üslubu, acı realizmi və birxətli ənənəyə sadiqliyi ilə də üslub yarada bildi. Onu bədii formalardan çox məna və məzmun, mahiyyət maraqlandırırdı – insanın mahiyyəti... Soljenitsın Amerikaya mühacir kimi gedəndə (1973-cü il fevralın 12-də Soljenitsın dövləti cinayətkar kimi həbs edilmiş, sovet vətəndaşlığından çıхarılmış, ertəsi gün isə SSRİ-dən AFR-ə deportasiya olunmuşdu. İki il Süriхdə yaşayan Soljenitsın  1975-ci ildə ailəsi ilə birlikdə  ABŞ-ın Vermont  ştatına köçmüş və burada məskunlaşmışdı.) hələ 80 yaşı yox idi (1918-ci ildə anadan olub). Yəni, yaradıcılığını yeni mühitdə davam etdirən Soljenitsın modern və postmodern sənət dünyasının bircə addımlığında, Amerikada idi. Görünür, o sona qədər öz “acı realizm”ini, məhz “Soljenitsın realizmi” kimi, ədəbiyyatda özünə obraz qazanmış realizmini başqa ifadə forması ilə əvəzləmək fikrində olmamışdı.

Aydındır ki, Soljenitsın “Birinci çevrə” romanındakı qəhrəmanların taleyini o şəkildə təsvir etməklə  təkcə haqsızlığa, zülmə, zora məruz qalmış insanlar haqqında roman yazmaq istəməyib.  Müəllifin əsas məqsədi yalnız onlara qarşı rəhm hissi oyatmaq istəyi ilə əlaqədar deyildi. Məqsəd milyonların on illərlə inanmaqda davam etdiyi gələcəksiz rejimə qarşı münasibəti alt-üst etməkdən, “Kral lütdür!”- həqiqətini qışqırmaqdan  ibarət idi. Və Soljenitsının ədəbiyyat adına gördüyü bu iş həm də siyasi, sosial və mədəni mühitin adamlarının düşüncəsində oyanış yarada bildi. Bu romanın baş qəhrəmanı Soljenitsın özüdür. O özü və “cəhənnəm yoldaşları” haqqında romanlar yazdı...

Bəs bu insanlar, cəhənnəm sakinləri, əslində kimlərdir? Təkcə “alçaldılmış və təhqir olunmuşlar” və ya, aldadılmışlar da deyil. Onların hamısı “cəhənnəmin birinci qatı”nda, saraşkada cəza çəkir. Saraşka adlı məkanda mənən ölmüş bu insanların, axtarsan, bəlkə çox az bir hissəsi sovet hökumətini qəbul etmir. Onların arasında Patapov kimi ixtirasının sirrini verməyib, “and içmişəm”- deyən, sovet hökumətinin mənafeyini düşünən, amma əsil satqınlarla eyni cəzanı (10 il) çəkən alimlər, Rubin kimi Leninə sadiqlər də var...

İnnokentinin metrodakı telefon köşklərindən birindən katibliyə zəng edib səfiri soruşması və sonda aviasiya attaşesinə bir həyəcan doğurucu xəbəri (“-Qulaq asın! Qulaq asın!- o, əlacsızlıqla dedi. – Bu günlərdə sovet agenti Koval radio mağazasında atom bombasının istehsalı üzrə vacib texnoloji sənədlər alacaq...”) verməsi ilə başlayan romanda bütün təhkiyə və dialoqlar diktatura oyunlarının və bu oyun qaydaları ilə ölkəni uçuruma aparan məmurların mahiyyəti, xisləti ilə bağlı həqiqəti açmağa xidmət edir.

Qleb Nerjin obrazının düşüncələrində daha çox soljenitsınlıq var. Heç cür razılaşmır, heç cür barışmır və qəbul etmir. Ona görə də elə hey cəzalanır. Bütün cəzalar isə adətən düşüncələrə, azad iradə sahibliyini qorumağa görə olur... Dialoqlardan birində oxuyuruq: “- Bu necə oldu? Axı heç vaxt və heç kəsi buraxmırlar, bunu mənə kamerada izah etmişdilər: təqsirkarsan, təqsirkar deyilsən – on il əlinə, beş də buynuzuna – birbaşa düşərgəyə.

Buynuzuna – bu nədir belə?

Yəni beş il də buruntaq.

Bəs buruntaq nədir?

İlahi, siz necə də bisavadsınız. Özü də prokurorun qızı. Atanızın nə ilə məşğul olması sizə necə maraqlı olmaya bilərdi? “Buruntaq”, yəni, qapmaq, dişləmək olmaz. Vətəndaş hüquqlarından məhrum edilmə. Seçmək və seçilmək olmaz!”.

Romanda ideyaların, mövzu ilə bağlı oxucuya çatdırılacaq əsas fikirlərin obrazlar arasında dəqiqliklə paylaşılması, bölünməsi ustalığı da diqqəti cəlb etdi. Məkan və sitüasiyalar, dialoqlardakı tərəf müqabillərinin düzgün seçilməsi metodu da uğurludur. Kim kimlə necə, hansı mövzuda və hansı dildə, hansı üslubda söhbət edə bilər? – sualının cavabı mətndə dəqiq həlini tapıb. Məsələn, Qleb Nerjin və başqa dustaqlar onlara ildə cəmi bircə dəfə və yarım saatlığa verilmiş ailə üzvləri ilə görüşə gedərkən, avtobusda, yol boyu sürəkli mühakimələr yürüdürlər. Bu düşüncələrin də taleyi onların müəmmalı sonluqları kimidir. Bu düşüncələrin də həbsxana ağrısı var. Bayırda onları gözləyən əzizləri üçün maneəyə, əngələ, bədbəxtliyə çevrilən bu ziyalı insanlar hər kəsdən üzr istəmək məcburiyyətindədirlər. Onların adı ailə üzvləri üçün baryer, şlaqbaum, qırmızı hərflər və nida işarəsi ilə yazılan “YOX!” – demək idi. Arvadları, ərləri, övladları onların adını üstlərindən silməli, “ləkəsiz” yaşamağa davam etməli idi. Bunu edənlər isə çox olduğu kimi, etməyənlər də var.

“Əsl məhbəs hissi uzun və sonsuz illər boyu yaranır. Nadya məktubunda yazır: “Sən qayıdandan sonra...” Dəhşət də elə bundadır ki, qayıdış olmayacaq. Qayıtmaq – olmaz. On dörd cəbhə və həbsxana ilində bədənin bircə də olsa hüceyrəsi, ola bilər, əvvəlki kimi qalmasın. Yalnız təzədən gəlmək mümkündür. Əvvəlki ərinin soyadını daşıyan yeni, tanımadığın bir adam gələcək, əvvəlki arvad görəcək ki, onun əvvəlki, yeganə on dörd il özünə qapanıb gözlədiyi insan daha yoxdur, o, molekullara bölünərək buxarlanmşdır”.

Saraşkada insanların  “milliyyəti” qrafasında milli mənsubluğunu deyil, “dustaq” sözünü  yazırdılar. Onlar hamısı məhbus paltarında eyni dəmir qablarda qaşıqları taqqıldadarkən belə, eyni təhqiramiz baxışlar altında iş görəndə, yemək yeyəndə, hava almaq üçün həyətdə var-gəl edərkən -  hər saniyə, hər an bu alçaltmanın acısı ilə yaşamaqda davam edirdilər. Orda akademiklik, ixtiraçılıq xüsusi status, imtiyaz vermirdi heç kimə...  “1950-ci ildə həbsinin on səkkizinci ilini yola salmış qocaman riyaziyyat professoru Çelnovun qələmi çoxlu texniki kəşflə – düzaxarlı qazandan başlamış, reaktiv mühərrikə kimi – bağlı olmuşdu, bu kəşflərin bəzilərinə isə o, bütün ruhunu qoymuşdu. Yeri gəlmişkən, professor Çelnov hesab edirdi ki, “ruhunu qoymaq” ifadəsi ehtiyatla işlədilməlidir, belə ki, yalnız dustağın ölməz ruhu olur, azadlıqda olana isə mənasız yerə çox ora-bura qaçdığına, vurnuxduğuna görə bundan imtina olunub. Soyumuş balanda kasası və ya buğlanan kakao fincanı arxasında gedən dustaq söhbətlərində Çelnov bu fikri Pyer Bezuxovdan əxz etdiyini də gizlətmirdi. Fransız əsgəri onu yolu keçməyə qoymayanda Pyer qəhqəhə çəkərək demişdi: “Ha-ha! əsgər məni buraxmadı. Kimi – məni? Mənim ölməz ruhumu buraxmadı!” Marfino şaraşkasında professor Çelnov yeganə dustaq idi ki, kombinezon geyməməyə icazəsi vardı (bu məsələ ilə bağlı şəxsən Abakumova müraciət olunmuşdu). Bu cür güzəşt üçün əsas səbəb isə ondan ibarət idi ki, Çelnov Marfinonun daimi dustağı deyildi, o, köçəri dustaq idi: keç mişdə Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü və Riyaziyyat İnstitutunun direktoru olmuş bu adamı hər dəfə hansı şaraşkada riyaziyyatla bağlı problem yaranırdısa, ora da göndərirdilər. Problem əsas cizgilərində həll olunduqdan və hesablama metodikası aydınlaşandan sonra isə professor başqa yerə göndərilirdi.

Marfinoya Çelnov mütləq şifrləyicinin riyazi əsaslarını hazırlamaq üçün göndərilmişdi”.

 Dustaqlar hətta ildə bircə dəfə və yarım satlıq görüşdükləri qadınları ilə qucaqlaşa, əl tuta və öpüşə bilməzdilər. Və özləri, real vəziyyətləri barədə də ancaq təlimatda göstərildiyi kimi “Hər şey yaxşıdır, heç nəyə ehtiyacımız yoxdur”-deməlidirlər,  başqa heç nə haqqında danışmaq olmazdı...

“- Bəs nədən danışaq? –kimsə bərkdən soruşdu. – Siyasətdən?

Klimentyev əziyyət çəkib bu suala cavab vermədi, çünki onun yersiz olması hamıya aydın idi.

- Öz günahınızdan, -dustaqlardan kimsə məsləhət verdi, - peşmançılıqdan.

- İstintaq işindən də danışmaq olmaz, məxfidir, - Klimentyev halını pozmadan təklifi rədd etdi. –Ailənizlə maraqlanın, uşaqlarınızla. Daha sonra. Yeni qayda: bugünkü görüşdən etibarən öpüşmək və əl tutub görüşmək qadağan edilir.

... Nerjin öpüşməyin qadağan edildiyini eşidəndə gözlərinin qaraldığını hiss etdi. Xırıltı ilə Klimentyevə dedi:

-İldə bir dəfə görüşürük...

Dustağın daha nəsə deyəcəyini gözləyən Klimentyev sevincək ona tərəf döndü.

Nerjin Klimentyevin indicə necə bağıracağını, sanki əvvəlcədən eşitdi:

-Görüşdən məhrum edirəm!!!

.. və səsini boğdu.

...- Öpüşəcəyiniz, əl verib görüşəcəyiniz və ya başqa qayda pozuntusuna yol verəcəyiniz təqdirdə görüş dərhal dayandırılacaq.

-Arvadım axı bunu bilmir! O, məni öpəcək!- oymaçı qızğınlıqla dilləndi.

-Qohumlarınız xəbardar ediləcək! - Klimentyev izah etdi”.

Lakin görüşə gələn ər-arvadlar, o cümlədən Nerjin və arvadı, eləcə də ər-arvad Gerasimoviçlər bir az söhbətdən sonra qeyri-ixtiyari, hətta ortada dayanan nəzarətçilərin baxışlarına əhəmiyyət vermədən qucaqlaşır və öpüşürlər.

Burada sanki hamı casusdur, bu öpüşmək məsələsi də az qala dövlət sirri kimi məxfi qalmalı idi.

Lakin romanın bu məqamdakı təsvirlərdə, bütün qadağaları alt-üst edib, ölümü belə gözə alaraq istədiyi adama doğru atılmaq, qucaqlamaq, öpmək cəsarəti bir insanın, hətta ən ağıllı insanın hissinin, sevgisinin onun düşüncə, şüur və məntiq ilə əlaqəli davranışını üstələdiyini göstərir. Hiss ağıldan daha cəsarətli çıxır... Dilini saxlamağı, fikirlərini gizlətməyi  bacaran insanlar cismani istəklərində daha azad, daha cəsarətli olurlar. “Canavar qnunları” ilə idarə edilən məkanlarda insanlığı bir ömür bahasına satın almaq lazım olurmuş...

 “Başqa” məkana – sovet həbsxanasına salındıqdan sonra mənəvi, siyasi, estetik prinsiplər və etiqadlarla birdəfəlik vidalaşmalı olursan. Klassik ənənələrdə tərbiyə olunmuş, dünya və gələcəklə bağlı nəcib illüziyalar və arzular aləmindən qoparılaraq qəddarlıq, prinsipsizlik, zorakılıqla dolu kirli bir məkana atılmış insanların taleyi xüsusilə acınacaqlıdır. Canavar qanunları ilə yaşanılan bu məkanda İnsan kimi qalmaq, sadəcə, təhlükəlidir, bu qanunları qəbul etmək və öz həyatını onlara görə tənzimləmək isə alçaldıcıdır. Bu əsər (“QULaq Arxipelaqı”-İ.M.) seçim imkanları son dərəcə məhdudlaşdırılmış insanın həyat dramıdır”. (E.Başkeçid)

 900 səhifədən çox həcmi olan romanda hansı hadisələrin baş verməsi haqqında düşünsək, bəlkə də bir səhifəlik cavabımız olar. Süjet çox qısa, fraqmentallıqla təqdim edilsə də, hər kiçik, lakin mənalı  nüansın  uzun-uzadı, təfərrüatlı, roman təfəkkürü ilə analiz edilən incəlikləri var. Yazıçı mətnin məzmununda görünməməyə çalışsa da, hər səhifədə bioqrafiyasının, yaşantılarının izi yandırılmış tonqal yeri kimi kədərli şəkildə öz sözünü deyir, öz tarixçəsini danışır. Soljenitsının da sürgündə yazdığı əsərlərin əlyazmasının çox acı aqibəti olub.

“Oymaçı” kimi tanınan dustağın məhbəsdə özü üçün kəşf etdiyi novellalar yazmaq qabiliyyəti bəlli olub. O, alman əsirliyi, kameralardakı görüşlər, tribunallar haqqındakı  novellalardan bəzisini  minbir əziyyətlə arvadı vasitəsilə  bayıra ötürə bilib. Bayırda isə onu hətta Çexovla müqayisə edən oxucuları tapılmışdı. Bugünkü görüşdə isə mikroskopik xətlə yazılmış ən yaxşı novellasını həvəslə bayıra ötürməyə hazırlaşırdı ki, Krasnoqubenkidən qoxduğu üçün novellalarını yazdığı kalka topasını udmuşdu. Sonda isə novellaları yediyi üçün çox heyifslənmişdi, düşünürdü ki, bəlkə də keçirə bilərmiş... Sanki bütün qəzəb və etirazını novellalara çevirib sakitləşən insana onu (qəzəbi və etirazı)  yenidən udmağa, yeməyə məcbur edirlər... Sonda isə oymaçı peşmanlıq hissi keçiri: gərək o novellaları yeməzdim, heyif...

Romanda Rubin və Nerjin düşüncələrinin, əqidəsinin, inam və inamsızlığının maraqlı qarşılaşdırılma məqamları var. Rubin kommunist əqidəli ola-ola antisovet, antikommunisttək cəza çəkir. Əsərdə obrazların birinin dilindən də deyildiyi kimi, bu qəribə Stalin və onun hökuməti həqiqətən də dostu ilə düşmənini tanımır. Onlar üçün hətta sadiqlik və sədaqət meyarı belə əhəmiyyətli deyil. Rubinin kommunist sədaqəti isə Nerjini daxilən çox əsəbiləşdirir.

Mövzunun real həyat mənzərələrinə bu qədər dərin fəlsəfi əsaslarla bağlanması faktı imkan verir deyək ki, Soljenitsın realizmində simvolizm və postmodern tərz elementləri axtarmağa ehtiyac yoxdur.

Təəccüblü deyil ki, Ezra Pound hesab edirdi ki, “hər bir yaxşı incəsənət bu və ya digər baxımdan realizmdir”. “İvan Denisoviçin bir günü”nün müəllifi onunla heç bir şübhə olmadan razılaşardı. O, özünün ədəbi və estetik zövqündə bir qədər viktorian idi, görünür,  müasir incəsənət dövrünün tələbləri biganəliyə, sevinclərə, təxribatlara və iddialı ambisiyalara qarşı idi. Soljenitsın XIX əsrin sonlarından etibarən Qərb mədəniyyətində geniş yayılmış intellektual kvazi-esxataloji mifologiyanın sonu – Allahın ölümü (F.Nitsşe), Avropanın qaçılmaz sürətlə çöküşü (O.Şpenqler), romanın sonu (O.E.Mandelştam) və başqa bu cür ideyalara qarşı çıxırdı.  Onu, ümumiyyətlə, rus və Avropa modernizminin ikonabənzər (simvolik) xarakteri narahat edirdi, lakin çoxəsrlik mədəni ənənələri aşan və inkar edən incəsənət nümayəndələrinin (ən mütərəqqi olanların) ifadələri onu xüsusilə qıcıqlandırırdı”. (R.Tempest)

Soljenitsın realizmi naturadan köçürmə deyildi. Və sırf  gözlə görünən həyatın da realist rəssamı, sadəcə fotoqrafı kimi ifadə etmirdi həqiqətləri. Onun böyük bir qorxusu vardı: insanlıq üçün Allahın bəxş etdiyi dəyərlər ölür və bu ölümün fərqində olanlar çox azdır. Bu ölümün səbəbkarı isə həmişə adəətən tiranlar, diktatorlar, Allahın hökmünə və insanlar üzərindəki hökmünə, sonsuz səlahiyyətinə şərik çıxmaq istəyənlər olur. “Rədd olsun tiran! Yaşasın Azadlıq!” adlı bir şüarın nə vaxtsa mənasız olması, insanların şüurundan bu nidanın birdəfəlik  silinməsi həyəcanı Soljenitsına romanlar yazdırırdı. Azadlıq hisi yoxa çıxa bilər, azadlıq istəyi arzular sırasından silinə bilər və ümumiyyətlə, bu sözün semantikası zədələnər, anlamı, mahiyyəti deqredasiyaya məruz qalar. Və o zaman insanlar ancaq yalana və bu yalanı qoruyub saxlayan, böyüdən zora, zülmə tabe ola bilər... Avtobusda yol gedirlər dustaqlar... Yarım saatlıq görüş onlara bayırın, asudəliyin havasını daddıracaq. Və yolboyu avtobus pəncərəsindən boylanaraq gördükləri hər şeyi öz analitik təfəkkür süzgəcindən diqqətlə keçirən  bu ağıllı dustaqlar tarixi-siyasi hadisələrə, ictimai ətalət və korluğa işarə edən məqamları da təhlil etməyə çalışırlar. “Bu tutuquşu mundirlərini düşüncələrə qərq olmuş Gerasimoviç də görmüşdü. O, qaşlarını çataraq  bütün avtobusun eşidə biləcəyi tərzdə soruşdu: – Bir baxın! Qorodovoylar peyda olub! Yenə – qorodovoylar. Hə, onlardır?.. Qleb xatırladı ki, hələ otuzuncu illərin əvvəlində komsomol rəhbərlərindən kimsə onlara demişdi: “Siz, yoldaş gənc pionerlər, bir də heç vaxt diri qorodovoy görməyəcəksiniz”. – Görməli olduq... – Qleb gülümsündü. – Nə? – Gerasimoviç onu başa düşmədi. Nerjin onun qulağına tərəf əyildi: – İnsanların beyinlərini o qədər doldurublar ki, indi lap küçənin ortasında durub “Rədd olsun tiran! Yaşasın azadlıq!” qışqırsan da, heç başa düşməyəcəklər ki, hansı tirandan və hansı azadlıqdan danışırsan. Gerasimoviç alnındakı qırışları aşağıdan - yuxarı  dartdı.

– Siz əminsinizmi ki, məsələn, özünüz başa düşürsünüz?

– Zənn edirəm, – Nerjin dodaqlarını büzərək cavab verdi.

– Təsdiqləməyə tələsməyin. Ağılla qurulmuş cəmiyyətə necə azadlıq lazımdır– insanlar bunu  çox pis təsəvvür edirlər”...

 

09.05.2018

Ardı var

İradə Musayeva

 

 

loading...
Canı Canana təslim etməyə hazır deyilsənsə, “Mən aşiqəm” demə heç kimə...
Döyüşçülərə silah verib qayıdanda müəmmalı şəkildə öldü: Qəbri Ağdamda, baş daşı Bakıdakı evində olan sənətkar
Qondarma rejimin rəhbəri əhaliyə yalan vədlər verdi...
"İran Azərbaycana dost, etibarlı tərəfdaş olmaqdan nümayişkaranə şəkildə imtina edib"
Düşmənin hərbi texnikası belə məhv edilib - VİDEO
Aqro İnvest və İstehsalat MMC
N.Tusi adına Klinika

Şou-biznes
Daha bir əməkdar artist cəbhəyə yola düşüb
Cəmiyyət
“Cəbhədən gələn xəbərləri dörd gözlə izləyirəm” - Xalq artisti Əlibaba Məmmədov
Cəmiyyət
““Qan ağlayıram” ki, məni də müharibəyə aparsınlar...” - Qarabağın “Qəmlosu”...
Siyasət
"Müharibə dövründə hərbi tibbi xidmətin güclü və peşəkar olması qələbənin yarısı deməkdir"
Cəmiyyət
“Şuşamızda Ali Baş Komandanımızın rəhbərliyi ilə Qarabağ şikəstəsini oxuyacağımız günü gözləyirəm...”

Yazar
Seymur Əliyev
“Azərbaycan Qarabağda beynəlxalq terrorizmə qarşı mübarizə aparır”
İlham İsmayıl
Murovdan Araza qədər – Zəfər sənindir, əsgər!
Seymur Verdizadə
Kişiliyin çatırsa, indi Qarabağa gəl...
Sultan Laçın
"Qətnamələrinin icrasına nail olmadan BMT-ni eşitmək yox!.."
Həftənin ən çox oxunanları
Azərbaycan ordusunun itkiləri açıqlandı - RƏSMİ
Azərbaycan ordusunun uğurlu əks-hücumu Kəlbəcərdəki qızıl yatağını işlədən Rusiya şirkətini də “vurdu"... 
AMEA-da qalmaqal: Professorun açıqlamaları akademiyanı lərzəyə gətirdi + VİDEO
Separatçı rejim ermənilərin Qarabağdan təcili təxliyyəsi  haqda qərar verdi?..- FOTO-SƏNƏD
“Ögey ana” filminin Cəmiləsi: “Həyat yoldaşım qəfildən rəhmətə getdi, iki qızımı...”+FOTOLAR
“Ordumuzun müzəffər savaşının ən ağır cəbhələrində,  birbaşa səngərdə də  vuruşmağa hazıram…”
“Türkiyənin Suriya və Liviyada Rusiyanın başına gətirdiyini, Azərbaycan Cənubi Qafqazda gətirəcək”
"Rusiya bundan imtina etməsə, Azərbaycanda Türkiyənin hərbi bazaları yaradılmalıdır..."
Düşmənin yaralıları hədsiz saydadır  – İrəvana daşımağa məcbur oldu!..- FOTOLAR
Erməni əsgərləri səngərdə ağlayır: “Bizi tək qoyublar” - VİDEO
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247