Real qazanc, yoxsa illüziya: neft bahalaşmasının Azərbaycana təsiri

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin:

Yaxın Şərqdə geosiyasi gərginliyin artması son dövrlərdə qlobal enerji bazarının əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilib. Xüsusilə ABŞ–İran qarşıdurmasının kəskinləşməsi və Hörmüz boğazı ətrafında yaranan risklər neft bazarında ciddi qiymət artımlarına səbəb olub. Bu proses nəticəsində “Brent” markalı neft bəzi dövrlərdə 100 dollar həddini keçib, hətta analitik ssenarilərdə 150–200 dollar aralığına qədər yüksəlmə ehtimalı da müzakirə olunur.

Nəticə etibarilə Azərbaycan üçün əsas ixrac məhsulu olan “Azeri Light” neftinin qiymətində də artım müşahidə edilib. Hazırda Azərbaycan neftinin qiyməti 118 dolları keçib. Azərbaycanın 2026-ci il dövlət büdcəsində isə bir barel neftin orta qiyməti 65 ABŞ dolları səviyyəsində götürülüb.

Beləliklə, bazar qiymətləri ilə büdcədə nəzərdə tutulan baza qiymət arasında fərq formalaşır. Amma məhz bu nöqtədə əsas məsələ ortaya çıxır: bu fərq büdcəyə eyni miqyasda təsir etmir.

Mövzu ilə bağlı iqtisadçılar hesab edirlər ki, qısamüddətli qiymət sıçrayışları ilə dövlət büdcəsinin real gəlirləri arasında birbaşa və dərhal əlaqə formalaşmır. Çünki büdcə gəlirləri yalnız neftin satış qiymətindən deyil, eyni zamanda hasilat həcmləri, mövcud müqavilə şərtləri, əməliyyat xərcləri və vergi mexanizmləri ilə formalaşır. Məhz buna görə də qiymət artsa belə, bu artım fiskal sistemdə eyni nisbətdə əks olunmur.

İqtisadçı Eldəniz Əmirovun fikirləri də bu yanaşmanı təsdiqləyir. O qeyd edir ki, neftin bahalaşması uzunmüddətli perspektivdə inflyasiya və xərclərin artması ilə bu effekt zəifləyir. Yəni ilkin baxışda böyük görünən qiymət artımı, əslində, iqtisadi sistem daxilində müxtəlif amillər tərəfindən balanslaşdırılır: “Neftin bahalaşması qısamüddətli və uzunmüddətli dövrlərdə fərqli iqtisadi təsirlər yaradır. Uzunmüddətli perspektivdə idxaldan asılı iqtisadiyyatlarda inflyasiyanı sürətləndirir və bu da əhalinin alıcılıq qabiliyyətinə mənfi təsir göstərir.”.

Eldəniz Əmirov vurğulayıb ki, qiymət artımları inflyasiya prosesinə də təsir göstərir. Onun sözlərinə görə, bu təsir yalnız Azərbaycanla məhdudlaşmır: “Dünyada neft qiymətinin hər 10% artımı inflyasiya göstəricilərinə 0,5 faiz bəndi mənfi təsir göstərir”.

Qısamüddətli artım, uzunmüddətli qeyri-müəyyən təsir

Bu yanaşma konkret rəqəmlərdə də özünü göstərir. İlkin hesablamalara görə, 2026-cı ilin ilk rübündə neft gəlirləri təxminən 20 faiz artıb və bu, ümumilikdə 360 milyon manat əlavə vəsait deməkdir. Lakin qiymətlərin daha kəskin artımı fonunda bu göstərici fiskal təsirin məhdud qaldığını göstərir.

Digər tərəfdən, Azərbaycanın fiskal siyasəti də məhz bu cür volatilliyi nəzərə alaraq qurulub. Büdcədə götürülən baza qiymət ehtiyatlı yanaşmanı əks etdirir və qısamüddətli bahalaşmalar üzərində uzunmüddətli planlama aparılmır.

Bunun davamı olaraq, əlavə gəlirlərin əhəmiyyətli hissəsi birbaşa büdcəyə yönəldilmir. Bu vəsaitlər əsasən Neft Fondunda toplanaraq ehtiyat kimi saxlanılır. Beləliklə, qiymət artımının büdcəyə təsiri daha da məhdudlaşır.

İqtisadçı İlham Şaban da vurğulayır ki, qiymət artımı fonunda büdcəyə daxilolmalar artsa da, bu artım qiymətlərlə eyni proporsiyada olmur. Çünki hasilatın azalması, şirkət xərcləri və digər amillər yekun nəticəni müəyyən edir.

Onun sözlərinə görə, əsas benefisiarlar nəqliyyat və logistika şirkətləri, həmçinin sığorta və kredit təşkilatlarıdır.

Beynəlxalq qiymətləndirmələr də oxşar mənzərəni göstərir: enerji qiymətlərinin artımı ixracatçı ölkələr üçün qısamüddətli imkan yaratsa da, bu proses yüksək volatillik və inflyasiya riskləri ilə müşayiət olunur.

Nəticə etibarilə, mövcud bahalaşma müəyyən əlavə imkanlar yaratsa da, onun uzunmüddətli fiskal effektə çevrilməsi üçün davamlılıq əsas şərt olaraq qalır.

Beləliklə, hazırkı vəziyyəti genişmiqyaslı gəlir artımından daha çox, məhdud və müvəqqəti təsir kimi qiymətləndirmək daha realist yanaşma hesab olunur.

Qlobal bahalaşma fonunda daxili sabitlik

Qlobal bazarlarda neftin bahalaşması adətən daxili yanacaq qiymətlərinə də təsir edir. Bir çox ölkələrdə bu artım birbaşa hiss olunur və istehsal xərclərindən başlayaraq ümumi inflyasiyaya qədər geniş təsir yaradır.

Lakin Azərbaycanda fərqli model tətbiq olunur. Dövlət tənzimləmə mexanizmləri vasitəsilə əsas enerji məhsullarının qiymətlərini sabit saxlayır.

Bu yanaşma bir tərəfdən sosial rifahı qoruyur, digər tərəfdən isə qlobal bahalaşmanın daxili iqtisadiyyata təsirini məhdudlaşdırır.

Eyni prinsip qaz bazarında da müşahidə olunur. Qlobal qiymətlər artsa da, daxili tariflərin sabit saxlanılması enerji xərclərinin kəskin artmasının qarşısını alır.

Beləliklə, Azərbaycanın yanaşması daha çox qısamüddətli qazancı maksimumlaşdırmaqdan yox, dəyişkən enerji bazarlarında sabitliyi qorumağa yönəlib. Bu çərçivədə əsas prioritet risklərin idarə olunması, büdcə dayanıqlığının saxlanılması və sosial balansın pozulmamasıdır.

Yanacaq və qaz qiymətlərinin daxili bazarda sabit saxlanılması da məhz bu strategiyanın praktik alətidir. Bu mexanizm bir tərəfdən əhalinin xərclərinin kəskin artmasının qarşısını alır, digər tərəfdən biznes mühitində əlavə təzyiqləri məhdudlaşdıraraq ümumi inflyasiya risklərini nəzarətdə saxlayır.