Fotoların danışdığı tarix: Ulu öndər Heydər Əliyevin diqqətində olan Naxçıvan şahmat məktəbi

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin:

Bəzən tarix uzun arxiv sənədlərində deyil, bir ağ-qara fotonun səssiz yaddaşında yaşayır. Zaman keçdikcə həmin fotolar sadəcə keçmişin görüntüsü olmaqdan çıxır, bütöv bir dövrün düşüncəsini, dövlət yanaşmasını, mədəni mühitini və gələcəyə hesablanmış qayğısını əks etdirən canlı sənədə çevrilir. Naxçıvanda Uşaq Şahmat Məktəbi ilə bağlı təqdim olunan bu fotolar da məhz belə tarixi kadrlardandır. Onlar bizə yalnız bir məktəbi, bir görüşü və ya bir anı göstərmir; bu fotolar Naxçıvanda şahmatın təsadüfi həvəskar məşğuliyyətdən sistemli təhsil-idman istiqamətinə çevrildiyi dövrü xatırladır.

Naxçıvanda şahmat ənənəsinin daha sistemli şəkildə formalaşması əsasən Sovet dövrünün son mərhələsinə – 1970-1980-ci illərə təsadüf edir. Bu dövr Azərbaycanda şahmatın məktəblər, pioner evləri, uşaq-gənclər idman müəssisələri və respublika səviyyəli yarışlar vasitəsilə kütləviləşdirildiyi illər olub. Naxçıvanda fəaliyyət göstərən Uşaq Şahmat Məktəbi də həmin ümumi şahmat siyasətinin tərkib hissəsi kimi meydana çıxıb.

Bu dövrün ən mühüm cəhətlərindən biri ondan ibarət idi ki, şahmata yalnız idman növü kimi baxılmırdı. Şahmat uşaqların düşüncə qabiliyyətini, məntiqini, səbrini, intizamını, hadisələrə qabaqlayıcı baxmaq bacarığını formalaşdıran mühüm tərbiyə vasitəsi hesab olunurdu. Bu baxımdan Naxçıvanda şahmat məktəbinin fəaliyyət göstərməsi bölgədə intellektual mühitin inkişafı, uşaqların və gənclərin sağlam düşüncə istiqamətində yetişməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.

Mövcud rusdilli xatirə və foto-materiallarda Naxçıvan şahmat həyatı baxımından 1982-ci il xüsusi yer tutur. Bu baxımdan geologiya-mineralogiya elmlər doktoru, professor, Əməkdar Bədən Tərbiyəsi və İdman xadimi, Şahmat üzrə əməkdar məşqçisi, Beynəlxalq Şahmat Federasiyasının üzvü Çapay Sultanovun rus dilində yayımlanmış “Азербайджанские шахматы…” adlı xatirə xarakterli yazısı mühüm mənbə kimi diqqəti cəlb edir. Məqalədə istifadə olunan fotolar da məhz onun həmin yazısından götürülüb. Bu məqam xüsusi vurğulanmalıdır: təqdim olunan fotolar sadəcə illüstrasiya deyil, Naxçıvan şahmat tarixinin sovet dövrü yaddaşını əks etdirən qiymətli vizual faktlardır.

Müəllifin qeyd olunan yazısında Ulu öndər Heydər Əliyevin 1982-ci ildə Naxçıvanda şahmat məktəbinin müəllimləri və şagirdləri ilə görüşməsi barədə məlumat və fotoaltı qeydlər yer alır. Bu mənbə sovet dövrünün canlı şahmat mühitini təsvir edir və orada açıq şəkildə göstərilir ki, 1982-ci ildə Heydər Əliyev Naxçıvanda şahmat məktəbinin müəllim və şagirdləri ilə görüşüb.

Mənbədə yayımlanan və hazırda təqdim etdiyimiz fotolardan birinin alt yazısı belə verilir: “Г. Алиев в Нахчыване беседует с преподавателями и учениками шахматной школы. 1982 год” – yəni “H. Əliyev Naxçıvanda şahmat məktəbinin müəllimləri və şagirdləri ilə söhbət edir. 1982-ci il.”

Bu cümlə, ilk baxışda sadə bir fotoaltı qeyd təsiri bağışlasa da, əslində, həmin dövrün mahiyyətini açır. Çünki burada söhbət yalnız bir rəsmi səfərdən getmir. Burada söhbət Naxçıvanda uşaqların, gənclərin, müəllimlərin və bütövlükdə bir intellektual mühitin diqqət mərkəzində saxlanılmasından gedir. Ulu öndər Heydər Əliyevin şahmat məktəbinə baş çəkməsi, müəllim və şagirdlərlə söhbət etməsi bu sahəyə göstərilən dövlət qayğısının real ifadəsi idi.

Eyni materialda başqa bir fotoaltı yazıda isə belə qeyd olunur: “Г. Алиев вместе с шахматной семьей Фатуллаевых. 1982 г., г. Нахчыван” – yəni “H. Əliyev Fətullayevlərin şahmat ailəsi ilə birlikdə. 1982-ci il, Naxçıvan şəhəri.”

Bu fakt da olduqca maraqlıdır. Çünki burada şahmat təkcə məktəb və məşq anlayışı ilə məhdudlaşmır, ailə mühitinə daxil olan bir dəyər kimi görünür. “Şahmat ailəsi” ifadəsi həmin dövrdə Naxçıvanda şahmatın artıq ailə, məktəb və ictimai həyat səviyyəsində tanınan bir sahəyə çevrildiyini göstərir. Bu da onu deməyə əsas verir ki, şahmat Naxçıvanda yalnız fərdi maraq və ya asudə vaxt məşğuliyyəti deyildi, o, düşüncə mədəniyyətinin bir parçasına çevrilməkdə idi.

Sözügedən yazıda diqqəti cəlb edən daha bir mühüm məqam var. Mənbənin bir yerində Heydər Əliyevin Naxçıvan şahmat məktəbindən çıxarkən jurnalistə belə dediyi göstərilir: “Şahmatı respublikada inkişaf etdirəcəyik. Bu, lazımlı və mühüm idman növüdür.” Mənbə rus dilində bu fikri belə verir: “Шахматы в республике мы будем развивать. Это нужный и важный вид спорта.”

Bu fikir Ulu öndər Heydər Əliyevin şahmata münasibətini aydın şəkildə ifadə edir. Burada şahmat sadəcə yarış və nəticə ilə ölçülən idman növü kimi deyil, cəmiyyət üçün faydalı, gənclərin inkişafına xidmət edən mühüm sahə kimi qiymətləndirilir. “Lazımlı və mühüm idman növü” ifadəsi şahmatın intellektual dəyərinə verilən yüksək qiymətin göstəricisidir.

Təqdim olunan fotolar və yazılı faktlar onu göstərir ki, həmin dövrdə Naxçıvanda şahmat bilavasitə Ulu öndər Heydər Əliyevin diqqət mərkəzində olub. Bu diqqət təsadüfi xarakter daşımırdı. Heydər Əliyev şahmatın uşaqların və gənclərin dünyagörüşünə, məntiqi düşüncəsinə, iradəsinə, intizamına və strateji baxış qabiliyyətinə təsirini yaxşı anlayırdı. Ona görə də şahmatın inkişafı yalnız idman siyasətinin deyil, həm də maarifçilik və intellektual inkişaf siyasətinin tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilirdi.

Naxçıvan Uşaq Şahmat Məktəbinin həmin illərdə fəaliyyət göstərməsi də bu ümumi yanaşmanın regional təzahürü idi. Burada formalaşan mühit uşaqların şahmat fiqurlarının gedişlərini öyrənməsindən daha geniş məna daşıyırdı. Bu məktəb gənclərə düşünməyi, səbirli olmağı, düzgün qərar verməyi, uduzanda nəticə çıxarmağı, udanda isə təvazökarlığı qorumağı öyrədən bir zəka ocağı idi.

Bu baxımdan Çapay Sultanovun xatirə xarakterli yazısında qorunub saxlanılan həmin fotolar Naxçıvan şahmat tarixinin mühüm səhifələrindən birini işıqlandırır. Fotolarda Ulu öndər Heydər Əliyevin şahmat məktəbinin müəllimləri, şagirdləri və şahmat ailəsi ilə bir arada görünməsi həmin dövrdə şahmata göstərilən diqqət və qayğının canlı sübutudur.

Əslində, belə fotoların dəyəri illər keçdikcə daha da artır. Çünki onlar yalnız keçmişi göstərmir, həm də bu günə mesaj verir. O mesaj bundan ibarətdir ki, intellektual inkişaf təsadüfi yaranmır; bunun üçün məktəb, müəllim, dövlət qayğısı, ailə dəstəyi və cəmiyyətin marağı birləşməlidir. Naxçıvan şahmat məktəbinin sovet dövrü tarixində də məhz bu amillərin vəhdətini görmək mümkündür.

Nəticə olaraq demək olar ki, Naxçıvanda şahmat ənənəsinin formalaşması 1970-1980-ci illərin ümumi şahmat mühitindən ayrı düşünülə bilməz. Lakin bu prosesin ən qiymətli səhifələrindən biri Ulu öndər Heydər Əliyevin 1982-ci ildə Naxçıvan şahmat məktəbinə göstərdiyi diqqət və qayğı ilə bağlıdır.

Sizlərə təqdim etdiyimiz fotolar sübut edir ki, Naxçıvanda şahmat artıq həmin dövrdə təsadüfi həvəskar məşğuliyyət deyil, müəyyən təşkilati bazaya malik uşaq-gənclər tədris və idman istiqaməti idi. Ulu öndər Heydər Əliyevin “Şahmatı respublikada inkişaf etdirəcəyik. Bu, lazımlı və mühüm idman növüdür” fikri isə bu sahəyə verilən yüksək dəyərin ən aydın ifadəsidir. Bu sözlər yalnız bir dövrün idman siyasətini deyil, həm də gələcək nəsillərin düşüncə tərzinə, intellektual inkişafına və zəka mədəniyyətinə göstərilən uzaqgörən qayğını əks etdirir. Ona görə də Naxçıvan Uşaq Şahmat Məktəbinin bu fotolarla yadda qalan tarixi təkcə şahmat tarixi deyil, bu, həm də Naxçıvanda maarifçiliyin, zəka mədəniyyətinin və gənclərə yönəlmiş dövlət qayğısının unudulmaz səhifəsidir.

Yunis Xəlilov,

tədqiqatçı-hüquqşünas