Xəbər lenti
30/10/2020 [11:25]:
Türkiyənin keçmiş Baş naziri Məsud Yılmaz vəfat edib
30/10/2020 [11:23]:
Müdafiə Nazirliyi: “Azərbaycan tərəfinin hücum cəhdi olmayıb”
30/10/2020 [11:17]:
"Qələbə xəbərini Vaqif müəllimin də məzarı başında ona çatdıracam”
30/10/2020 [11:13]:
Azərbaycan hərbçisi: “Düşmən bizim qarşımızda dayana bilmir” - VİDEO
30/10/2020 [11:13]:
“İndi İlham Əliyev kimi Ali Baş Komandanın yanında mən çox rahatam...”
30/10/2020 [11:12]:
Təhsil naziri: "Son bir ayda erməni təcavüzü nəticəsində 9 şagirdimiz dünyasını dəyişib"
30/10/2020 [11:11]:
Mülki bölgələrə raket zərbələrinin endirilməsi ilə bağlı məsələ AŞPA komitəsinin gündəliyinə salınıb
30/10/2020 [10:53]:
Ölkə üzrə COVID-19-a yoluxma statistikası açıqlanıb
30/10/2020 [10:46]:
“Regional İnsan Hüquqları və Media Mərkəzi” İctimai Birliyi daha bir layihəni uğurla yekunlaşdırıb
30/10/2020 [10:43]:
Hərbi cinayət törətmiş növbəti yüksək vəzifəli erməni hərbçisi məhv edildi - RƏSMİ
30/10/2020 [10:29]:
“Xalqımız işğaldakı torpaqları son qarışına qədər azad etməkdə qərarlıdır”
30/10/2020 [10:27]:
1982-ci il 29 iyulda Heydər Əliyev Şuşada olub, 38 il sonra İlham Əliyev prezident kimi gedəcək bu şəhərə...
30/10/2020 [10:24]:
“Azərbaycana Qarabağ məsələsində heç bir təzyiq mümkün deyil, ona görə ki...”
30/10/2020 [10:16]:
“Əgər bunu etməsəydik, təyyarə və PUA-larımız belə rahatlıqla hərəkət edə bilməzdi”
30/10/2020 [10:13]:
Bərdəni atəşə tutan "Smerç" məhv edildi - VİDEO
30/10/2020 [10:11]:
Qırğızıstanda Bərdə və Gəncədəki erməni terrorları pislənilib - FOTOLAR
30/10/2020 [10:09]:
“XII-XV əsrlər Ön Asiya və Qafqazın tarixi-etnoqrafik məsələlərinə baxış” mövzusunda Respublika Elmi Konfransı keçiriləcək
30/10/2020 [09:57]:
Düşmən səhər saatlarından yaşayış məntəqələrimizi atəşə tutur - Müdafiə Nazirliyi
30/10/2020 [09:55]:
Qatarın 25 vaqonu relsdən çıxdı - ANBAAN VİDEO
30/10/2020 [09:52]:
Ceyhun Bayramov Cenevrədə işçi səfərdədir
30/10/2020 [08:23]:
Döyüşlər cəbhənin Ağdərə, Xocavənd və Qubadlı istiqamətlərində davam edib - RƏSMİ
30/10/2020 [08:15]:
"Azərbaycan ordusu bu cinayətkarın Ermənistana qaçmasına yol verməməlidir..."
30/10/2020 [08:06]:
Astronomlar Yer kürəsi boyda yeni planet aşkarladılar
30/10/2020 [08:00]:
Ağ Ev müharibədə Ermənistanın  daha çox itki verdiyini bəyan etdi...
30/10/2020 [07:44]:
Paşinyan Xankəndinə Azərbaycan bayrağı sancılmamış Rusiya sülhməramlılarının gəlməsi üçün yalvardı...
30/10/2020 [07:13]:
Fransada Makron hökumətinə qarşı kütləvi etirazlar başladı...
30/10/2020 [06:38]:
Separatçı rejim döyüşlərin Şuşanın cənubunda getdiyi haqda xəbər yaydı...
30/10/2020 [01:02]:
Niderland Parlamentinin deputatına erməni vəhşiliyi barədə məlumat verilib
30/10/2020 [00:39]:
“Döyüşlər Şuşa divarları altında gedir, köməyə gəlin, yoxsa...” - VİDEO
29/10/2020 [23:58]:
"Qarabağ" "Vilyarreal"a uduzdu
29/10/2020 [23:37]:
“Qarabağ” – “Vilyareal” matçında ardıcıl qollar - YENİLƏNİR
29/10/2020 [23:16]:
“VICE News” da Bərdəyə kasetli raketlər atıldığını təsdiqləyib
29/10/2020 [23:15]:
Azərbaycan və Türkiyə XİN başçıları arasında telefon danışığı olub - YENİLƏNİB
29/10/2020 [23:12]:
“Jonson&Jonson” Qarabağın terrorçu rejimini maliyyələşdirir? - İDDİA+FOTO
29/10/2020 [22:54]:
Horizon Education Agency “Dağlıq Qarabağın gələcəyini yaxşı düşünün” adlı forum keçirəcək
29/10/2020 [22:46]:
Ermənistanın 30 hərbçisinin meyiti BQXK vasitəsi ilə təhvil verilib
29/10/2020 [22:39]:
Ədliyyə Nazirliyi 3 dildə “Qarabağ Azərbaycandır!” elektron məlumat platforması yaratdı - VİDEO
29/10/2020 [22:37]:
Mövlud Çavuşoğlu və Ceyhun Bayramov Qarabağ məsələsini müzakirə etdilər
29/10/2020 [22:10]:
Düşmənin qüvvə və vasitələri məhv edilib - VİDEO
29/10/2020 [22:06]:
Erkan Özoral: “Qarabağ Azərbaycan üçün nədirsə, Türkiyə üçün də odur”
29/10/2020 [22:05]:
Heydər Əliyev Mərkəzi və Bakı Olimpiya Stadionu Türkiyə bayrağına büründü - FOTO
29/10/2020 [21:35]:
"Amnesty İnternational" Ermənistanın Bərdəyə kasetli raketlərlə zərbə endirdiyini təsdiqləyib
29/10/2020 [21:29]:
Azərbaycanda tədris prosesi dekabrın 1-dək distant qaydada olacaq - QƏRAR
29/10/2020 [21:20]:
Konstitusiya Məhkəməsindən dünya ölkələrinə müraciət
29/10/2020 [21:18]:
Azərbaycan və Türkiyə XİN başçıları arasında telefon danışığı olub
29/10/2020 [21:17]:
Tanınmış aparıcıya ağır itki... - VİDEO
29/10/2020 [20:58]:
"Allah mənə bir az ömür yazsın, Qarabağın qaytarıldığını görüm başımı göyə qaldırıb deyim ki..."
29/10/2020 [20:49]:
Düşmən bölmələri ordumuz tərəfindən darmadağın edilir - VİDEO
29/10/2020 [20:43]:
“Laçının azad edilməsi 3 mənada strateji əhəmiyyətlidir...”
29/10/2020 [20:41]:
İşğaldan azad olunmuş torpaqların sakinləri Ali Baş Komandana minnətdardırlar
29/10/2020 [20:24]:
Arutunyan: “Azərbaycan Şuşanın maksimum 5 kilometrliyindədir, istəyirəm bunu dərk edək”
29/10/2020 [20:21]:
Düşmən gün ərzində Tərtərə 2 raket, 100 top mərmisi atıb
29/10/2020 [20:16]:
MN: Dağlıq Qarabağın yaşayış məntəqələrinə raket və aviasiya zərbələrinin endirilməsi xəbəri yalandır
29/10/2020 [20:00]:
Ermənistan bir günə 100-ə yaxın hərbçisinin ölümünü etiraf etdi
29/10/2020 [19:51]:
Müstəqillik tariximizin ən yeni salnaməsi...
29/10/2020 [19:24]:
Müdafiə Nazirliyindən cəbhədəki son vəziyyətlə bağlı AÇIQLAMA - VİDEO
29/10/2020 [19:23]:
Prezidentin köməkçisi: “Müharibə cinayətlərinə heç bir bəraət ola bilməz” - FOTO
29/10/2020 [19:21]:
Şahmar Mövsümov ABŞ siyasətçilərini Azərbaycan və türk əsilli seçicilərinin səsini eşitməməkdə qınadı - FOTO
29/10/2020 [19:17]:
Qarabağda darmadağın olan erməni ordusu qadınların ümidinə qalıb - VİDEO
29/10/2020 [19:11]:
Ceyhun Bayramov: “Dağlıq Qarabağda Suriyadan gələn xarici muzdlular barədə məlumatlar dezinformasiyadır”
29/10/2020 [19:10]:
DİN-dən hərbi vəziyyət və komendant saatı ilə bağlı ÇAĞIRIŞ
29/10/2020 [19:07]:
Atatürkün balıqçı meyxanəsindəki şəkilləri...
29/10/2020 [19:06]:
Kəndimizin 18 yaşlı şəhidi...
29/10/2020 [18:59]:
"Başda Xankəndi olmaqla bütün işğal əraziləri dinc əhali yeri yox, müharibə meydanıdır..."
29/10/2020 [18:32]:
“Avropada erməni terroruna diqqət çəkən aksiyaların keçirilməsinə ehtiyac var”
29/10/2020 [18:23]:
Ceyhun Bayramov: “Ermənistan Qarabağ münaqişəsinin danışıqlar yolu ilə həll olunmasında maraqlı deyil”
29/10/2020 [18:19]:
Putin: “Türkiyə Qarabağla bağlı danışıqlarda olmalıdır”
29/10/2020 [18:13]:
Ceyhun Bayramov: “Bizim reaksiyamız işğal olunmuş ərazilərimizin azad edilməsi olacaq”
29/10/2020 [18:11]:
Prezidentdən işğaldan azad olunmuş ərazilərdə idarəetmənin təşkili ilə bağlı FƏRMAN
29/10/2020 [18:10]:
Prezident təqaüdü alacaq tələbələrin - SİYAHISI
29/10/2020 [18:04]:
Kubada Azərbaycan səfirliyi təsis edilir - SƏRƏNCAM
29/10/2020 [18:01]:
Ermənilərin terror silahı kimi istifadə etdiyi “Smerç”in texniki göstəriciləri - VİDEO
29/10/2020 [17:59]:
İşğalçılar Goranboy, Tərtər və Bərdəni atəşə tutur - RƏSMİ
29/10/2020 [17:56]:
Ciddədəki Fransa konsulluğuna hücum olub
29/10/2020 [17:53]:
"Qızımızın “atam haradadır?” sualına şərəflə “Vətənə xidmətdədir” cavabını verirəm”
29/10/2020 [17:38]:
İkinci Qarabağ müharibəsi xalqımız üçün Vətən müharibəsidir...
29/10/2020 [17:34]:
Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin ölən könüllüsünün kimliyi bilindi
29/10/2020 [17:31]:
Ermənistan strateji enerji infrasturkturunu ələ keçirmək istəyirdi
29/10/2020 [17:30]:
Bərdə terrorunda ölən FHN işçisinin adı bilindi
29/10/2020 [17:17]:
Düşmən Goranboya raket atdı: Ölən var - RƏSMİ
Bütün arxiv bir sırada
24/12/2019 [11:18] - Ədəbiyyat - ( 3173 dəfə baxılıb)

İtmiş zaman və ya itirilmiş həqiqət... - VI məqalə




(M.Prustun “İtmiş zamanın sorağında” romanı haqqında)

 

Əvvəli burada:


I məqalə : 
https://www.moderator.az/news/282045.html?fbclid=IwAR1MqIpGcw-a7IVJdr-c-sezrWcvwLanAMzgWeaeZLjH04SIqQ6Wf0prVwU

 

II məqalə: https://moderator.az/news/282731.html

 

III məqalə: https://moderator.az/news/283730.html

 

IV məqalə: https://www.moderator.az/news/285330.html?fbclid=IwAR3-0PS1FYj_KKrASO6zftBz3iulVN7mhh06CfVBp9Of0oNlomi8V0wb48c

 

V məqalə: https://www.moderator.az/news/286820.html?fbclid=IwAR3pZ2lUVM88GLmO9GVhdTd-9Mcnq53_JADoYeRTP3T8J7B_nirtArfkZ9Y

 

 

Fransız yazıçısı və filosofu, Spinoza, Kant, Nitşe, Berqson fəlsəfəsi ilə bağlı ciddi fikirlər ortaya qoyan, yeni fəlsəfi ideyalar müəllifi Gilles Deleuzenin (1925-1995) 1964-cü ildə “Prust və işarələr” əsəri yayımlandı. Deleuze “zəruri (məcburi) yaddaş” və “qeyri-ixtiyari yaddaş” kontekstində Prustun mətnini təhlil edir, onun iki il sonra yazdığı (1966) “Berqsonizm” adlı əsərində isə “Purust və işarələr” kitabında ortaya çıxan suallar əsasən Berqsonun intuisiya metodu ilə əlaqələndirilir. 

“Prust və işarələr”  kitabında  göstərirdi ki, Prustun axtarışı bütün hallarda keçmişə deyil, gələcəyə aid olan bir istiqamət idi. Berqsonun zamanla bağlı irəli sürdüyü anlayışlar (Berqsonizm anlayışları) Deleuzenin intuisiyanı müzakirə etməsində mühüm rol oynayır. Yanlışlıq kateqoriyasını problemə tətbiq etməyi üstün tutan Berqsonizm üsulu sübut edir ki, illüziya, ehtimal olunan şeylərlə reallıq arasındakı mövcudluq ortaya yanlış, əslində mövcud olmayan problemlər çıxarır. Deleuze göstərirdi ki, Prust “fəlsəfi metod” fikrinin qarşısına “zəruri” və “təsadüfi” kəlmələrini qoyur. Həqiqət bizi düşünməyə və doğrunu axtarmağa məcbur edən əlamətlərlə  bağlıdır. Əslində itirilmiş vaxtın axtarışı həqiqət axtarışına ekvivalentdir.  İtmiş zamanı və həqiqəti isə yüzlərlə səhifə həsr olunmuş sevgidə, təbiət təsvirlərində, sənət əsərlərində (musiqi, rəssamlıq, tarixi abidələr, dini mərasim və rituallar və s.) axtarır. Qarşılaşmaların təsadüfliyi və zərurətin qaçılmazlığı Prustun iki əsas meyarı hesab olunur. Qarşılaşmanın təsadüfliyi özü zərurətlə  əlaqəlidir. “Gözlənilməz və qaçılmazdır!”- deyirdi Prust. Həqiqəti axtarmaq əslində onu  şərh etmək, deşifrə etmək, izah etməkdir. Lakin həqiqət çox zaman onu “izah” göstəricisi  ilə qarışdırılır. Buna görə axtarış həmişə ani olur, əsl həqiqət isə yalnız zamanla bağlıdır. Əslində itirilmiş zaman elə tapılan zamandır. İtirilmiş zaman özü ilə birlikdə çox şeyi məhv edib. G.Deleuze bildirir ki, tapılmış vaxt itirilmiş vaxtın mərkəz nöqtəsində qarşılaşdığımız, bizə əbədi görünən  vaxtdır. Bu isə sənətdə təsdiqlənmiş mütləq, əsas zamandır, əsl əbədiyyətdir. (G.Deleuze.  “Prust və işarələr”).

Gilles Deleuzenin də dəqiq ifadə etdiyi fikrə əsaslanaraq deyə bilərik ki, M.Prustun zaman axtarışı daha çox həqiqət axtarışı anlamında qəbul edilir. Prust zamanı sırf müddət kimi deyil, həm də itirilmiş həqiqət kimi geri fırladırdı... İtirilmiş həqiqət bütün zamanlarda eyni cür haqsızlığa, yanlışlığa düçar olur. Syasətdə, ictimai həyatda, məhəbbətdə və ailə münasibətləri fonunda, eləcə də ədəbiyyatda  hər şey eyni obyektivliklə sorğulanır.

 

Əvvəlki məqalələrdə də qeyd etmişdik ki, romanın başlanğıcında Marsel Berqotte obrazı vasitəsilə böyük fransız yazıçısı Anatol Fransa olan sonsuz heyranlığını  bildirmişdi. İkinci kitabda (“Çiçək açmış gənc qızların kölgəsində”)  Marsel öz idealı və əlçatmaz hesab etdiyi Berqotte (Anatol Frans) ilə Svanların evində görüşür. On altı qonaq dəvət olunmuşdu, onların arasında Berqottenin olmasından Marsel xəbərsiz idi.  Madam Svanın (Odettanın) Marseli Berqotteyə təqdimatı bəlkə də  məclisin ən dramatik situasiyası hesab oluna bilər. Madam Svan dəvətlilərdən bir çoxuna onu tanıtdıqdan sonra birdən-birə, onun adının ardından, eynən onun söylədiyi şəkildə (və sanki ikimiz, bir-birimizi tanımaqdan eyni dərəcədə məmnun olacaq  yeganə dəvətlilər idik) ağ saçlı müdrik qocanın adını söyləyirdi. “Berqotte adı, üstümə açılmış tapançanın səsi kimi məni yerimdən sıçratdı, amma tez özümü ələ alıb salam verdim. Qarşımda bir silahın partlamasının ardından bir göyərçinin uçuşuyla birlikdə, dumanın içində frakıyla sapsağlam görünən, salamıma hoqqabazlar kimi cavab verən cavan, kobud görünüşlü, qısa boylu, qırmızı burunlu, qara keçi saqqallı bir adam dayanmışdı”.

 Marselin Berqotte haqqındakı bütün idealizə olunmuş xəyalları bir anın içərisində yoxa çıxır və sonralar  o an üçün  “məhv oldum” ifadəsini necə ruhdan düşdüyü vəziyyətdə etiraf etməsini xatırlayır. Onun o andakı qənaətinə görə əsərlərini damla-damla bal kimi daddığı Berqotte indi qarşısında dayanan qırmızı, ilbizvari burunlu, qarasaqqal olan bu adam ola bilməzdi.  Düşünür ki, bəlkə də Berqottenin içindəki o böyük yazıçı məhz bu keçisaqqal, qırmızıburun adamın özünü bu şəkildə qurban verməsi hesabına yaranıb.

“Burun və keçi saqqal, qaçınılmaz və son dərəcə rahatsızedici əlamətlər idi. Mən Berqottenin şəxsiyyətini təpədən dırnağa yenidən qurmağa çalışdıqca, bu xüsusiyyətlər heç durmadan təsiredici gücə malik və özündən razı, məmnun bir şəxsiyyəti işarə edir,  sanki, bu da oyun qaydalarını pozurdu.  Çünki bu şəxsiyyətin, yumuşaq, ilahi bir müdrikliyin hâkim olduğu, çox yaxşı bildiyim kitablarına möhürünü vurmuş olan bir zəkayla heç bir əlaqəsi yox idi”.

Amma Marsel Berqottenin çox xoşuna gəlir. Növbəti gün Gilberte həyəcanla deyir: “Xoşbəxtlikdən uçuram, sevimli dostum Berqottenin könlünü fəth etdiniz. Anama  sizin çox istedadlı olduğunuzu söyləyib”.

Daha sonra balzak, Hüqo, Stendal haqqında mülahizələr söyləyir, müqayisələr aparır.

Bəzi əsərləri  oxuduqca adama elə gəlir ki, müəllifin bir əlində lupa, o biri əlində isə pensert var. Pensertlə insan düşüncələrinin, hisslərinin, xəyallarının ən xırda elementlərini, “hüceyrələrini” tərpədir, qıcıqlandırır və dilləndirir.  Bu pensertin (qələmin) ucunda hər şey maddidir, hətta xəyallar və təxəyyül, təsəvvür, arzu, nifrət, paxıllıq və sevginin də canı, əti, qanı, dərisi, sümüyü var. Prust qələmi Musa əsası kimi möcüzəvidir. Abstrakt olanlara belə ruh, can verir və onlara obraz yarada bilir.           

“Alışqanlıq hər şeyi zəiflətdiyi üçün, bir insanı bizə ən yaxşı xatırladan şey, əslində  unutduğumuz şeydir. Önəmsiz olduğu üçün unudulmuş və buna görə də bütün gücünü qoruya bilmişdir.  Bax ona görə də hafizəmizin ən güclü hissəsi bizim xaricimizdə, çisginli bir küləkdə, bir otağın rütubət qoxusunda və ya yanmağa başlayan bir atəşin ilk andakı qoxusundadır, öz mənəviyyatımıza aid, zəkamızın işə yaramaz-deyə küsümsədiyi şeyi, keçmişin son və ən gückü qalıqlarını, bütün göz yaşlarımız dinmiş kimi görünürkən hələ bizi ağlada bilən şeyi tapdığımız hər yerdədir. Bizim çölümüzdədirmi? Daha doğrusu, içimizdədir, amma bizim öz baxışlarımızdan gizlənmiş, yaxşı-pis davam edən bir unudulmuşa düçar olmuşdur. Ancaq bu unutqanlıq sayəsindədir ki, ara-sıra köhnə mənimizi tapır, hadisələr qarşısında o köhnə “mən” kimi tövr alır, artıq özümüz deyil, o insan olduğumuz üçün və indi bizim əlaqəsiz qaldığımız şeyi o insan sevdiyi üçün yenidən acı çəkərik. Gündəlik yaddaşın parlaq aydınlığında, keçmişin xəyalları yavaş-yavaş solar, silinər, sonda geriyə bir şey qalmaz, onları bir daha tapmağımız mümkün deyildir artıq. Daha doğrusu,  bəzi kəlimələr (məsələn, “Nəqliyyat nazirliyi xüsusi qələm müdiri”) unutqanlığa düçar olmuş olmasaydı, bu xəyalları tapmağımız mümkün olmazdı, eynən bir nüsxəsi Milli Kitabxanaya təqdim olunmayan bir kitabın tapılmasının mümkünsüzlüyü kimi...”

Balbec qəsəbəsinin bir qatar stansiyasında mavi bir tabloda ağ hərflərlə İran üslubunda yazılmış adı da yaddaş fraqmentidir və onun bütün yaddaşını qatar stansiyasına sürgün edən bir təzyiqdir sanki...

M.Prustun yaddaş fəlsəfəsində bütün xatirələr təzyiq vasitəsidir. Məsələn, Balbec qəsəbəsinin bir qatar stansiyasında mavi bir tabloda ağ hərflərlə İran üslubunda yazılmış ad onun keçmiş "məni"ni yerlə yeksan edib içini silkələyir. Rənglər, qoxular, kədər, həyəcan, nəmişlik soyuğunun süstlük gətirən ovqatı - hər şey onu o zamankı halına kökləyib obrazını dəyişir. O indi artıq özü deyil, çox uzaqdakı bir adamdır... Bəlkə də lap yad bir adam... Görün bizim keçmişimizdə "özüm"üz bildiyimiz nə qədər qərib, yad adamlar varmış... "Uşaqlığımız"."Gəncliyimiz"-deyirik. Onlar kimdir? Bütün hallarda biz deyilik... Və ən kədərlisi odur ki, bu yad adamları içimizdə gəzdirmək zorundayıq...

Marsel Balbecdə ona ayrılmış yeni  otağı “mənim otağım” – deyə ifadə edir. Amma bu otağın sözlə çəkilmiş fotosunda onun üçün çoxlu qəribliklər var. Yalnız ad etibarilə “mənim otağım”dır – deyir. İllərlə yaşadığı otağından fərqli bir mühitə düşməsi onu kədərləndirir.

“Balbecdəki otağımda (yalnız ad etibarilə mənim idi) mənə yer yox idi, məni tanımayan əşyalarla dolu idi,  mənə inamsız bir görünüşdə idilər. Məndən asılı olmayaraq, onların gündəlik qaydalarını pozduğumu göstərirdilər”.

Bircə divar saatının açıq-aydın etiraz etdiyini, sanki bu yad adama qarşı üsyan səsləri çıxardığını yazır. Bənövşəyi pərdələr və digər əşyalar isə sanki sadəcə çiyin silkələyib yeni və yad adama maddım-maddım baxırdılar.

Prustun qəhrəmanları sırf siyasətçilər, hansısa ictimai hərəkatın nümayəndələri deyil. Amma onların replikaları,  söhbət əsnasında cəmiyyət və sosial həyat, böyük siyasi mübarizələr və s. haqqında fikirləri ümumi Fransa mənzərələri üçün etüdlər kimi görünür.  Bir bar sahibi deyir: “Həqiqətən də bir bəla içərisindəyik,  Fransadan qaçmaq lazımdır, artıq!” Və ya romanın bütün cildlərində yəhudilərdən sistemli şəkildə bəhs olunur. “Yəhudi düşmənliyi” probleminin sirləri ara-sıra da olsa, açılır...”Yəhudi qanı”, “Mənim yəhudi tərəfim”, “Yəhudi düşüncəm” və s. bu  kimi ifadələrin məğzi həm də siyasi nöqteyi-nəzərdən çözülür.  (“Bir         gün Sen-Lu ilə mən qumun üstündə oturduğumuz zaman   yaxınlığımızdakı bir çadırdan Balbeci istila edən yəhudi dəstəsinə lənətlər yağdırıldığını eşitdik. “Bir yəhudiyə rast gəlmədən iki addım atmağa imkan yoxdur”- deyirdi bir səs. “Prinsip etibarilə yəhudilərə qarşı qətiyyətli bir düşmənliyim yoxdur. Amma buralar qaynayır”.)

Marsel öz dostu Blokun xarakteri haqqında elə ştrixləri təhlil edir, elə incə nüansları çözür ki, bu obrazın xarakteristikası vasitəsilə istənilən insanın xislətində rüşeym kimi mövcud olan cəhətlərlə tanış oluruq. Situasiyadan asılı olaraq bəzən mənfəətpərəsət, şöhrət düşkünü, aravuran, ikiüzlü, qorxaq kimi görünən Blok həm də təəssübkeş, istiqanlı, bəzən xeyirxah və mərhəmətlidir.

M.Prust özü ilə ən doğma adamları və uşaqlığı, ən xoş xatirələri arasında uçurum yaradan, dağıdıcı vasitə hesab etdiyi zamana qarşı bütün ömrü boyu həssaslıq və qorxu hissi ilə  yanaşıb. “Bu gün bizə ən çox xoşbəxtlik bəxş edən şey – sevdiklərimizlə görüşüb danışmaq imkanı əlimizdən alınacağı bir gələcək qorxusu var” – düşüncəsiylə  zamanı günahlandırır. Zaman insanı  bir ömür boyu ölümə qarşı mübarizə girdabına salır. O çox hallarda zamanı deyil, yaddaşını mərhələlərə bölür, bu yaddaş parçaları ilə dünyanın, kainatın insan beynində inikasını ifadə edir. “Marsel Prust son dərəcə incə və əsaslı bir üsulla fərdin nə qədər çoxmənalı olduğunu sübut etmiş və bir qədər də obrazlı ifadə etmək arzusu ilə demişdir ki, ümumiyyətlə insan çoxlu müxtəlif “mən”lərdən ibarətdir. Təbiidir ki, o hər hansı bir patoloji halı, fikir və hisslərin, lunatiklərdə olduğu kimi təzahürünü nəzərdə tutmurdu, o sözün ən ciddi mənasında insanla məşğul idi və onun çoxmənalılığını kəşf etmişdi. Onu personajları şəxsiyyətləşdirməkdə günahlandırırlar, ancaq belə qənaət yalnız Prustu və yeni psixologiyanı başa düşməməkdən irəli gələ bilərdi. Əgər biz zahiri bir baxışla insanda monolit fərdilik aşkara çıxarırıqsa, bir başqası insanda şəxsiyyət əvəzinə ancaq paltarını və maskasını görürsə, Prust xarakterin ardıcıllığı ilə bağlı cəfəngiyyatla əylənməyi özünə rəva bilməyərək, ətrafında insan “mən”i kristallaşmış saysız-hesabsız maqnetik mərkəzlər tapdı. (V.Nezval)

 Zamanla məkanın əlaqəsi fəlsəfəsi Prustun düşüncəsində yeni ideyalarla izah edilir.  Məlum olur ki, eyni məkana müxtəlif zamanlarda səfər edəriksə, məkanın obrazı zamana görə dəyişə bilər. Bir detalı, əşyası belə dəyişməyən otaq zamandan asılı olaraq eyni adamın nəzərində tam fərqli görünüşdə canlana bilər. Məkan belə  çoxvariantlı həqiqət modelinə çevrilir. “Keçmiş” və “köhnə yaddaş” kimi ad qoyduğumuz məfhumlar əslində ölü zamana aid deyil, yaşayan, daima var olan, bizi müşayət edən,  indiki və gələcək zamanın bətnində təkrar-təkrar doğulan “diri yaddaş”dır. Yaddaş - şüur aktıdır, unutqanlıq insanın yox olması səbəbidir. M.Prustda səsin, rəngin, qoxunun yaddaş vasitəsilə və  müxtəlif assosasiyalarla yenidən doğulması prosesi zamanlar arasındakı sərhəddi itirir.

“Yaddaşın iki ölçüsü var, bu da redaktə, kodlaşdırma və saxlama kimi xidmət edir. Birincisi bioloji yaşamanın və ətraf mühitə uyğunlaşmanın həyati funksiyasıdır. Digəri, hisslərimizdən gələn məlumatları və təəssüratları ehtiyaclarımıza, gözləntilərimizə və məqsədlərimizə uyğun olaraq dəyişdirən psixoloji bir həyatdır. Yaddaş, anbar deyil, aktiv və dinamik bir prosesdir”. (B.Selcuk, C.Banu)

Prust da Berqson kimi sübut etməyə çalışırdı ki, isanın xatırlamadıqları, unutduqları şeylər yaddaşda ölmür. Ümumiyyətlə, yaddaşda heç bir təhrf və itki olmur, sadəcə insanlar yaddaş bazasından tam istifadə etmir və bunun adı “unutqanlıq” olur. Onlar hesab edirdi ki, məsələn, biz son 30 ili xatırlamaqla kifayətlənirik, halbuki doğulduğumuz zamandan da əvvələ gedib çıxa bilən yaddaşımız var. Yəqin ki genetik yaddaş fenomeni...

M.Prust da C.Coys kimi insan şüuru və yaddaşı kontekstində bütün kainatı və bəşəriyyəti təhlilə və təsvirə çəkir. Bu yaddaşın milyon illərlə yaşı ola bilər, amma bu qorunub nəsildən-nəsilə ötürülən yaddaşın bütün zamanlarda itirdiyi və elə həmin zaman hüdudunda və ya hüdudsuzluğunda böyük həyəcanla axtardığı bir həqiqət də var: itmiş zaman və itirilmiş həqiqət!


İradə Musayeva

loading...
“Döyüşlər Şuşa divarları altında gedir, köməyə gəlin, yoxsa...” - VİDEO
30 erməni hərbçisinin meyiti Ermənistana qaytarılıb...- Erməni tərəfi təsdiqlədi
"Artıq Azərbaycan Ordusunun Xankəndi və Şuşaya daxil olacağına əminliyim artır..."
Rusiya Türk PUA-larını "dişləmək" üçün ermənilərə "Krasnuxa" REM-ləri göndərib..?
“Müharibə dövründə insanların bunları bilmələri çox vacibdir...”
Aqro İnvest və İstehsalat MMC
N.Tusi adına Klinika

Hadisə
Bərdəni atəşə tutan "Smerç" məhv edildi - VİDEO
Cəmiyyət
“Əslində düşmənin hər bir terrorçu addımı bizə qələbəmizin sədalarından xəbər verir...”
Cəmiyyət
“Ermənilər əslində döyüş meydanında olduğu kimi, musiqidə də qorxaqdırlar...”
Gündəm
“Cümhuriyyət bayramı Türkiyə ilə yanaşı, həm də Azərbaycanın bayramıdır”
Cəmiyyət
İsrail Azərbaycana raket hücumlarına qarşı “Dəmir Qübbə”dən istifadə etməyi təklif etdi

Yazar
İlham İsmayıl
Arutunyan Putinə məktubunda Kim Kardaşyanın adını yazmağı unudub...
Seymur Əliyev
Saturn övladlarını yeyir, yaxud Paşinyanın erməni uşaqlarına tutduğu divan
Seymur Verdizadə
Mən o vaxt kişilik qürurunu unudub uşaq kimi ağlamışdım...
Sultan Laçın
“Şəhid balalarımıza “bədbəxt” deməyin!.. -Bədbəxt - qatillər, baiskarlardır...”
Həftənin ən çox oxunanları
"Ağdamı azad edəndən sonra 5 rayon geri alınmış olacaq, yerdə qalan 2 rayonu da..."
Laçındakı ermənilər də yalvardı: “Qorxuludur, çox qorxuludur. Putin, bizi qurtar!..”
Ermənilərin atəşi 22 il sonra nitq qüsurlu gənci danışdırdı - Ağdamlı ailənin bomba “sevinci”...
Kəlbəcərdə ələ keçirilmiş düşmən avtomobillərini siz də görün... - VİDEO
Düşmənin artilleriya bölmələri və komanda məntəqəsi belə məhv edildi - VİDEO
Şuşadan görüntülər yayıldı: Ermənilər şəhəri tərk edib - VİDEO
"ABŞ-dan nə gözlənilirdisə, onu da etdi, sadəcə anlatdı ki, özünüz bilərsiniz..."
“Eşitmişəm ki, Azərbaycan Laçın şəhərini azad edib və indi də dəhlizə nəzarət edir"
Terrorçu ölkə müdafiə naziri Laçının müdafiəsini öz üzərinə götürdü…
“Bir daha Azərbaycan şəhərlərinə raketlə hücum etməyə cürət edərlərsə...” - Ermənistana XƏBƏRDARLIQ
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
e-mail: moderator_az@mail.ru
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247