Xəbər lenti
29/11/2020 [20:16]:
“İlk işim evimizə getmək, atamın, nənəmin, babamın, bacımın qəbirlərini ziyarət etmək olacaq”
29/11/2020 [20:02]:
Əsgərlərimiz Ermənistan bayrağını erməninin özünə endirtdirdilər - VİDEO
29/11/2020 [20:00]:
Azərbaycan və Ermənistan əsgərləri Zod mədənində üz-üzə - VİDEO
29/11/2020 [19:53]:
"Putinə dedim ki, Hadrutla razılaşsam da, Şuşanın təslim olma ehtimalını təsəvvür edə bilmirəm"
29/11/2020 [19:39]:
Tarixi səhvləri təkrar etməmək üçün qazandığımız qələbəni məntiqi sonluğa çatdırmalıyıq...
29/11/2020 [19:10]:
“Formula 1”də dəhşətli qəza: Bolid yandı, pilot içindən sağ çıxdı - FOTO/VİDEO
29/11/2020 [18:59]:
Ağdamdan maraqlı görüntülər: Mənsum İbrahimov oxudu, Aqil Abbas rəqs etdi - VİDEO
29/11/2020 [18:35]:
Rusiyadan dünyanı ayağa qaldıran qalmaqallı paylaşım: "Böyük bir müharibə başlaya bilər...
29/11/2020 [18:21]:
Atası xalq düşməni kimi güllələndi, 1 manata rəsm çəkdi, Səttar Bəhlulzadə evini ona bağışladı...
29/11/2020 [18:19]:
Talış dağlarına qar yağdı, maşınlar yolda qaldı - FOTO/VİDEO
29/11/2020 [18:10]:
Ermənistan ordusunun nə üçün əlavə vaxt istədiyi ortaya çıxdı...+ VİDEO
29/11/2020 [18:03]:
"Qarabağ" heç-heçə ilə yenidən liderliyə yüksəldi
29/11/2020 [18:02]:
Bakıda iki azyaşlı su hovuzuna düşüb
29/11/2020 [17:29]:
Bakıda baş verən güclü yanğın söndürülüb
29/11/2020 [17:26]:
Ermənistan prezidenti Paşinyanı istefaya çağırdı
29/11/2020 [16:41]:
Şəbnəm Tovuzlu: “Bu gün sənətimi atsam...”
29/11/2020 [16:39]:
Qafqazşünaslıq İnstitutunun əməkdaşları Gürcüstanda keçirilən elmi simpoziumda məruzələr ediblər
29/11/2020 [16:35]:
”33 milyon borcu olan Maradonanın pulunun hara sərf olunduğunu bilmək istəyirisinizsə..."
29/11/2020 [16:33]:
7 milyon 800 min dollarlıq malikanəyə heç olmasa baxmaqla təsəlli tapın... - FOTOLAR
29/11/2020 [16:29]:
5 bacının tək qardaşı: Mayor Zeynalovun Qubadlıdakı son döyüşü + FOTOLAR
29/11/2020 [16:21]:
"7 rayonun Azərbaycana təhvil verilməsinin alternativi yox idi, nə edə bilərdim...?"
29/11/2020 [16:21]:
ANAMA: “İşğaldan azad edilən ərazilərə insanların qayıdışı daha tez olacaq”
29/11/2020 [16:18]:
Qurban Qurbanovun səhhətində problem yaranıb
29/11/2020 [16:18]:
Biləsuvarda şəhid gizir dəfn edilib
29/11/2020 [15:44]:
Qənirə Paşayeva bu dəfə də qəhrəman şəhidimiz Emin Mahmudovdan yazdı... - FOTOLAR
29/11/2020 [15:40]:
ABŞ-da son sutkada 155 mindən çox koronavirusa yoluxma halı qeydə alınıb
29/11/2020 [15:35]:
“Ruhlar şəhəri”nə “quş baxışı” - FOTO
29/11/2020 [15:30]:
Ukrayna XİN rəhbəri: “Azərbaycanın suverenliyini dəstəkləyirik”
29/11/2020 [15:28]:
Şuşaya qar yağdı, 28 il sonra ilk dəfə görüntüləndi - VİDEO
29/11/2020 [15:26]:
Füzuli: Boş səhra, düşmənin həyat əlamətlərini sildiyi şəhər - FOTO
29/11/2020 [15:22]:
Uzun sürən həsrətdən sonra doğma yurda getməyin həyəcanı: Kəlbəcərdən eksklüziv görüntülər - VİDEO
29/11/2020 [15:08]:
Azərbaycan diasporu yeni və çətin mərhələyə keçib: Əsl mübarizə hələ qabaqdadır
29/11/2020 [15:07]:
"Qaçqınkom" Xırdalanda baş vermiş uçqunla bağlı məlumat yaydı
29/11/2020 [14:56]:
Canlı yayımda jurnalistə hücum edildi - VİDEO
29/11/2020 [14:54]:
“Paşinyan məğlubiyyətin simvoludur” – Şarmazanov
29/11/2020 [14:54]:
"Biz Birinci Qarabağ Savaşının gerçəkləri haqda bədii filmlər çəkə bilmədik, amma..."
29/11/2020 [14:49]:
"Möhtəşəmlikdən əsər-əlamət qalmayıb, geriyə ruhlar şəhəri, xarabalıqlar qalıb" - FOTOLAR
29/11/2020 [14:19]:
“Əsir düşmək əvəzinə özünü məhv etmək tapşırılmışdı bizə” - FOTO
29/11/2020 [14:15]:
Azərbaycanda COVID-19-a 4170 yeni yoluxma: 1985 nəfər sağalıb, 38 nəfər vəfat edib
29/11/2020 [13:29]:
Neymar İbrahimoviçin rekordunu qırıb
29/11/2020 [13:27]:
Rusiyadan Xankəndiyə 60-dan çox hərbi həkim gəldi - VİDEO
29/11/2020 [13:27]:
İsti su ilə limon virusu ağciyərə çatmadan öldürür... - HƏKİM MƏSLƏHƏTİ
29/11/2020 [13:25]:
Həftənin ilk iş gününün havası: Yağış, külək, şaxta, qar...
29/11/2020 [13:24]:
Qubada şəhid olan hərbi qulluqçu dəfn edilir
29/11/2020 [13:22]:
"Qurtuluş-93" itlərdən nə vaxt qurtulacaq?
29/11/2020 [13:18]:
Ağdamın Şahbulaq kəndi
29/11/2020 [13:15]:
Suqovuşana çəkilən yeni yol minalardan təmizlənir
29/11/2020 [13:12]:
“Mənə nəfəsli mahnılarınız sevginin ilk göz yaşları kimidir!” adlı tədbir keçirilib
29/11/2020 [12:51]:
Müdafiə Nazirliyi Ağdamın Şahbulaq kəndindən videogörüntülər yaydı - VİDEO
29/11/2020 [12:46]:
İnformasiya təhlükəsizliyi milli təhlükəsizliyə qarşı təhdidlərin qarantıdır...
29/11/2020 [12:02]:
Ermənistanda 2 142 nəfər koronavirusdan ölüb
29/11/2020 [11:52]:
Sevdiyi qızın anasına xəbərdarlıq edən əsgər danışdı: “Sözüm sözdür!” - VİDEO
29/11/2020 [11:42]:
Gələn ildən övladlığa götürülən hər uşaq üçün müavinət təyin olunacaq
29/11/2020 [11:41]:
Gürcüstanda bir gündə 4 mindən çox yoluxma qeydə alındı
29/11/2020 [11:33]:
İqtisadçı alimdən ölkəni bürümüş koronavirusla mübarizədə hökumətə 5 TƏKLİF
29/11/2020 [11:22]:
Şabranda evlərini tərk edən koronaviruslu xəstələr saxlanıldı
29/11/2020 [11:21]:
Hacıqabulda gənc oğlan intihar edib
29/11/2020 [11:07]:
Gülnarə Xəlilova: “Milli ruhda yaratdığım kolleksiyalarla dünya çapında sevilirəm”
29/11/2020 [11:06]:
Əfqanıstanda növbəti terror, 21 hərbçi öldü
29/11/2020 [11:03]:
Bakıda doqquz nəfər liftdə qaldı
29/11/2020 [10:36]:
Düşmənin canına qorxu salan igidlərimiz - VİDEO
29/11/2020 [10:34]:
Amerikalılar “Qara cümə”də 9 milyard dollar xərcləyib
29/11/2020 [10:29]:
Müdafiə Nazirliyi Kəlbəcərə və İstisu sanatoroyasına gedən yolun görüntülərini yaydı - VİDEO
29/11/2020 [09:55]:
44 günlük müharibədə Azərbaycana dəymiş ZİYAN
29/11/2020 [09:48]:
Paşinyan Putinə buna görə iki dəfə zəng edib - Detallar
29/11/2020 [09:46]:
Cavid Qurbanovdan işğaldan azad edilmiş ərazilərdə voleybolun inkişafı üçün tapşırıq
29/11/2020 [05:38]:
"Qızım, hərbçilər pensiyaya çıxmaz, onlar Şəhid olurlar..." - FOTO+VİDEO
29/11/2020 [04:40]:
“Associated Press” ermənilərin Gəncəyə raket hücumundan reportaj yaydı - FOTOLAR
29/11/2020 [04:24]:
Ağdamda 13 yaşlı xanəndəni dinləyən Hikmət Hacıyev göz yaşlarını saxlaya bilmədi -VİDEO
29/11/2020 [04:19]:
"Rusiyadakı azərbaycanlıların sərvəti 24,4, ermənilərinki 10,05 milyard dollardır..."
29/11/2020 [04:13]:
"Maska tənəffüs yollarını örtmürsə, bu, onu nəyinsə xatirinə gəzdirməkdən başqa bir şey deyil"
29/11/2020 [04:11]:
Suqovuşanda minaya düşən erməni polkovnik-leytenant Naftalanda müalicə olunur...
29/11/2020 [03:59]:
Maradonanın xatirəsini yad edən Ançelotti göz yaşlarına hakim ola bilmədi - VİDEO
29/11/2020 [00:43]:
"Ermənilər Türkiyə və Azərbaycan bayraqlarının, üstəlik latın hərfləri ilə yazılmış “Şuşa” sözünün...”
29/11/2020 [00:35]:
"7 rayonu təhvil verməsək, Stepanakerti itirəcəyik" - Serjik Paşikdən uzaqgörən imiş...
29/11/2020 [00:08]:
Üç azərbaycanlıya CEV-də vəzifə verildi - FOTO
29/11/2020 [00:06]:
Cavad Zərif iranlı alimin öldürülməsini terror aktı adlandırdı
28/11/2020 [22:36]:
“Qarabağa gedib Azərbaycana qarşı döyüşdük” - PKK-dan etiraf
28/11/2020 [22:21]:
Həsən Həsənovun qardaşı vəfat etdi
28/11/2020 [22:18]:
İndi bütün dünya mətbuatı Qarabağda tarix yazan oğulların mərdliyindən yazır...
Bütün arxiv bir sırada
13/11/2019 [15:33] - Araşdırma - ( 1943 dəfə baxılıb)

Mustafa Kamal Atatürk Britaniya kəşfiyyatının hesabatlarında: Onun haqqında nə deyilirdi?



Bundan 100 il əvvəl hazırlanmış kəşfiyyat hesabatlarından görünür ki, Mustafa Kamal Atatürk 1919-cu ilin may ayında Samsuna gedəndən və Anadoluda müxtəlif toplantılarda mübarizəni təşkilatlandırmağa başlayandan sonra ingilislər onun haqqında daha çox məlumat toplamağa başlayıblar.

Britaniya kəşfiyyatının 1919-cu illərin axırlarına təsadüf edən ilk dəyərləndirmələrində Mustafa Kamal və Anadoluda başlayan hərəkat "inqilabçı və təhlükəli" olaraq qiymətləndirilir, bildirilir ki, ona qarşı çıxanlar dəstəklənməli, rəqiblərinin bir araya gəlməsi təşviq edilməlidir.

BBC Türkcə Britaniya dövlətinin "British Library"-də saxlanan, gizliliyi artıq ləğv edilmiş kəşfiyyat hesabatları və rəsmi sənədləriylə tanış olub.

Bu sənədlər 2019-cu ilin oktyabr-dekabr aylarında Türkiyədəki Britaniya məmurlarının Londondakı qurumlara Mustafa Kamal və Anadoluda yeni-yeni təşkilatlanmağa başlamış hərəkatla bağlı hesabatlarından və ilk dəyərləndirmələrdən ibarətdir.

Sənədlərin arasında atəşkəs zamanı İstanbulda olan Britaniya Ali Komissarlığının, kəşfiyyat məmurlarının və ordu komandirlərinin Londondakı müharibə və xarici işlər nazirliklərinə göndərdikləri hesabatlar da var.

Hesabatlarda Britaniya rəsmiləri qeyd ediblər ki, Anadoluda hələ yeni təşkilatlanan milli hərəkat xalqın dəstəyini toplamağa başlayıb və Osmanlı imperiyasının taleyini müəyyənləşdirəcək razılaşmada ağır şərtlər olarsa, proses silahlı müqavimətə çevrilə bilər.

Britaniyalılara görə, Anadoluda təşkilatlanan milli mübarizə İzmirin işğalına xalqın reaksiyası sayəsində daha da güclənən bir təşkilatlanma halına gəlib.

Sənədlər atəşkəs dönəminə, Sevr müqaviləsindən əvvələ aiddir

Hesabatlar I Dünya Müharibəsində qalib gəlmiş (1918) "Antanta" dövlətlərinin Osmanlı imperiyasıyla imzaladığı Mondros atəşkəsindən bir il sonrakı dövrü əhatə edir.

Mustafa Kamal 19 may 1919-cu ildə Osmanlı ordusunun müfəttişi olaraq Samsuna gəlmiş, əvvəlcə Amasyada təlimat hazırlayaraq yaymış, ardınca da Sivas və Ərzurumda konfranslar keçirmişdi.

Tarix dərnəyinin rəhbəri və İstanbul Universitetinin müəllimi professor Mehmet Ö. Alkan
Image captionTarix dərnəyinin rəhbəri və İstanbul Universitetinin müəllimi professor Mehmet Ö.Alkan

Tarix dərnəyinin rəhbəri və İstanbul Universitetinin siyasi biliklər fakültəsinin müəllimi professor Mehmet Ö.Alkan deyir ki, 1919-cu ildə baş verənləri anlamaq üçün 30 oktyabr 1918-ci il tarixində imzalanmış Mondros atəşkəsinə baxmaq lazımdır.

Atəşkəsdən sonra Britaniya ordusunun təmsilçiləri İstanbul, Samsun və Qərbi Anadoluya nəzarət edib, İzmiri Yunanıstan ordusu işğal edib, İtaliya isə Antalya ətrafına qoşun çıxarıb.

Professor Alkana görə, 20-ci əsrin ən uzun ilini müəyyən etmək lazım gəlsə, bu, 1919-cu il olar: "Türkiyə üçün də, dünya üçün də hər şey yenidən başlayırdı, sanki kartlar yenidən paylanırdı. 1919-cu il çox maraqlı il olub".

Alkan qeyd edir ki, o vaxt Fransa tez bir zamanda müharibəni dayandıracaq razılaşma imzalanmasını istəsə də, Britaniya Türkiyəylə bağlı üç fərqli baxışın ortaya çıxdığını bildirib:

"Birincisi baş nazir Lloyd George-un təmsil etdiyi təklif idi - Osmanlı imperiyasının dərhal bölüşdürülməsi. Qərbi Anadolunun və Trakyanın Yunanıstan tərəfindən işğal edilməsini və türklərin Anadoludan tamamən çıxarılmasını nəzərdə tutan radikal bir yanaşmaydı.

O dövrün müharibə naziri Winston Churchill-in təklif etdiyi ikinci variantda radikal razılaşmanın türkləri bolşevizmin qucağına itələməsindən ehtiyat edilir və daha yumşaq şərtlər nəzərdə tutulur.

Üçüncü variantsa Hindistan müsəlmanlarının qəzəbindən çəkinən prezident Edwin Montagu-nun təklifiydi - İstanbulun dərhal türklərə təslim edilməsi və xilafətin qorunması".

Alkan Britaniya kəşfiyyatının hesabatlarında "milliyyətçi hərəkat" kimi göstərilən milli mübarizənin "milli hərəkat" adlandırılmasına da diqqət çəkir.

FOTO

İlk hesabat 1919-cu ilin oktyabr ayının əvvəllərində yazılıb

Mustafa Kamalla bağlı ilk kəşfiyyat hesabatı 9 oktyabr 1919-cu ildə tərtib edilib. Hesabat o vaxt Britaniyanın işğalı altında olan Misirdəki kəşfiyyat qurumu tərəfindən, fransızlardan alınan sənədlər əsasında hazırlanıb.

"Mustafa Kamal və milliyyətçi (milli) hərəkat" adı verilmiş sənəddə hərəkatın bütün ölkə miqyasında İstanbul hökumətinə müxalif olduğu və Türkiyənin ərazi bütövlüyünü müdafiə etməklə yanaşı, mandat sisteminə qarşı çıxmadığı da bildirilib:

"Bu hərəkat Yunanıstanın İzmiri işğalıyla başlayıb, ardınca tərəfdarları artıb və Türkiyə heyətinin Parisdən qayıtması, yunanların İzmirdəki hərəkətləri, italyanların Antalyaya girməsi və erməni-kürd problemindəki qeyri-müəyyənlik səbəbindən güclənib. Ordunun yardımı sayəsində hərəkatın geniş miqyaslı siyasi mübarizəyə çevrilmə imkanları məhdudlaşdırılıb və həddindən artıq təhrik edilmədiyi müddətcə silahlı mücadiləyə çevrilməsi ehtimalı azdır".

Bu ilk hesabatda Mustafa Kamalın adının səhvən "Mustafa Kamil" olaraq göstərilməsi diqqət çəkir.

Ancaq Bağdaddakı Siyasi Komitənin üzvü hesabata öz şərhini əlavə edərək Mustafa Kamal və onun planlarıyla bağlı "nikbin olmadığını" yazıb:

"Təəssüf ki, Mustafa Kamalın fəaliyyəti və ya niyyətləri barədə düşüncəm nikbin deyil. (Şimali İraqdan) gələn hesabatlar və İstanbul hökumətindəki gerçəklik səviyyəsi yüksək olan məlumatlar bu hərəkatın təhlükəli xarakter daşıdığını göstərir və hərbi qarşıdurmaya çatacaq səviyyədə xaos yaratmaq ehtimalı heç də az deyil".

"Siyasi hərəkatların basqıyla yox edilmədiyi fikrinə qatılmaqla yanaşı, zor tətbiqinin nə ədalətli olduğunu, nə də əlimizdəki tək silah olduğunu düşünürəm. Ona qarşı çıxanların bir araya gəlməsi təşviq edilməli və rəqibləri bir araya gətirilməlidir.

Sonrakı günlərdə yazılan hesabatlarda isə müharibəni bitirəcək razılaşma olmadan əcnəbi dövlətlər tərəfindən həyata keçirilən işğalların xalqa təsiri və Mustafa Kamalın Anadoluda başlatdığı təşkilatlanma işinin səviyyəsi detallı şəkildə dəyərləndirilib.

AtaturkFotonun müəllifiGETTY IMAGES

İzmirin işğalı nələrə səbəb oldu

1919-cu ilin ikinci yarısında baş verənlərə diqqət çəkən professor Alkan həmçinin qeyd edir ki, "Atlanta" dövlətləri müharibəni bitirəcək razılaşma imzalamadan, Mondros atəşkəsinin 7-ci maddəsindən istifadə edərək Türkiyənin faktiki işğalına başlayıblar.

Alkan xüsusilə də yunan ordusunun Britaniyanın dəstəyilə 15-19 may 1919-cu il aralığında İzmiri işğal etməsini "həm Türkiyə, həm mülli mücadilə, həm də Mustafa Kamalın liderliyi baxımından dönüm nöqtəsi" kimi qiymətləndirir.

İzmirin işğalının milli mücadilənin təşkilatlanıb xalqdan dəstək almasında oynadığı kritik rol Britaniyanın kəşfiyyat hesabatlarında da vurğulanır.

Britaniyanın ali komissarı Robeck-in xarici işlər naziri lord Curzon-a 28 oktyabr 1919-cu il tarixli məktubunda da qeyd edilir ki, müharibəyə son verəcək razılaşmada "Osmanlı dövləti üçün ağır ola biləcək şərtlərin" tətbiq edilməsi İzmirin işğalından əvvəl qat-qat asan olardı:

"Atəşkəs razılaşmasıyla əzilən və məğlub edilən Türkiyə varlığını qorumağa bəs edəcək kiçik bir ümid istisna olmaqla, hər şeydən vaz keçməyə hazır idi. Geniş xalq kütlələri nəticəsindən xəbərsiz olduqları sülhü və təhlükəsizliyi arzulayırdılar. İstanbul xarabalıqdan nələri xilas edə biləcəyini düşünməyə başlamışdı. O dönəmdə (İzmirin işğalına qədər) sülh müqaviləsinin şərtlərini tətbiq etmək asan olardı".

Yenə həmin hesabatda İzmirin işğalı "o vaxta qədər yuxulu-yuxulu saga-sola gedən qarışqaların yuvasının dağıdılmasına", milli mücadilə liderləri isə o günə qədər "hər an döyülməkdən qorxan dəcəl oğlanlara" bənzədilir.

sənəd

İzmirin işğalının "dirəniş başlatdığına" diqqət çəkilən hesabatda, həmçinin qeyd edilir ki, "May ayında (1919) Mustafa Kamal müfəttiş olaraq Samsuna göndərilib, Smyrnada (İzmir) yuxuda olan türklər canlanıb. Bir erməni dövlətinin qurulacağını düşünmək üçün çox səbəb vardı və bir çoxları da Pontus Roma dövlətinin qurulucağından danışırdı. Ordu isə yeni bir çevrilişə mane olmağa hazır idi. Mustafa Kamal gələn kimi o bölgəni hərəkətləndirmək üçün fəaliyyətə başlayıb. "Antanta" dövlətlərinin nəzarətində olmayan Amasyada qərargah qurub. Bu hərəkat inqilabçı və təhlükəli xarakterə malikdir".

Hesabatda aşağıdakı fikirlər də yer alıb:

"Bu vaxta (izmirin işğalına) qədər hərəkatın liderləri döyülməkdən qorxan dəcəl oğlanlar kimi idilər. "Atlanta" dövlətləri tərəfindən hər hansı bir müxalifətlə qarşılaşmadıqlarına görə, Mərkəzi Hökumətin lazımsızlığı və (əcnəbilərlə) əməkdaşlığı ehtimalı da hiss olunduğu üçün onlar daha çox önə çıxmağa başladılar. Deqradasiyaya uğramış İstanbul hökumətinin türkləri təmsil etmədiyini düşünürlər, deyirlər ki, türkləri onlar təmsil edirlər və ölkəni idarə edə biləcəklərini göstərəcəklər".

Bundan bir neçə gün əvvəl - 20 oktyabr 1919-cu ildə Qaradəniz Ordusunun baş komandanı general George Milne Müharibə Nazirliyinə göndərdiyi (ordan da Xarici İşlər Nazirliyinə göndərilən) kəşfiyyat hesabatında Mustafa Kamal və tərəfdarlarının vaz keçmədikləri üç mövzunun İzmir, Ermənistan və Trakya olduğunu yazıb:

"İzmir məsələsi vacibdir. İzmirdə yaşananların o qədər çox təsiri oldu ki, (Yunanıstan ordusunun) burdan çıxması və (İzmirin) Türkiyəyə qaytarılması artıq hər türkün əsas tələbi halına gəlib".

"Ermənistan məsələsinin ən kritik nöqtəsi burda çox az erməni qalmış olması və müstəqil Ermənistanın yaradılması üçün lazım gələn daha böyük planların daha çox hərbi qüvvə tələb etməsidir. Bu məsələdə çox həssas yanaşmalar var. Hətta Kürəkən Fəridin hökuməti belə çox sərt təlimatlar nəşr edərək heç bir erməninin geri qayıtmasına icazə verilməyəcəyini elan edib".

"Trakya məsələsiylə bağlı nəzərdə tutulan nizamlamaların milliyyətçi hərəkat tərəfindən qəbul edilməyəcəyini göstərən hər hansı fakt yoxdur".

O dönəmdə yazılan hesabatlardan aydın olur ki, Britaniya kəşfiyyatı, əsasən iki üsulla informasiya əldə edib - milli mücadiləylə əlaqəli olduğu bilinən şəxslərin danışıqlarının dinlənməsi və Britaniya kəşfiyyatına işləyən agentlərin müxtəlif adamlarla söhbət edərək informasiya toplaması.

ATATÜRKFotonun müəllifiGETTY IMAGES

Milli mücadilə nəzarətə götürülür

1919-cu ilin sonlarına doğru Britaniya kəşfiyyatı daha çox Mustafa Kamalı və milli mücadiləni nəzarətə götürüb və Londona xəbərdarlıqlar göndərməyə başlayıb.

İlk hesabatlarda Atatürkün adının belə düzgün yazılmadığını xatırladan Alkan deyir ki, "Yerlərdən gələn kəşfiyyat hesabatlarında kamalist hərəkatına, milliyyətçi hərəkata, dirəniş hərəkatına nisbətən doğru diaqnoz qoyan məlumatlar olub. Ancaq hadisələrin gedişi göstərir ki, London bu məlumatlara ciddi yanaşmayıb".

Hesabatların yazıldığı dönəmdə soyadlarla bağlı qanun hələ qəbul edilmədiyi üçün Atatürk soyadını sonradan götürmüş Mustafa Kamaldan ya bu adla, ya da Mustafa Kamal Paşa olaraq bəhs edilir.

Robeck-in xarici işlər naziri lord Curzon-a göndərdiyi hesabatda bildirilir ki, imzalanacaq razılaşmanın yerinə yetirilməsi hər keçən gün bir az da çətinləşir:

"İstanbulda yaranan və Ərzurumda təşkilatlanan milliyyətçi hərəkat yunan bölgəsi xaric, bütün Anadoluya nəzarət edəcək qədər böyüdü və artıq Trakyanın da xeyli hissəsinə təsiri hiss olunmaqdadır. Kürd, ərəb və tatarların bəziləri də hərəkata rəğbətlə yanaşırlar. Mərkəzi Hökumət İstanbulda bir qəsəbə bələdiyyəsinə, milliyyətçilərsə "Atlanta" dövlətləri arasında vasitəçiyə çevrilib".

"İndiyə qədər hər şey normal gedib, ancaq Türkiyəyə problem yaradacaq sülh təklifi medalın o biri üzünü də ortaya çıxaracaq. Milliyyətçilər təşkilatlanırlar, mənəvi güc toplayırlar, araşdırırlar, üzv toplayırlar, pul toplayırlar, Türkiyənin bölünməsinə və ya xarici dövlətlərin nəzarəti altına keçməsinə qarşı çıxmaq üçün yuxulu insanları canlandırmağa çalışırlar. İndiyə qədər bunların hamısını bacardılar. Hər keçən gün sülh razılaşmasının yerinə yetirilməsi daha da çətinləşir".

Professor Alkan deyir ki, Osmanlı ordusu dağıdıldığına və silahları da əlindən alındığına görə Britaniya Türkiyədə silahlı müqavimət olacağını gözləməyib və ancaq 1919-cu ilin ortalarından etibarən bu ehtimalı "doğru şəkildə təxmin edən" kəşfiyyat məmurları olub:

"Onların ilk diqqət etdiyi məsələ Türkiyədəki müqavimət hərəkatının özünü çox qanuni yolla - parlament yoluyla təsdiqləməyə çalışmasıdır. Əlbəttə, bu, parlamentin yarandığı ölkə olmasıyla öyünən Britaniya üçün sürpriz idi. Ona qarşı məhz seçki və parlament vasitəsilə mübarizə aparıldı".

General Milnenin hazırladığı hesabatda da oxşar dəyərləndirmələr yer alıb. Hesabatda bildirilir ki, Türkiyədə milli hərəkata dəstək artır və dəstək verənlərin vacib vəzifələrə gətirilməsi bu dəstəyi daha da gücləndirir.

Milne yazıb ki, milli hərəkat silahlı müqavimət mövzusuyla "cilvələşir":

"Bu yolu seçəcəkləri halda odla oynamış olacaqlarını və fəlakətə yol açacaqlarını bilirlər. Ancaq silahlı müqavimət fikrini Sülh konfransına təsir etmək üçün istəyirlər, çünki xalqın bildiyi yeganə təşkilatlanma forması budur.

Sülh konfransında Türkiyə üçün çox ağır nəticələr yaradacaq qərarların veriləcəyi və İstanbuldakı hökumətin üsyançılar üzərində nəzarəti itirəcəyi halda milli hərəkat "Atlanta" dövlətlərinin hərbi planlarına ciddi təsir edəcək. Xalq silahlanıb və ilk dəfə birləşib. Milliyyətçilik zəminində üsyan başlayarsa, onun qarşısını ala biləcək hərbi qüvvənin miqyasını hesablamaq çox çətindir".

Qeyri-müsəlman xalqların qayğıları kəşfiyyat hesabatlarında

O dönəmdə yazılan kəşfiyyat hesabatlarında önə çıxan daha bir mövzu Anadoludakı xristianların təhlükəsizlik problemi olub.

Birinci dünya müharibəsi zamanı yerindən edilmiş şəxslərin "qaçqın" adlandırıldığı hesabatlarda Anadoludakı təşkilatlanma nəticəsində həmin şəxslərin geriyə qayıtmaq ehtimalının azaldığı qeyd edilir.

General Milne həmçinin yazıb ki, Anadoluda ermənilərin sayının azalması Ermənistan dövlətinin qurulması ehtimalını azaldır. Başqa bir kəşfiyyat məmurunun Bursadan yazdığı 12 noyabr 1919-cu il tarixli hesabatda isə türklərin yerləşdirildiyi erməni mülklərinin geri qaytarılması məqsədilə yaradılan komissiyaların fəaliyyəti barədə də məlumat var:

"Bilecikdə bələdiyyə sədrinin rəhbərlik etdiyi, iki erməni və iki müsəlmandan ibarət birgə komissiya 15 aprel - 2 oktyabr 1919 aralığında 100 sənəd araşdırıb. Türk qaçqınların yerləşdirildiyi mülkiyyətin, ermənilərə aid evlərin geri qaytarılmasına aid yüzlərcə sənədlə yerli məmurlar məşğul olur, ancaq qaytarılacaq binalar çox acınacaqlı və bərbad durumda olduğu üçün onların içində yaşamaq mümkün deyil. Bu qəsəbədən sürgün edilən 5 min erməninin beşdə biri geri dönüb, digərlərinin itkin düşdüyü hesab olunur".

Hesabatlarda o da bildirilir ki, ermənilərin və yunanların təhlükəsizlik qayğıları davam edir, amma milli mücadilə liderləri qeyri-müsəlmanları qorumağın "öz maraqlarına uyğun olduğunu bildikləri üçün" onların təhlükəsizliyinə təminat verirlər.

Ali komissar Robeck 28 oktyabr tarixli hesabatında mövzuyla bağlı bunları yazıb:

"Yunan və erməni liderlər amerikalı missionerlərin də dəstəyilə xor halında bağırışıb qətliam olacağını deyirlər. Mustafa Kamal da bu ehtimalı nəzərə alaraq təhlükənin qarşını almaq üçün müəyyən addımlar atmış kimi görünür. Samsundakı nəzarət məmuru Mustafa Kamalın təminat verdiyini, ancaq xristianların əbəs yerə narahat olduqlarını bildirir.

Milliyyətçilər xristianları qoruyur və xaricdən gələn yardımlara və müdaxilələrə qarşı çıxırlar. İngilislərə qarşı güclü və getdikcə daha da artan, digər "Atlanta" dövlətlərinə qarşı daha kiçik miqyaslarda olan inciklik hiss edilir. Milliyyətçilər yerli xalqlarla çox təmasda ola bilməyiblər. Xristianların qorunacağıyla bağlı davamlı açıqlamalar tamamilə siyasi mahiyyət daşıyırmış kimi görünür. Türklərin bu mövzudakı meyilləri və instinktləri qətliamın baş verəcəyi istiqamətindədir. Milliyyətçilər vuruşmağı seçsələr, yəqin ki, xristianlar qətl ediləcəklər".

sənədlər

İngilislərə görə, Mustafa Kamal Britaniya haqqında nə düşünür?

Kəşfiyyat hesabatlarında cavabı axtarılan suallardan biri də Mustafa Kamalın və liderlik etdiyi mücadilə hərəkatının Britaniyaya münasibətidir.

Sənədlərdən görünür ki, milli mücadiləyə dəstək verən nəşrlərin Britaniya mandatını müdafiə edən İngilis Müxbirlər Cəmiyyətini tənqid edən yazıların xülasəsi də Londona göndərilib.

24 oktyabr 1919-cu il tarixdə Britaniya Ali Komissarlığının yazdığı hesabatda Ərzurumda dərc olunan və milli mücadiləyə dəstək verən "Albayraq" qəzetinin Britaniya siyasətini kəskin tənqid etdiyi bildirilib:

"Milli hərəkatın təbliğat qəzetlərindən olan "Albayraq" kimi nəşrlər köhnə hökumətin milli hərəkata qarşı mübarizə məqsədi ilə İngiltərə hökumətindən rüşvət aldığı fikrini inandırıcı göstərmək üçün böyük səy göstərir. Buna misal olaraq Mustafa Kamalın Amerika radiosuna verdiyi müsahibəni göstərmək olar. Paşa deyir ki, Türkiyəni yox etmək üçün İngiltərənin pulundan istifadə edilir, keçmiş daxili işlər nazirinə 150 min funt sterlinq verildiyi barədə onda və dostlarında dəqiq məlumat var".

Professor Alkan da təsdiq edir ki, o dönəmdə və ondan sonra - Böyük Millət Məclisinin başlaması ilə açılmasıyla ortaya çıxmış Ankara mərkəzli milli mücadilə dövründə də Britaniya İstanbuldakı Osmanlı hökumətiylə daha yaxın münasibətdə olub.

Alkan hesab edir ki, 1920-ci ildə İstanbulu faktiki olaraq işğal etmələri ingilislərin daha bir səhvidir:

"Britaniya belə düşünüb: İstanbulu işğal etsək, Osmanlı hökumətini bizim sülh şərtlərimizlə razılaşmağa məcbur edə bilərik. Amma gözləmədikləri bir hadisə baş verir, Anadoluda, onların əli çatmayan bir yerdə yeni bir parlament fəaliyyətə başlayır və milli mücadilə dünya tarixində nadir görünən bir şəkildə - parlament tərəfindən idarə olunur. Bütün komandirlər bir yandan cəbhədə vuruşacaq, o biri yandan gedib parlamentdə hesabat verəcəklər".

Alkan deyir ki, İstiqlal Savaşının sonuna qədər ingilislər Ankara hökumətiylə həm rəsmi, həm də qeyri-rəsmi təmaslar quraraq anlaşma axtarıblar, amma Fəthi bəy 25 avqust 1922-ci il ziyarətində Londonun uzlaşmadan uzaq olduğunu bildirəndən sonra Böyük Hücum başlayıb:

"Nəticə etibarilə bütün bu savaş dövründə Britaniya ilə Ankara hökuməti arasında isti münasibət olmayıb, tam tərsinə, İstanbul hökuməti ilə olub. İngilislər hətta milli mücadilə ilə yaxın əlaqələri olan Əli Rza Paşa hökumətini də istefaya məcbur ediblər. Yerinə Kürəkən Fərid Paşanın hökuməti keçib və Sevr razılaşmasını imzalayan kökumət olub. Bunu da xatırlamaq lazımdır".

loading...
Ermənistan ordusunun nə üçün əlavə vaxt istədiyi ortaya çıxdı...+ VİDEO
"Ermənilər Türkiyə və Azərbaycan bayraqlarının, üstəlik latın hərfləri ilə yazılmış “Şuşa” sözünün...”
Ermənilər sülhməramlılara Rusiya və  xunta bayrağı sancılmış tortla təşəkkür etdi...-VİDEO
"YUNESKO saxta erməni propoqandasına aldanmamalıdır"
“Övladlarımıza normal şərait yaradın”- Erməni əsgərlərinin anaları fəryad etdi...
Aqro İnvest və İstehsalat MMC
N.Tusi adına Klinika

Cəmiyyət
“İlk işim evimizə getmək, atamın, nənəmin, babamın, bacımın qəbirlərini ziyarət etmək olacaq”
Cəmiyyət
Ağdamdan maraqlı görüntülər: Mənsum İbrahimov oxudu, Aqil Abbas rəqs etdi - VİDEO
Dünya
Rusiyadan dünyanı ayağa qaldıran qalmaqallı paylaşım: "Böyük bir müharibə başlaya bilər...
Cəmiyyət
"Qızım, hərbçilər pensiyaya çıxmaz, onlar Şəhid olurlar..." - FOTO+VİDEO
Maraqlı
"7 rayonu təhvil verməsək, Stepanakerti itirəcəyik" - Serjik Paşikdən uzaqgörən imiş...

Yazar
İlham İsmayıl
Makronun Azərbaycana qarşı etmədiyi pislik qalmadı, sonuncu isə... - İLHAM İSMAYIL
Dr. Rəşad Mahmudov
Qafqaz ermənilərinə bir neçə söz...
Həftənin ən çox oxunanları
Şuşa meşəsində şok hadisə: 6 gün yaralı vəziyyətdə gizlənən erməni polisi tapıldı
“Öncə Şuşanın qala divarlarına 6 azərbaycanlı snayper dırmaşıb və...” - Rusiya mediası 
"Armenian Report"dan iddia: “Paşinyanın anası onu türkdən dünyaya gətirib..?”
Ermənistan Xankəndinin bərpası üçün 200 min dollar ayırdı – HƏYASIZLIQ...
"Zibil Nikolun imzaladığı sənədə əsasən Laçın dəhliz kimi qalmalıdır, əgər onu da versələr..."
“Bu son deyil, biz geri dönəcəyik”  - Laçının Zabux kəndindəki  silahlı erməni arvad-VİDEO
“Sülhməramlılar Azərbaycan hərbçilərinin harasa girişini qadağan edə bilməz”- Rus ekspert
Üzeyir bəyin, Səməd Vurğunun, Əliağa Vahidin sevdiyi qadın... - MARAQLI FAKTLAR
Elxan Mehdiyevdən həyəcan siqnalı: "İndi Laçın, növbəti zəng Hadrut üçün olacaqmı?.."
“Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndlərindəki ermənilər öz evlərində qalıb yaşaya bilərlər...”
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
e-mail: moderator_az@mail.ru
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247