Xəbər lenti
02/07/2020 [10:53]:
Karantini pozan Səhiyyə naziri istefa verdi
02/07/2020 [10:52]:
Türk generalı qətlə yetirən erməni terrorçu – Dosyelər yenidən açılacaq
02/07/2020 [10:52]:
Yeni magistral yolun İranla dövlət sərhədinədək olan hissəsinin tikintisinə başlanılıb
02/07/2020 [10:51]:
"Silahlı Qüvvələrdə vətənpərvərliyin, şəxsi heyətin ideoloji hazırlığının işləri davam etdirilməlidir"
02/07/2020 [10:50]:
"Bəziləri elə başa düşür ki, biz qərarı veririk ki, kimdənsə pul alaq"
02/07/2020 [10:41]:
Myanmada sürüşmə nəticəsində 50 şaxtaçı ölüb
02/07/2020 [10:39]:
İlham Əliyevdən Azərbaycan Polisi Günü ilə bağlı paylaşım - FOTO
02/07/2020 [10:37]:
"O əlcəyi əlinizdə yarım saat saxlaya bilməzsiniz, amma onlar gecə-gündüz əllərindən çıxarmırlar"
02/07/2020 [10:27]:
Ziya Məmmədovun qardaşı oğlu sürücülük hüququndan məhrum edilir
02/07/2020 [10:21]:
Milli Məclisə gəlməyən Oqtay Əsədov özünə köməkçi də götürməyib
02/07/2020 [10:19]:
Almaniyadan daha səkkiz Azərbaycan vətəndaşı deportasiya ediləcək
02/07/2020 [10:11]:
Aygün Kazımovanın bu videosu müzakirələrə səbəb oldu - VİDEO
02/07/2020 [10:07]:
Nazirlik ağac kəsənlərlə bağlı polisə müraciət etdi
02/07/2020 [10:05]:
Bakıda sevgililər koronavirusa yoluxdu: “Üzük almışdı, evlilik təklif edəcəkdi“
02/07/2020 [10:04]:
İsrail və ABŞ səfirləri Vatikana çağırıldı...-SOS!.. 
02/07/2020 [09:49]:
Lerikdə maşın dərəyə yuvarlanıb, ölən və yaralananlar var
02/07/2020 [09:48]:
İrəvandakı Rusiya səfirliyindən sərt bəyanat – Bakı da hazır olmalıdır
02/07/2020 [09:46]:
Rusiyada Konstitusuya referendumunun nəticələri AÇIQLANDI
02/07/2020 [09:44]:
Azərbaycana iki qonşusundan su zərbəsi: Samur və Kür suyu olmasa...
02/07/2020 [09:41]:
Müdafiə Nazirliyi cəbhə xəttindəki vəziyyətlə bağlı məlumat yaydı
02/07/2020 [09:21]:
Şamaxı icra başçısına yeni müavin təyin olundu
02/07/2020 [09:19]:
"İstər Paşinyan olsun, istərsə də ondan sonra başqa bir erməni lider..."
02/07/2020 [09:13]:
"Sahibə Qafarovaya şəxsən təşəkkürlərim var..."
02/07/2020 [09:05]:
Ermənilər Azərbaycandakı bitkilərdən hazırlanmış çayları satışa buraxdı...-FOTOLAR
02/07/2020 [09:04]:
Qarabağ savaşı “su uğrunda” ola bilər – Politoloqdan şok
02/07/2020 [09:03]:
"Xüsusi karantin rejiminin pozulması halları təəssüf ki, hələ də qeydə alınır"
02/07/2020 [08:47]:
Ərdoğanla Merkel telefonla danışdı
02/07/2020 [08:46]:
Səsverməyə ayı balası ilə gəldi – FOTO/VİDEO
02/07/2020 [08:42]:
Bu gün növbəti buraxılış imtahanı keçiriləcək
02/07/2020 [08:40]:
Tərcümeyi-halı yanlış olan təhsil naziri beş gündən sonra istefa verdi
02/07/2020 [08:36]:
"Cərimələr əslində insanları qaydaları pozmaqdan çəkindirən səmərəli vasitədir"
02/07/2020 [08:33]:
Azərbaycanda zəlzələ oldu
02/07/2020 [08:05]:
Düşmən Laçın-Şuşa-Xankəndi yolunun növbəti təmirinə başladı…- FOTO
02/07/2020 [07:09]:
"Həyat yoldaşı Quranda niyə libasa bənzədilir?.."
02/07/2020 [01:27]:
Tramp koronavirusa qarşı peyvəndin tezliklə hazır olacağına SÖZ VERDİ...
02/07/2020 [01:13]:
"ABŞ erməni qüvvələrinə verdiyi müşahidə qurğuları ilə təkcə İranı müşahidə etmir..."
02/07/2020 [01:11]:
"Hamımız vətəndaşlarımızın sağlamlığı naminə atdığınız qətiyyətli addımların şahidi olduq"
02/07/2020 [01:09]:
Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Baş İdarəsi “Zaminbank” sədrini həbs etdi...
02/07/2020 [00:06]:
Bir erməni gecikmir, bir də Putin...
01/07/2020 [23:52]:
"İnsanlar qız övladına ona görə sahib olmaq istəmirlər ki, gələcəkdə hansısa şərəfsizin qurbanı olmasın"
01/07/2020 [23:48]:
Keçmiş xanımı yeni eşqə düşən İbrahim Tatlısəsi qınadı: "Allah ağıl versin..."
01/07/2020 [23:44]:
"Bu gün olmasa da, sabah oğullarımın bir yerdə oturub-duracaqları günlərin arzusu ilə yaşayıram"
01/07/2020 [23:37]:
"Tesla" bazar kapitalizasiyasına görə avtomobil şirkətləri arasında ilk sıraya yüksəldi...
01/07/2020 [23:31]:
“Ər çörəyi yemək istəyirəm“ - Əməkdar artist
01/07/2020 [23:31]:
"1 milyon şəxsə koronavirusla mübarizəylə bağlı məlumat çatdırmağa başlamışıq"
01/07/2020 [23:15]:
Rusiyada Konstitusiyaya düzəlişlər üzrə səsvermə qurtardı - YENİLƏNİB
01/07/2020 [23:10]:
Çempionlar Liqası: 2020/2021 mövsümünün tam təqvimi açıqlandı
01/07/2020 [22:06]:
Azərbaycanda süni tənəffüs cihazına qoşulan koronavirus xəstələrinin sayı açıqlandı
01/07/2020 [22:04]:
Putin Rusiya imperiyasının rekordunu təzələyir
01/07/2020 [21:45]:
AZAL iyulun 4-də İstanbula əlavə xüsusi reys yerinə yetirəcək - FOTO
01/07/2020 [21:39]:
Bakıda test nəticəsi pozitiv çıxan şəxs marketdə belə saxlanıldı - VİDEO
01/07/2020 [21:38]:
Türkiyə "Stinger" və "İqla"nın analoqu olan "Sunqur" raketini nümayiş etdirdi - VİDEO
01/07/2020 [21:21]:
Şəhərin ortasında koronavirusa vida ziyafəti təşkil etdilər - MARAQLI
01/07/2020 [21:12]:
Elçibəyin 32 il öncəki çıxışı – "Qulaq asın, mən də bir kəlmə deyim"
01/07/2020 [21:00]:
Baş Nazirdən sərt karantin tətbiq edilməyən rayonların başçılarının qarşısında yeni tələb
01/07/2020 [20:55]:
64 milyon dollarlıq saray yanaraq kül oldu - FOTO
01/07/2020 [20:29]:
İdmanla məşğul olmadan 150 kiloqram arıqladı - MARAQLI...+ FOTOLAR
01/07/2020 [20:25]:
“Azərsu” sədri su qıtlığı barədə: “Bir sıra mənbələr tikililərin altında qalıb”
01/07/2020 [20:23]:
Azərbaycanda 5G ajiotajı: Təhlükə nə qədərdir?
01/07/2020 [20:17]:
“Koronavirus testləri imkansız vətəndaşlar üçün pulsuz olmalıdır”
01/07/2020 [20:14]:
Gerye rəsmən “Qarabağ”da - FOTO
01/07/2020 [20:09]:
İradə Gülməmmədova növbəti video-görüntülü müşavirə keçirib - FOTOLAR
01/07/2020 [20:06]:
"Maska tax" deyən iş yoldaşını saçından sürüklədi - VİDEO
01/07/2020 [19:38]:
Bu tarixlərdə iş olmayacaq – DİQQƏT
01/07/2020 [19:35]:
Azərbaycanda koronavirusa daha 588 yoluxma qeydə alınıb, 7 nəfər vəfat edib
01/07/2020 [19:25]:
“Bu, karantin rejiminin daha da sərtləşdirilməsi deməkdir” - DİN-dən AÇIQLAMA
01/07/2020 [19:17]:
Dünyadakı milyarderlərin sayı rekord həddə çatıb
01/07/2020 [19:16]:
İdxal olunan benzinin qiymətinin artması ölkənin yanacaq balansına təsir etməyəcək - TƏHLİL
01/07/2020 [19:05]:
"Mnasakanyan Azərbaycanın təslim olmasını tələb etdi, ancaq rəsmi Bakı hələ də..."
01/07/2020 [18:58]:
Azərbaycanda karantin vaxtı toy edildiyinə görə vəzifəli şəxs işdən çıxarıldı
01/07/2020 [18:56]:
Tramp üçün Rusiya və “Taliban” əlaqələri ilə bağlı brifinq keçirildi
01/07/2020 [18:55]:
Prezident Administrasiyasının şöbə müdiri partiya sədrləri ilə görüşüb
01/07/2020 [18:54]:
Polis günü ərəfəsində yeni inşa edilən binaların açılışı olub
01/07/2020 [18:49]:
QHT Şurası və Real TV yeni ictimai monitorinq və məlumatlandırma kampaniyasına başlayır
01/07/2020 [18:43]:
Vladimir Putin: "Suriyada sülh naminə birgə çalışacağıq"
01/07/2020 [18:42]:
Bakının küçə və prospektlərdə quraşdırılmış polis postları sabahdan ləğv edilir - RƏSMİ
01/07/2020 [18:41]:
“Tesla”nın səhmləri ilkin tədavüldən bəri 60 dəfə bahalaşıb
01/07/2020 [18:35]:
Rektorun hərbi xidmətə çağırılmış məzunlarla onlayn görüşü keçirilib -FOTOLAR
01/07/2020 [18:33]:
37 yaşlı həkim koronavirusdan vəfat etdi
01/07/2020 [18:25]:
Dövlət qulluğuna qəbul üzrə onlayn müsahibələrin keçirilməsinə başlanılıb - FOTOLAR
Bütün arxiv bir sırada
21/05/2019 [16:41] - Araşdırma - ( 1548 dəfə baxılıb)

Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: MİRZƏ FƏTƏLİ AXUNDZADƏ



(II Hissə )

Axundzadə yaradıcılığında Bakıxanovun, Zakirin, Vazehin yolunu davam etdirərək onlar kimi milli maarifçilik missiyasını yerinə yetirməyə çalışsa da, ancaq onlardan fərqli bir yol da tutmuşdur. Belə ki, Axundzadənin maarifçiliyində Şərq-İslam-Türk mədəniyyətinin ifrat dərəcədə tənqidi müqabilində Qərb-Rus-Fars mədəniyyətinin də ideallaşdırılması özünü büruzə verir. Biz buna ən bariz örnək kimi, onun 1850-ci illərdə bir-birinin ardınca yazdığı komediyalarını və bir povestini göstərə bilərik. İlk baxışda Axundzadənin Qərb mədəniyyətindən təsirlənərək yazdığı bu əsərlərində əsas məqsədinin avamlığı, cəhaləti, nadanlığı ifşa etmək, xalq arasında mövcud olan xoşagəlməz adət və ənənələri tənqid etdiyini düşünə bilərik. Bunu, Axundzadə özü də belə izah etmişdir: «Bu əsərlərdə mənim müsəlman camaatı arasında mövcud olan bəzi xoşagəlməz adətlərə və ənənələrə qarşı istehza yolu ilə etirazımı görənlər, bu etirazı mənim təəssübsüzlüyümə və xalqıma qarşı məhəbbətimin olmamasına yozmasınlar gərək! Çünki bu etirazlardan məqsədim ibrət dərsi verməkdir ki, başqaları bu kimi pis adətlərdən çəkinsinlər!». 
Ancaq onun komediyalarında yaratdığı obrazlar (Hacı Qara, Dəvriş Məstəli şah, Tarverdi, Heydər bəy və b.) cəmiyyətin şüurun¬da özünüaşağılama kompleksinin yaranmasına səbəb olurdu. Bu komediyaları oxuyan hər bir kəs belə nəticə çıxara bilərdi ki, Azərbay¬can xalqı əsasən avam, na¬dan, hiyləgər, boşboğaz, yalançı, xəsis və sair kimi tiplərdən ibarət bir cəmiyyətdir. Məsələn, «Hacı Qara» komediyasında məlum olur ki, Heydər bəy əvvəlcə varlı-karlı olsa da, sonra var-dövləti əlindən çıxır, ancaq o, halal yolla pul qazanmağı özünə ar bilərək qaçaqçılıq-quldurluq edir: «Guya ki, mən Banzor ermənisiyəm ki, gərək gündüz axşamadək kotan sürəm, ya lənbəranlıyam ki, qurd bəsləyəm və ya ləkəm ki, kəndlərdə cərçilik edəm. Ərz elədim ki, naçalnik, heç vaxt Cavanşirdən kotançı və kümçü görünməyib! Mənim atam Qurban bəy onu etməyib; mən ki, onun oğlu Heydər bəyəm, mən də etməyəcəm!». Bununla da, Axundzadə iddia edirdi ki, bu xalqın bəyləri, xanları qaçaq-quldurluqdan başqa bir işə yaramırlar, deməli onları maarifləndirmək, tərbiyələn¬dir¬mək lazımdır. Axundzadə çar Rusiyasının divanbəyisinin dilindən açıq şəkildə xalqı vəhşi tayfa adlandırıb tərbiyəsini vacib buyururdu: “Ey camaat, sizdən ötrü indi ibrət olsun! Dəxi vaxtdır inanasınız ki, siz vəhşi tayfa deyilsniz! Sizə eybdir yaman işlərə qoşulmaq”. 
Üstəlik, M.F.Axundzadənin komediyalarındakı tək-tük müsbətə meyilli qəhrəmanları da mədə¬niy¬yət, ədəb-ərkan öyrənmək üçün Avropaya getmək istəyirər. Eyni zamanda Axundzadə komediyalarında islamda qadın məsələsini də önə çəkmiş, qadınların türk-islam cəmiyyətindəki yerinə diqqət yetirmişdir. Belə ki, şərəfnisələrin, şəhrəbanuların, pərzadların, şölələrin, pərilərin, tükəzlərin və başqalarının timsalında türk-müsəlman qadınlarının vəziyyətini əks etdirməyə çalışmışdır. Ancaq bu məsələdə də bəzən ifrat varan Axundzadə Azərbaycan türk-müsəlman qadınlarını həddən artıq mövhumatçı, qorxaq kimi qələmə vermişdir. Deməli, Axundzadə bir tərəfdən komediya¬larında özünün təbrincə desək, “xoşagəlməz” Şərq-İslam-Türk adət-ənənələrini tənqid edir, digər tərəfdən nicat yolunu da Qərb-Rus-Fars mədəniyyətini mənimsəməkdə görürdü. Bu mənada, istər çar Rusiyasının, istərsə Sovet Rusiyasının Axundzadəyə olan «sevgisi»nin kökündə Şərq, o cümlədən Türk və İslam mədəniy¬yətini inkar, Qərb-Rus-Fars mədəniyyətini iqrar etməsi dayanırdı.
Hesab edirik ki, bu anlamda Axundzadənin «Aldanmış kəvakib» povesti (1857) də, komediyalarının ruhundan çox da uzağa getməmişdir. Bu povestini Səfəvilər dövründəki tarixi bir hadisə əsasında qələmə alan Axundzadə öz-özlüyündə feodal idarə üsulunu, zülmkar hakimlərin ictimai eyblərini kəskin tənqid atəşinə tutmuşdur. Burada Axundzadə despot və ədalətli şahı bir-birinə qarşı qoymuş, bununla da xalqa hakimiyyətin hansı şəkildə idarə olunması məsələlərini anlatmağa çalışmışdır. Əgər komediyalarında Axundzadə xalqda olan xoşagəlməz adət-ənənələri, cahilliyi, avamlığı tənqid etmək yolu ilə onları maarifləndirmək, mədəni səviyyəsini qaldırmaq yolu tutursa, povestində hakimiyyətə, dövlət məmurlarına qarşı da eyni xətti davam etdirir. 
Türkcə yazdığı komediyalar və povestindən sonra Axund¬zadə¬nin əlifba islahatını ortaya atması da təsadüfi deyil, əksinə iki mədəniyyət (Qərb-Rus-İran və Şərq-İslam-Türk) arasında tutduğu mövqeyin davamı idi. O, öncə ərəb əlifbasında islahatların aparılması fikrini irəli sürmüşdü ki, bunu da əsaslandırarkən ərəb əlifbasının türk-tatar dilinə uyğunlaşmadığını və bir sıra problemlər törətdiyini yazmışdır: «Tatar (türk – F.Ə.) əlifbasında saitlər olmadığından, tatar (türk – F.Ə.) savadına yiyələnmək həm tatarların (türklərin – F.Ə.) özləri, həm də tatar dilini (türk dilini – F.Ə.) öyrənmək istəyən qeyri-tatarlar (türk olmayanlar – F.Ə.) üçün olduqca çətindir. Və əksinə, tatar əlifbasının (türk əlifbasının – F.Ə.) səslərin əksəriyyətini ifadə edə bilməməsi tatarlar (türklər – F.Ə.) üçün tatar (türk – F.Ə.) dərslikləri vasitəsilə xarici dillərə yiyələnməyi qeyri-mümkün edir. Beləliklə, tatar (türk – F.Ə.) əlifbası elə bir səddir ki, tatarları (türkləri – F.Ə.) qalan dünyadan ayırır və digər tərəfdən, bütün qalan xalqlara tatar ədəbiyyatından istifadə etməyə imkan vermir. Yalnız ərəb əlifbasından istifadə edən dillərdən birini öyrənməli olanlar yaxşı bilir ki, bu cür əlifba nə qədər çox çətinlik yaradır». 
Axundzadə yazırdı ki, təkcə o yox, başqaları da ərəb əlifbasının tatar dilinə yaramadığını anlayıb və bu sahədə islahatlar aparmaq istəyiblər. O yazır: «Qafqazda bir sıra adamlar ərəb əlifbasının tatar dili (türk dili – F.Ə.) üçün yaramadığını çoxdan dərk ediblər və onun başqası ilə əvəz edilməsi və ya onun öz vəzifəsinə uyğun olması üçün müvafiq surətdə dəyişdirilməsinin zəruri olduğu haqda qənaətə gəliblər. Yuxarıda dediyimiz kimi, əlifbanın bu cür təkmilləşdirilməsi cəhdləri də edilib, lakin əlifba islahatı tərəfdarlarının fikir və əməyi, bir qayda olaraq, nəinki cəmiyyətdə rəğbətlə qarşılanmayıb, hətta həmişə müsəlman dairələrində elə qəzəb oyadıb ki, müəlliflər o qədər pisliyə, rixşəndə və istehzaya məruz qalıb ki, indiyə qədər edilmiş cəhdləri heç biri bir nəticəyə gətirib çıxarmayıb».
Qeyd edək ki, Axundzadə ərəb əlifbasında islahatın Qafqazda həyata keçirilməsi üçün Rusiya Elmlər Akademiyasına müraciət etmişdir. Akademik Boris Dorna məktubunda, «Sivilizasiyanın indiki sürətli nailiyyətləri dövründə yazının belə qeyri-təbiiliyi mədəni dünyanın Şərq ədəbiyyatına sarı gedən yolunu həmişəlik bağlaya bilməzdi, onun əlifbasında mütləq dəyişiklik əmələ gəlməli idi» – deyən, Axundzadə ümid edirdi ki, Akademiya bu məsələyə diqqət yetirəcək və layihə barədə öz müsbət qərarını bildirəcəkdir. Dorn cavab olaraq yazır ki, yəni əlifba ideyasını bəyənir, ancaq bu ideyanı müsəlmanlar arasında yaymaq, öhdəsindən gəlinməz çətinliklərlə bağlıdır. «Digər tərəfdən hazırda işlənən müsəlman əlifbasının yararsız olduğunu etiraf edən və bunu aradan qaldırmaq üçün müxtəlif cəhdlər göstərən Avropa oriyentalistləri (şərqşünasları – F.Ə), öz əsərləri müsəlmanların istifadəsindən çıxmasın deyə, sizin əlifbanızı qəbul etməyə çətin razı olarlar». 
Bu məsələnin pərdəarxasındakı böyük dəstəkləyicisi olan çar Rusiyasının bütün bunlarla yanaşı, ancaq aşkarda başqa siyasət yürütməsinin kökündə “könüllülük” prinsipi dayanırdı. Çar ideoloqları yaxşı bilirdilər ki, əgər aşkarda müsəlman xalqları arasında əlifba islahatını ya da əlifba dəyişikliyini dəstəkləyəcəyi təqdirdə bunun müsəlman xalqlarına qarşı yönəlməsinə heç kəsdə şübhə yeri qalmayacaqdı. Ona görə də, çar ideoloqları pərdəarxasında antitürk, antimüsəlman ideyaların türk-müsəlman xalqlarının öz təmsilçiləri tərəfindən irəli sürülməsinə şərait yaratdıqları halda, aşkarda isə özlərini birtərəf kimi qələmə verirdilər. Onlar çalışırdılar ki, əlifba islahatı ya da əlifba dəyişikliyi ilk növbədə müsəlman ölkələrində, o cümlədən Qacarlar və Osmanlı da həyata keçirilsin. Bizcə, çar ideoloqları bu fikri Axundzadənin də şüuruna yeritməyi bacarmışdılar. Hər halda əvvəlcə Qafqazda əlifba islahatını həyata keçirmək uğrunda mücadilə verən Axundzadə çox keçmədən belə bir qənaətə gəlir ki, bütün bu işlərə islamın böyükləri – Qacarlar, Osmanlı dövlətinin başçıları kömək etmədən heç bir fayda verməyəcəkdir. Axundzadənin fikrincə, «əgər islam padşahları öz xalqlarının xeyrini nəzərdə tutaraq, yeni əlifbanın həyata keçirilməsi uğrunda tədbir görərlərsə», böyük bir müqəddəs işə addım atmış olacaqlar. Bu məqsədlə 1863-cü ildə Osmanlıya səfər edən Axundzadə ölkənin baş naziri Fuad paşa, eləcə də Osmanlı Elmlər Akademiyasının üzvləri ilə görüşsə də, məqsədinə çatmır. Qacarların Maarif Nazirliyi də ona «yox» cavabı verərək yazır ki, «əlifbamızı dəyişdirməyə əsla ehtiyacımız yoxdur». 
Qacarlar və Osmanlıda ərəb əlifbasında islahatların aparılması məsələsindən əli üzülən Axundzadənin bundan sonra latın əlifbasına maraq göstərməsini də təsadüfi hesab etmirik. Çünki həmin dövrdə çar Rusiyası Qafqaz xalqlarından avarlar, çeçenlər, çərkəzlər, o cümlədən digər Qafqaz xalqları arasında latın əlifbasının tədrisini həyata keçiridilər. Burada da çarizmin əsas məqsədi həmin xalqları İslam dünyasından, o cümlədən Osmanlıdan uzaq tutmaq idi ki, eyni siyasəti Qafqaz türkləri, o cümlədən Azərbaycam türkləri arasında da həyata keçirmək niyyəti əvvəlcədən bəlli idi. Bu anlamda latın əlifbası məsələsində də Axundzadənin ön plana çıxarılması çarizmin maraqlarına tamamilə cavab verirdi. Axundzadə latın qrafikasına keçirilməsinin əhəmiyyəti ilə bağlı yazırdı: «Elm sahəsində xalqın tərəqqisinə xidmət edən bitişməz hərflərin sağdan sola yazılışı əlverişli olmazsa, xaçpərəstlərdə olduğu kimi soldan-sağa yazmağa da icazə vermək olar, necə ki, həndəsi rəqəmləri yazırıq. Xalqların tarixində əlifbaları dəyişdirmək nadir baş verən hallardan deyil. Bu iş heç bir zaman dövlətin zavalına səbəb ola bilməz. Rusların köhnə əlifbasının xalqın tərəqqisinə mane olduğunu gördükdə, Pyotr onu latın əlifbası ilə əvəz etdi və dövləti nəinki zavala uğramadı, hətta avam camaatın, keşişlərin və ruhanilərin bu barədə müxalifətə qalxmasına baxmayaraq, Rusiya dövləti günü-gündən tərəqqi etdi». 
Bununla da Axundzadə müsəlman xalqlarının şüurlarına ya ərəb əlifbasında islahatların aparılması ya da latın əlifbasına keçməyin zəruriliyi haqqında fikirlər yeritməklə gec-tez bunun baş verməsi üçün zəmin hazırlamış olurdu: «Mən iki cür əlifba düşünmüşəm. Onlardan biri latın əlifba hərflərindən seçilərək tərtib edilməlidir ki, onu soldan-sağa yazmaq lazım gələcəkdir. İkincisi isə, hazırkı əlifbamız əsasında qurulmalıdır ki, onu hazırda olduğu kimi sağdan-sola yazmaq olar». Axundzadə inanırdı ki, səpdiyi toxumlar bir gün cücərəcək: «Məlumdur ki, 15 ilə yaxındır ki, bu fikrin toxumunu mən İranda (Qacarlarda – F.Ə.) və Osmanlı torpağında səpirəm. Şübhəsiz ki, bu toxum bizim xələflərimizin zəmanəsində göyərəcəkdir». Doğrudan da, Axundzadənin bilərəkdən ya da bilməyərəkdən ortaya atdığı və gerçəkləşməsi üçün ürəkdən mücadilə verdiyi əlifba islahatı Qərb ideyalarının da təsiri altında türk-müsəlman xalqlarının bir çoxunda həyata keçirildi.

Faiq ƏLƏKBƏRLİ (QƏZƏNFƏROĞLU),
AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

loading...
Şəhərin ortasında koronavirusa vida ziyafəti təşkil etdilər - MARAQLI
64 milyon dollarlıq saray yanaraq kül oldu - FOTO
İdmanla məşğul olmadan 150 kiloqram arıqladı - MARAQLI...+ FOTOLAR
"Maska tax" deyən iş yoldaşını saçından sürüklədi - VİDEO
"Adamdan soruşarlar ki, məqsədin gerçəyi çatdırmaqdırsa, tarixi faktlarla niyə belə davranırsan?"
Clean City Company
N.Tusi adına Klinika

Gündəm
“Koronavirus testləri imkansız vətəndaşlar üçün pulsuz olmalıdır”
Gündəm
“Çətin zamanlarda edilən yardımlar hər zaman ikiqat bumeranq effekti verir”
Cəmiyyət
“Qusara evimə getmək istədim, postdan geri qaytardılar...”
Gündəm
“Əgər bircə ay da sərt karantin tətbiq edilsə,  dövlət qurumlarını maliyyələşdirmək üçün vəsait olmayacaq...” - Nazir  
Cəmiyyət
"“Evdə qal!”, “Özünü qoru!” çağırışları çox gözəldir, amma elə insan var ki, balkonsuz birotaqlı evdə yaşayır"
Yazar
İlham İsmayıl
Bir erməni gecikmir, bir də Putin...
Sultan Laçın
“Ordumuzun Mütəllibov və Elçibəy dövründəki uğurları  nədən ekranlaşdırılmır?..”
Həftənin ən çox oxunanları
"Mərc gəlirəm: bu gecə çevriliş olacaq..."- ABŞ səfirliyinin 1-ci katibindən şok iddia...
Aygün Kazımovanın yarıçılpaq videosu yayıldı - VİDEO (18+)
Arvadı ruhi xəstə, oğlu qumarbaz, dostu xəyanətkar...
Şadlıq saraylarının işçiləri Maliyyə Nazirliyi qarşısında etiraz aksiyası keçirdi...- FOTO
Ərini başqa qadınla tutan, doğuş sancısıyla səhnəyə çıxan, şüşə gözlü Xalq artisti...
4 dəfə evlənən, erməni qayınanasına görə ailəsi dağılan, namus üstündə ölkədən gedən Xalq artisti
"Xüsusi sesiyanın çağırılması Azərbaycanın beynəlxalq əməkdaşlığın fəal tərəfdarı kimi nüfuzunu göstərir"
DÜNYAYA ŞAD XƏBƏR - Koronavirusu 25 saniyədə məhv edən üsul
Zirəddin koronavirusun yox olacağı dəqiq tarixi AÇIQLADI
"Rəhim Qazıyev Heydər Əliyevin mandatına dair sualı verməklə özünə qəbir qazımış oldu..."
Moderator.az-ın arxivi
Copyright©2020
"Moderator.az" MMC
Baş redaktor:
Zülfüqar Hüseynzadə
Saytda reklam, banner və digər işlər üçün əlaqə vasitələri:
Tel: 0502711225, Whatsapp: 0507440247