Naxçıvan Muxtar Respublikasının potensial statusu - Hüquqi çərçivədən funksional instituta keçid

 

Naxçıvanın hüquqi statusu hər dəfə eyni sualı gündəmə gətirir: muxtariyyət hansı hüquqi baza üzərində qurulub və bu baza real institutlarla necə işləyir? Burada diqqət “muxtariyyətin mövcudluğu”ndan çox onun praktiki funksionallığına yönəlir. Bir regionun statusunun davamlılığı adətən dörd əsas amilin uzlaşması ilə formalaşır: konstitusion çərçivə, səlahiyyətlərin bölgüsü, resursların idarə olunması və mərkəz-region münasibətlərinin hüquqi forması. Eksklav mövqeyi və sərhəd riskləri ilə xarakterizə olunan Naxçıvan kimi ərazilərdə bu çərçivəyə əlavə bir ölçü də qoşulur – mövcud modelin xarici aktorlar tərəfindən qəbul edilməsi. Bu ölçü çox zaman rəsmi hüquqi mətnlərdən kənarda, geosiyasi oxunuşlar vasitəsilə formalaşır və Naxçıvan məsələsinin regional gündəmdə davamlı olaraq aktuallığını qorumasını izah edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir.

 

Tarixi-hüquqi baza baxımından Naxçıvanın statusu ilə bağlı ən çox istinad edilən sənədlər 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələridir. Bu müqavilələr Naxçıvanın Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi kimi nəzərdə tutulmasını və üçüncü dövlətə verilməməsi prinsipini təsbit edərək regionun hüquqi mövqeyini təkcə daxili inzibati qərarlar səviyyəsindən çıxarıb beynəlxalq sazişlər kontekstinə bağlayıb. Sözügedən çərçivə sovet dövründə konstitusion aktlar vasitəsilə daxili hüquq sisteminə uyğunlaşdırıldı, müstəqillik mərhələsində isə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında Naxçıvana ayrıca fəsil ayrılması ilə normativ şəkildə möhkəmləndirildi. 1995-ci il Konstitusiyası Naxçıvanı “Azərbaycan Respublikasının tərkibində muxtar dövlət” kimi müəyyənləşdirir və eyni zamanda vahid vətəndaşlıq, vahid dövlət dili, vahid məhkəmə sistemi və ümumi dövlət suverenliyinin əsas atributlarını qoruyur. Bu yanaşma muxtariyyəti ayrılma hüququ kimi deyil, coğrafi ayrı düşmə və sərhəd risklərinin idarə olunmasına xidmət edən konstitusion mexanizm kimi şərh etməyə imkan verir.

 

Bu mexanizmin praktik fəaliyyəti uzun müddət Naxçıvanda formalaşmış spesifik idarəetmə modeli ilə müşayiət olunub. Müxtəlif analitik mənbələrdə, o cümlədən JAMnews-un materiallarında, əvvəlki idarəetmə strukturunun mərkəzi icra hakimiyyəti ilə münasibətlərdə müəyyən institusional fərqliliklər yaratdığı qeyd edilir. Həmin fərqliliklər mediada bəzən Naxçıvanın idarəetmə sisteminin “dövlət içində dövlət” kimi xarakterizə olunmasına gətirib çıxarıb. Eyni zamanda bu mənbələr 2022-ci ilin sonlarından etibarən mərkəzi icra hakimiyyəti institutlarının Naxçıvanda rolunun daha açıq şəkildə gücləndirildiyini və idarəetmə mexanizmlərinin ümumi dövlət strukturuna daha sıx inteqrasiya edildiyini vurğulayır. Bu kontekstdə “muxtariyyət” anlayışı yalnız hüquqi statusu deyil, həm də idarəetmə praktikalarının, resursların idarə olunma üsullarının və təhlükəsizlik prioritetlərinin necə qurulduğunu izah edən analitik kateqoriya kimi çıxış edir.

 

2025–2026-cı illərdə həyata keçirilən konstitusion və institusional dəyişikliklər Naxçıvanda uzun müddət formalaşmış idarəetmə praktikalarının yenidən tənzimlənməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu dəyişikliklərin ən diqqətçəkən elementlərindən biri Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasından 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələrinə birbaşa istinadların çıxarılmasıdır. Yerli media bu prosesi əsasən texniki xarakterli normativ düzəliş kimi təqdim edir və dəyişikliklər “Moskva və Qars müqavilələrinin Naxçıvan Konstitusiyasından çıxarılması” başlığı altında izah olunur.

 

Paralel olaraq Naxçıvanda Prezidentin səlahiyyətli nümayəndəliyi institutunun hüquqi çərçivəsi daha dəqiq formalaşdırılır. Həmin normalara görə, səlahiyyətli nümayəndə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən təyin edilir və fəaliyyətinə görə birbaşa Prezidentə tabedir. Bu tənzimləmə muxtariyyətin legitimasiya mexanizmlərində vurğuların dəyişdiyini göstərir. Tarixi beynəlxalq müqavilələr daxili konstitusion əsaslandırmada arxa plana keçir, idarəetmənin hüquqi dayaqları isə daha çox milli konstitusion sistemə və mərkəzi icra hakimiyyətinin institusional vertikalına bağlanır.

 

Bu mərhələdə müzakirələr iki paralel interpretasiya üzərində formalaşır və yerli analitik debatın əsas xətti də buradan başlayır. Birinci yanaşma mərkəzləşməni idarəetmə strukturunun institusional konsolidasiyası kimi şərh edir. Bu baxışa əsasən, səlahiyyətlərin vahid icra mexanizmi çərçivəsində toplanması qərarvermədə parçalanmanı, qeyri-formal idarəçilik elementlərini və funksiyaların təkrarlanması riskini azaltmağa, inzibati şəffaflığı və koordinasiyanı gücləndirməyə yönəlib.

 

İkinci yanaşma mərkəzləşməni muxtariyyətin institusional elastikliyinin azalması prizmasından izah edir. Bu baxışa görə, tarixi istinadların konstitusion mətndən çıxarılması, yerli siyasi institutların təsir imkanlarının məhdudlaşması və icra hakimiyyəti vertikalının gücləndirilməsi muxtariyyətin normativ məzmununun daha formal xarakter almasına doğru istiqamətlənir.

 

Hər iki interpretasiya hüquqi mətnlərin özündən çıxarılan nəticələrlə məhdudlaşmır. Mərkəzləşmənin real təsiri idarəetmə keyfiyyətində, ictimai xidmətlərin təşkili səviyyəsində, resursların bölgüsündə və təhlükəsizlik risklərinin praktiki idarə olunmasında özünü göstərəcək. Bu baxımdan hüquqi dizaynın niyyəti normativ sənədlərdə aydın görünə bilər, lakin onun funksional dəyəri institusional mexanizmlərin gündəlik fəaliyyəti üzərindən qiymətləndiriləcək.

 

Naxçıvanın “potensial statusu”nun transformasiyasında ikinci mühüm amil kommunikasiya layihələridir. Beynəlxalq media mənbələrində, o cümlədən 2025-ci ilin yay aylarında dərc olunan Reuters analitik materiallarında regionda tranzit həlləri ətrafında müzakirələrin intensivləşdiyi, mümkün vasitəçilik formatlarının gündəmə gəldiyi və Ermənistan ərazisindən keçəcək marşrutlar üçün hüquqi çərçivənin formalaşdırılması istiqamətində axtarışların aparıldığı qeyd edilir. Bu yanaşmaların ümumi məntiqi Naxçıvanla Azərbaycanın əsas ərazisi arasında əlaqəni müvəqqəti siyasi razılaşmalar müstəvisindən çıxararaq daha sabit institusional və hüquqi mexanizmlərlə tənzimləməyə yönəlib.

 

Bu kontekstdə “dəhliz” anlayışı yalnız iqtisadi və nəqliyyat kateqoriyası ilə məhdudlaşmır. Müzakirələr eyni zamanda sərhəd nəzarəti, suverenlik səlahiyyətlərinin bölgüsü, tranzit hüququnun hüquqi rejimi, üçüncü tərəflərin mümkün iştirakı və regional təhlükəsizlik arxitekturası kimi məsələləri də əhatə edir. Nəticə etibarilə Naxçıvanın statusu tədricən yalnız konstitusion çərçivədə müəyyən olunan anlayış olmaqdan çıxaraq diplomatiya, nəqliyyat hüququ və beynəlxalq əlaqələnmə mexanizmlərinin praktik mövzusuna çevrilir.

 

Bu tip layihələr Naxçıvanın funksional rolunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər. Uzun müddət əlaqələnmə məhdudiyyətləri ilə xarakterizə olunan eksklav potensial olaraq regional tranzit düyünlərindən birinə çevrilə bilər. Bununla yanaşı, marşrutlar üzərində uzunmüddətli xarici iştirak ehtimalları regiondakı digər aktorlar – xüsusən İran və Rusiya tərəfindən diqqətlə izlənilən və həssas qəbul edilən məsələ olaraq qalır. Bu baxımdan kommunikasiya layihələri Naxçıvanın strateji əhəmiyyətini artırmaqla yanaşı, status məsələsini daha geniş regional güc balansı kontekstinə daxil edir.

 

Üçüncü analitik qat iqtisadiyyat və xüsusilə enerji transformasiyası ilə bağlıdır. Son illərdə Naxçıvanın enerji profili tədricən ənənəvi “istehlakçı region” modelindən uzaqlaşaraq bərpa olunan enerji potensialına əsaslanan funksional çərçivə formalaşdırır. Yerli mediada, o cümlədən Trend agentliyinin 2025-ci ilin sonlarına aid materiallarında Naxçıvanda bərpa olunan enerji mənbələrinin quraşdırılmış gücdə təxminən 44 faiz, ümumi elektrik istehsalında isə 48 faizə yaxın paya malik olduğu qeyd olunur və bu göstəricilərin respublika üzrə orta səviyyədən yüksək olduğu vurğulanır.

 

Bu göstəricilər təkcə ekoloji və texniki parametrlər kimi qiymətləndirilmir, eyni zamanda hüquqi və siyasi baxımdan da məna daşıyır. Enerji dayanıqlığının yüksəlməsi eksklavın xarici təchizat və logistika asılılığını nisbətən azaldır, iqtisadi planlaşdırma üçün daha proqnozlaşdırıla bilən mühit formalaşdırır və mərkəzi enerji sistemi ilə inteqrasiyanı daha rasional əsaslara bağlayır. Bu baxımdan enerji transformasiyası Naxçıvanın statusuna inzibati muxtariyyət çərçivəsindən kənara çıxan funksional və strateji ölçü əlavə edən amil kimi çıxış edir.

 

Enerji sektorunda həyata keçirilən institusional dəyişikliklər də bu ümumi məntiqə uyğun gəlir. 23 noyabr 2024-cü il tarixli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə Naxçıvanda enerji sahəsində fəaliyyət göstərən dövlət qurumlarının bir sıra səlahiyyətlərinin mərkəzi enerji strukturlarına – “Azərenerji” və “Azərişıq”a verilməsi nəzərdə tutulub. Rəsmi məlumatlarda bu qərardan sonra Naxçıvanda yarımstansiyaların mərhələli yenilənməsi, ötürücü infrastrukturun modernləşdirilməsi və enerji sisteminin milli şəbəkə ilə texniki uyğunlaşdırılması istiqamətində işlərin aparıldığı qeyd olunur.

 

Bu proses analitik baxımdan maraqlı mənzərə yaradır. Bir tərəfdən enerji sektorunda yerli institusional muxtariyyət elementləri zəifləyir, digər tərəfdən isə infrastruktur inteqrasiyası dərinləşir, enerji təhlükəsizliyi və sistem davamlılığı güclənir. Bu vəziyyət göstərir ki, muxtariyyətin dəyəri yalnız inzibati səlahiyyətlərin həcmi ilə ölçülmür. Praktik müstəvidə risklərin azalması, funksional imkanların genişlənməsi və strateji davamlılığın artması statusun real məzmununu formalaşdıran əsas göstəricilərə çevrilir.

 

Sosial-iqtisadi mühit bu institusional və struktur dəyişikliklərin üzərində dayana biləcəyi baza rolunu oynayır. Yerli media mənbələrində əhali göstəricilərində kəskin sıçrayışların qeydə alınmadığı, lakin mülayim və davamlı artım tendensiyasının qorunduğu bildirilir. Eksklav şəraitində bu, mühüm göstəricidir: uzunmüddətli miqrasiya itkisi və ya demoqrafik eniş müşahidə olunmursa, minimum sosial dayanıqlılıq mexanizmlərinin işlədiyini demək mümkündür.

 

Eyni məntiq iqtisadi göstəricilərə də tətbiq edilir. Regionun iqtisadi ölçüləri milli miqyasda məhdud qala bilər, lakin dayanıqlılıq baxımından əsas meyar nominal həcm deyil. Həlledici amillər artımın ardıcıllığı, iqtisadi fəaliyyət sahələrinin tədricən şaxələndirilməsi və enerji ilə infrastruktur layihələrinin real təsir gücüdür. Bu amillər birlikdə Naxçıvanın sosial-iqtisadi sisteminin dəyişikliklərə uyğunlaşma qabiliyyətini və uzunmüddətli inkişaf potensialını müəyyənləşdirir.

 

Bütün bu qatlar birlikdə nəzərdən keçirildikdə Naxçıvanın gələcək trayektoriyasını müəyyən edən üç paralel xətt aydın şəkildə üzə çıxır. Birinci xətt legitimasiya dilinin dəyişməsidir. Tarixi beynəlxalq müqavilələrə birbaşa istinadların daxili konstitusion mətndə zəifləməsi muxtariyyətin əsaslandırılmasını tədricən milli konstitusionalizmə və mərkəzi icra hakimiyyətinin normativ çərçivəsinə bağlayır. Bu transformasiya hüquqi mübahisələrdə istinad bazasını yeniləyir və beynəlxalq saziş rəmzlərinin yerini daxili konstitusion sistemin tutduğunu göstərir.

 

İkinci xətt institusional arxitektura ilə bağlıdır. Prezidentin səlahiyyətli nümayəndəliyi kimi mexanizmlər Naxçıvanı xüsusi regional idarəetmə rejimi kimi saxlayır, eyni zamanda siyasi və inzibati qərarvermə kanallarını mərkəzdə daha sıx şəkildə cəmləşdirir. Bu model muxtariyyətin formal çərçivəsinin qorunması ilə idarəetmənin vahidləşdirilməsi arasında tarazlıq yaratmağa yönəlir.

 

Üçüncü xətt geosiyasi və iqtisadi funksiyanın genişlənməsidir. Tranzit marşrutları ətrafında müzakirələrin intensivləşməsi və enerji layihələrinin miqyasının artması Naxçıvanı potensial regional mərkəzə yaxınlaşdırır. Bu proses yeni iqtisadi və strateji imkanlar açmaqla yanaşı, regional güc balansları fonunda əlavə risklər də yaradır.

 

Bu mənzərədə daha uyğun yanaşma Naxçıvanı Azərbaycan dövlətçiliyi daxilində spesifik risklərə cavab vermək üçün formalaşmış və hazırda yeni geosiyasi imkanlarla yüklənən adaptiv institut kimi dəyərləndirməkdir. Adaptiv institutun əsas üstünlüyü dəyişən şəraitə uyğunlaşma qabiliyyətindədir. Eyni zamanda hər uyğunlaşma yeni tarazlıq axtarışı tələb edir. Mərkəzləşmə idarəetmədə şəffaflığı və institusional intizamı gücləndirə bilər, lakin paralel olaraq yerli institutların təşəbbüs imkanlarını daraldaraq muxtariyyətin elastiklik funksiyasını zəiflətmək riski də daşıyır. Tranzit layihələri iqtisadi aktivliyi artırır və regionu yeni nəqliyyat şəbəkələrinə daxil edir, eyni zamanda suverenlik, nəzarət və təhlükəsizlik mövzularını daha həssas müzakirə predmetinə çevirir. Yaşıl enerji istiqaməti Naxçıvanı strateji dəyər zəncirinə bağlayır, lakin bu proses institusional koordinasiya və normativ uyğunlaşdırma tələblərini də artırır.

 

Bu səbəbdən Naxçıvan muxtariyyəti artıq “statusu qoruma” dilemması ilə izah edilmir. Əsas çağırış statusu işlək və dayanıqlı funksional mexanizmə çevirməkdir. Bu isə tək bir normativ düzəlişlə və ya ayrıca institusional addımla mümkün deyil. Burada dörd elementin paralel işləməsi həlledici əhəmiyyət daşıyır: hüquqi proqnozlaşdırıla bilənlik (konstitusion mətnin sabit və ardıcıl şərhi), institusional effektivlik (səlahiyyət və məsuliyyətlərin aydın bölgüsü), iqtisadi diversifikasiya (enerji və istehsal layihələrinin real əlavə dəyər yaratması) və incə diplomatik balans (tranzit və təhlükəsizlik arxitekturasında regional aktorların həssaslıqlarının idarə edilməsi). Naxçıvanın gələcək potensial statusunun da adların dəyişməsindən daha çox, məhz bu parametrlərin nə dərəcədə uyğunlaşdırılmasından asılı olacağı ehtimal olunur.