Hüquq hara gedir? Qlobal qeyri-müəyyənlik dövründə normativ sistemlərin taleyi

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin:

Dünya ardıcıl böhranların yaşandığı bir mərhələni geridə qoyaraq, böhranın struktur xarakter aldığı qlobal vəziyyəti təcəssüm etdirir. Müharibələr, iqtisadi sarsıntılar, texnoloji transformasiyalar və iqlim təzyiqləri qlobal nizamın kənar epizodları kimi yox, onun daimi və təkrarlanan tərkib hissələri kimi çıxış edir. Bu kontekstdə əsas diqqət hadisələrin intensivliyi ilə yanaşı, mövcud hüquqi və normativ çərçivələrin bu prosesləri izah və tənzimləmək qabiliyyətinin getdikcə zəifləməsinə yönəlir. Məhz bu nöqtədə “Dünya hara gedir?” sualı fəlsəfi ümumiləşdirmə səviyyəsindən çıxaraq fundamental analitik sorğu xarakteri alır: hüquq baş verən proseslərin istiqamətini müəyyən edən normativ mexanizm kimi fəaliyyət göstərirmi, ya artıq formalaşmış siyasi və sosial reallıqları sonradan rasionalizə edən diskurs funksiyasını icra edir?

Uzun müddət beynəlxalq münasibətlərin əsasında duran əsas yanaşma gücün müəyyən normativ qaydalarla məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tuturdu. Hüquq bu məhdudlaşdırmanın əsas ifadə vasitəsi kimi çıxış edir, müharibə, zorakılıq və iqtisadi basqı qanuni çərçivə daxilində nəzarət altına alınmalı, dövlətlərin davranışı isə normativ sistem vasitəsilə proqnozlaşdırıla bilən hala gətirilməli idi. Son onillikdə bu modelin tədricən aşınması müşahidə olunur. Hüquq institusional olaraq mövcudluğunu qorusa da, onun funksional rolu dəyişmiş, bir çox hallarda siyasi qərarların qəbulundan sonra işə düşən əsaslandırıcı mexanizmə çevrilmişdir. Bu dəyişiklik beynəlxalq hüququn mahiyyətində səssiz, lakin dərin xarakterli transformasiyaya işarə edir.

Bu transformasiya ilk növbədə geosiyasi müstəvidə təzahür edir. Dövlətlərarası münasibətlərdə normativ hüquqi prinsiplərin yerini tədricən strateji rasionalizm tutur və qərarvermə prosesləri daha çox güc balansı və təhlükəsizlik hesablamaları üzərində qurulur. Təhlükəsizlik anlayışı da bu kontekstdə genişlənərək klassik hərbi ölçülərlə məhdudlaşmır, iqtisadiyyat, enerji, texnologiya və informasiya sahələrini də əhatə edən kompleks kateqoriyaya çevrilir. Belə çoxqatlı genişlənmə hüququn tətbiq sahəsini mürəkkəbləşdirir, çünki mövcud normativ mexanizmlər paralel riskləri eyni vaxtda tənzimləmək qabiliyyətinə malik olmadan formalaşdırılıb. Bu şəraitdə hüquq vahid və ümumbəşəri çərçivə funksiyasını tədricən itirərək, konkret siyasi kontekstlərə uyğunlaşdırılan situativ və selektiv normativlər toplusu kimi fəaliyyət göstərməyə başlayır.

İqtisadi müstəvidə bu selektivlik daha aydın şəkildə müşahidə olunur. Qloballaşma dövründə formalaşmış azad ticarət ideyası normativ cəlbediciliyini tədricən zəiflədir və iqtisadi siyasətin mərkəzinə yeni prioritetlər çıxır. Dövlətlər bazarların açıq saxlanılmasındansa, strateji sektorların qorunmasını və milli iqtisadi maraqların təminini ön plana çəkirlər. Bu kontekstdə ticarət hüququnun liberal məntiqi iqtisadi təhlükəsizlik diskursu ilə əvəzlənir. Tariflərin artırılması, subsidiyaların genişləndirilməsi, texnologiyaya çıxışın məhdudlaşdırılması və tədarük zəncirlərinin yenidən konfiqurasiya edilməsi bu mərhələnin səciyyəvi xüsusiyyətlərini təşkil edir. Hüquq isə bu proseslərdə qabaqlayıcı istiqamətləndirici rol üstlənməkdən daha çox, yaranan gərginliklərin normativ çərçivədə idarə olunmasına yönəlmiş reaktiv funksiya icra edir.

Qlobal iqtisadi fraqmentasiya Xəzər hövzəsi və Cənubi Qafqaz kimi keçid regionlarında xüsusilə kəskin şəkildə təzahür edir. Bu regionlar klassik mərkəz-periferiya bölgüsünə daxil edilmir; onların funksional mövqeyi eyni zamanda enerji mənbəyi, logistika dəhlizi və geosiyasi tampon zona kimi formalaşır. Belə bir konfiqurasiyada hüquq yalnız qaydalar toplusu funksiyası daşımır, regional sabitliyin intellektual infrastrukturu kimi çıxış etməlidir. Bu infrastruktur zəif olduqda regionun geosiyasi əhəmiyyəti onun inkişaf potensialını gücləndirmir, əksinə riskləri dərinləşdirir. Qlobal güclərin kəsişən maraqları arasında davamlı balansın qurulması hüquqi çeviklik və normativ dərinlik tələb edir; mövcud beynəlxalq sistem isə bu tələbləri ardıcıl və effektiv şəkildə təmin etməkdə məhdud imkanlara malikdir.

İqlim və enerji məsələləri mövcud balanssızlıqları daha da dərinləşdirir. İqlim hüququ rəsmi diskursda bəşəriyyətin ümumi problemi kimi təqdim olunur, praktik müstəvidə isə tədricən geosiyasi və iqtisadi alət funksiyası qazanır. Karbon mexanizmləri, yaşıl standartlar və ekoloji öhdəliklər formal səviyyədə planetin qorunmasına yönəlsə də, eyni zamanda yeni iqtisadi sərhədlər və normativ baryerlər formalaşdırır. Texnologiya və maliyyə imkanlarına malik dövlətlər bu standartların məzmununu müəyyənləşdirir, digər aktorlar isə həmin çərçivələrə uyğunlaşma strategiyaları inkişaf etdirir. Bu konfiqurasiyada hüquq neytral arbitraj funksiyasından uzaqlaşaraq, mövcud güc balanslarını institusionallaşdıran normativ mexanizm kimi fəaliyyət göstərmək riski ilə üzləşir.

Bu risk texnoloji müstəvidə daha aydın şəkildə təzahür edir. Süni intellekt, böyük data və kiber imkanlar innovativ texnologiyalar çərçivəsini aşaraq hakimiyyətin yeni forması kimi çıxış etməyə başlayır. Qərarvermə proseslərinin getdikcə daha geniş şəkildə alqoritmik sistemlərə həvalə olunması müşahidə edilir, lakin bu sistemlərin normativ əsasları və hüquqi məsuliyyət mexanizmləri hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır. Hüququn texnoloji inkişaf tempinə adekvat reaksiya vermək imkanlarının məhdudlaşması fonunda normativ çərçivələr texnologiyanın daxili məntiqinə uyğun şəkildə formalaşır. Bu dinamika hüquqi subyektliyin sərhədlərinə, məsuliyyət anlayışının strukturuna və insan hüquqları konsepsiyasının klassik interpretasiyasına yenidən baxılmasını zəruri edir.

Cənubi Qafqaz kimi regionlar üçün bu konfiqurasiya xüsusilə həssas xarakter daşıyır. Rəqəmsal transformasiya sürətli şəkildə irəliləyir, hüquqi tənzimləmə isə bu dinamikanı müşayiət etməkdə çətinlik çəkir. Yaranan asinxronluq texnoloji asılılıq risklərini gücləndirir və suverenliyin normativ məzmununu formal səviyyəyə endirir. Bu şəraitdə hüquq yalnız tənzimləyici mexanizm funksiyası daşımamalı, strateji düşüncə və normativ istiqamətləndirmə aləti kimi formalaşmalıdır. Əks halda region texnologiya istehlakçısı statusu ilə məhdudlaşır və normativ gündəmin müəyyənləşdirilməsi xarici aktorların təsiri altında qalır.

Sosial müstəvidə baş verən proseslər hüquqi böhranın ən səssiz, eyni zamanda ən dərin qatını təşkil edir. Əmək münasibətlərinin transformasiyası, sosial təminat mexanizmlərinin zəifləməsi və gəlir bərabərsizliyinin artması normativ sistemlə sosial reallıq arasında getdikcə genişlənən məsafə yaradır. Hüquq bu struktur dəyişiklikləri vaxtında əks etdirməkdə çətinlik çəkdikcə, onun cəmiyyət üçün daşıdığı ədalət və müdafiə funksiyası zəifləyir. Normativ sistemin ədalət hissini təmin etmək qabiliyyətinin azalması hüquqi legitimliyin tədricən aşınmasına gətirib çıxarır. Bu aşınma qısa müddətdə kəskin sarsıntılar yaratmaya bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə siyasi radikallaşma və institusional inamsızlıq üçün əlverişli zəmin formalaşdırır.

Bu proseslərin məcmusu qlobal sistemin yeni mərhələyə keçidini aydın şəkildə nümayiş etdirir. Dünya qaydalı sabitlik modelindən idarə olunan qeyri-müəyyənlik rejiminə daxil olur. Bu mərhələdə hüququn qarşısında duran əsas məsələ onun funksional mövqeyinin müəyyənləşdirilməsidir: hüquq ya yenidən dizayn edilərək aktiv istiqamətləndirici rol üstlənəcək, ya da mövcud vəziyyəti normativ dildə ifadə edən passiv mexanizm kimi fəaliyyət göstərəcək. Yenidən dizayn anlayışı yalnız yeni normativ aktların qəbulunu yox, hüququn fəlsəfi və metodoloji əsaslarının yenilənməsini ehtiva edir. Bu kontekstdə hüququn daha çevik, kontekstual və regional reallıqlara həssas şəkildə formalaşdırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Cənubi Qafqaz və Xəzər regionu bu qlobal transformasiyanın periferiyasında yerləşmir; əksinə, onun əsas kəsişmə nöqtələrindən biri kimi çıxış edir. Bu məkanda hüquq sadəcə normativ çərçivə funksiyası daşımır, strateji seçim aləti kimi ön plana çıxır. Hüquqi alətlərin məqsədyönlü və şüurlu şəkildə tətbiqi regiona qlobal proseslərdə subyekt mövqeyi qazandıra bilər. Əks istiqamətdə isə hüquq xarici aktorların strategiyalarını normativ əsaslandıran texniki mexanizm roluna sıxışdırıla bilər. Qlobal dinamikanın hərəkət istiqaməti region üçün də həlledici təsir göstərir və bu təsirin dəyişdirilə bilməsi məhz hüququn necə dizayn və tətbiq olunmasından asılıdır.