“Bu siyasət nəticəsində Azərbaycanda 40-dan çox rus kəndi salındı...”- Tariximizə fərqli baxış
Elm və Təhsil
Oxunub: 4378
27 May 2024 | 18:19
“Bu siyasət nəticəsində Azərbaycanda 40-dan çox rus kəndi salındı...”- Tariximizə fərqli baxış
“Azərbaycan xalqı XIX əsrin başlanğıcından etibarən mümkün olan bütün vasitələrdən istifadə etməklə işğalçılara qarşı mübarizəyə qalxdı...”
 
Moderator.az aktuallığını nəzərə alaraq tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Akif Nağının Azərbaycan tarixinə və onun öyrənilməsinə fərqli baxışlarıyla bağlı silsilə yazılarını oxucuların müzakirəsinə buraxır:
 
(Əvvəli burada:)
 
Müstəqil dövlətçiliyimizin bərpa olunması uğrunda mübarizə...- XXXV mövzu
 
Şimali Azərbaycanda Rusiyanın işğal rejimi, sosial-siyasi proseslər. Yeni istehsal münasibətləri,  ideoloji cərəyan və təşkilatların yaranması (XIX-XX əsrin əvvəlində)…
 
 Yerli xan sülalələrini məhv etdikdən sonra çar hökuməti xanlıqları əyalətlərə çevirdi. Bu əyalətlərə rus zabitlərindən komendantlar təyin edildi. Komendantlar vaxtilə xanların malik olduqları bütün hüquqlardan istifadə edirdi [31, s.97]. Hələ xanlıqlar dövründə mövcud olmuş vergi sistemi də, demək olar ki, dəyişdirilmədən XIX əsrin 40-cı illərinədək saxlanıldı. Şəki, Şirvan, Qarabağ və Lənkəran əyalətləri inzibati cəhətdən iqamətgahı Şuşa şəhərində yerləşən müsəlman əyalətləri hərbi dairə rəisliyinə, Bakı, Quba və Dərbənd əyalətləri isə iqamətgahı Dərbənd şəhərində yerləşmiş Dağıstan hərbi rəisinə təbe idi. Keçmiş Gəncə xanlığının ərazisi isə bu dövrdə inzibati cəhətdən Şərqi Gürcüstan ərazisində yaradılmış inzibati vahidlərin tərkibinə daxil edilmişdi. Bu rejim komendant idarəçilik üsulu adlandırılırdı [7, s.255]. Çar müstəmləkəçiləri ilk illərdən etibarən Qafqazda rusların köçürülüb yerləşdirilməsinə ciddi fikir verirdilər. Bu yolla Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda məskunlaşan ruslar çarizmin dayağına çevrilməli, bu yerlərin itaətdə saxlanılmasında əsas dayaq rolunu oynamalı idilər. XX əsrin əvvəllərinə qədər bu siyasət nəticəsində Azərbaycanda 40-dan artıq rus kəndi salındı [7, s.263-264].
 
 
Erməniləri də bu vaxt Cənubi Azərbaycan və Türkiyədən Şimali Azərbaycana köçürdülər. Türkmənçay müqaviləsinin XV maddəsində ermənilərin Şimali Azərbaycana köçürülməsi nəzərdə tutulurdu. Ermənilərə hamiliyi öhdəsinə götürmüş çar hökuməti erməni milli ərazisi düzəltmək sahəsində ilk əməli addımı atdı. Çar I Nİkolay 1828-ci il 21 martda İrəvan və Naxçıvan xanlığının ləğvi və onların yerində “erməni vilayəti”nin yaradılması haqqında fərman imzaladı [24]. 1828-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Təbriz, Maku, Ərdəbil, Xoy, Salmas, Urmiya vilayətlərindən 40-50 min erməni əhalisi Şimali Azərbaycana köçürüldü [27, s.50].  Ermənilərin köçürülməsində əsas məqsəd Şimali Azərbaycan xanlıqlarında əhalinin milli tərkibində xiristianların xeyrinə ciddi dəyişiklik etmək idi. Şimali Azərbaycan torpağına erməni axını həm də qonşu Türkiyədən başlandı. 1828-1829-cu illərdə rus-türk müharibəsində Rusiyanın qələbəsi ermənilərin Türkiyədən Azərbaycana köçürülməsinə şərait yaratdı. Türkiyədən Azərbaycana təqribən 90 min erməni köçürüldü. Köçürülən ermənilərin əksəriyyəti İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ xanlıqlarının ərazisində yerləşdirildi. İrəvan xanlığında azərbaycanlıların xüsusi çəkisi 1828-ci ildə ümumi əhalinin 73,8 faizini təşkil edirdisə, 1834-1835-ci illərdə isə bu rəqəm 46,2 faizə enmişdi. Rusiya hökumətinin apardığı siyahıyaalmaya görə, 1823-ci ildə Qarabağ əhalisinin 91 faizini müsəlmanlar (azərbaycanlılar), 8,4 faizini isə ermənilər təşkil edirdilər [14, s.54].
 
Azərbaycan xalqı XIX əsrin başlanğıcından etibarən mümkün olan bütün vasitələrdən istifadə etməklə işğalçılara qarşı mübarizəyə qalxdı. XIX əsrin 30-cu illərinin əvvəllərindən Car-Balakən, Lənkəran, Şirvan və sair bölgələdə rus müstəmləkəçilərinə qarşı bir sıra çıxışlar baş verdi. Sonuncu Lənkəran hakimi Mirhəsən xanın başçılığı altında 1831-ci ilin martın əvvəlində başlayan üsyan Azərbaycan xalqının ən güclu çıxışlarından biri idi. Ən qısa müddət ərzində Mirhəsən xanın ətrafına min nəfərədək silahlı atlı toplaşdı. Rus hökumətinin bütün cəhdlərinə baxmayaraq Lənkəran üsyanı təxminən 2 aya qədər davam etdi, yalnız əlavə qüvvələr gətirildikdən sonra yatırıldı [15, s.24-48]. 
XIX əsrin 30-40-cı illərində antirus, antimüstələkə üsyanlarından ən güclüsü və geniş miqyaslısı 1837-ci il Quba üsyanı oldu. Üsyançılar Xuluq kəndxudası Hacı Məmmədi özlərinə başçı seçdilər. Əyalətin əsas hissəsi Hacı Məmmədin nəzarəti altına keçdi [30, s.72]. Üsyançılar buradan Qubaya doğru yönəlib şəhərin həndəvərində düşərgə saldılar. Üsyançıların sayı qısa müddətdə 12 min nəfərə çatdı. Üsyanın rəhbərlərindən Yarəli və Usta Osmanın Quba üzərinə hücumu gözlənilən nəticəni vermədi. Hacı Məmməd məcburiyyət qarşısında mühasirəni ləğv edib dəstə üzvlərini buraxdı və Xuluqa qayıtdı. Hacı Məmməd həbs olundu. Yarəli dağlara çəkilib mübarizəni davam etdirirdi. Üsyanın 36 nəfər başçısı hərbi səhra məhkəməsində ittiham olundu. Hacı Məmməd daxil olmaqla bir qrup edam olundu [3, s.193-194].
 
 Şimali Azərbaycanda müstəmləkəçi rus rejiminə qarşı üsyanlardan biri də 1838-ci ildə Şəki əyalətində baş verdi [22, s.169]. Həmin il sentyabrın 1-də üsyançılar müqavimətsiz olaraq Şəki şəhərinə daxil oldular. Bu Şəki üsyanının ən yüksək nöqtəsi idi. Lakin qızğın döyüşlər nəticəsində bir neçə gündən sonra üsyançılar Şəki şəhərini tərk etmək məcburiyətində qaldılar. Rus əsgərləri və İlisu sultanının süvariləri tərəfindən təqib olunan üsyançılardan 100 nəfərindən çoxu əsr alınıb komendanta təhvil verildi [2, s.117-118]. Məşədi Məmməd isə məşhur üsyançı Yarəli ilə birlikdə təxminən 200 nəfərlik dəstə ilə Şəki əyalətinin sərhədləri boyu manevrlər edərək yeni həmlə üçün məqam axtarırdı. 1838-ci il sentyabrın sonunda cəza dəstələri üsyançıları məğlub etdi. Məşədi Məmməd böyük çətinliklə Cənubi Azərbaycana gedib çıxmağa müvəffəq oldu [7, s.271-272]. Məğlubiyyətə baxmayaraq bu üsyanlar izsiz qalmadı. Üsyanlar müstəmləkə rejiminə qarşı Azərbaycan xalqının mübarizə əzminin ifadəsi oldu. Xalqın kütləvi hərəkatı, silahlı üsyanlar nəticəsində Rusiya Qafqazda özlərinin müstəmləkə siyasətində bəzi dəyişikliklər etmək məcburiyyətində qaldılar.
 
1840-cı il aprelin 10-da çar hökuməti inzibati islahat haqqında qanun verdi. Qanuna görə komendant idarə üsulu ləğv olundu. Cənubi Qafqaz mərkəzi şəhəri Tiflis olan Gürcüstan-İmeretiya quberniyasına və baş şəhəri Şamaxı olan Xəzər vilayətinə bölündü. Qondarma “erməni vilayəti” ləğv edildi. Azərbaycanın böyük bir hissəsi Xəzər vilayətinin tərkibinə daxil oldu. Vilayət Şamaxı, Şuşa, Şəki, Lənkəran, Bakı, Quba və Dərbənd qəzalarına, qəzalar isə məntəqələrə bölünürdü. Gürcüstan-İmeretiya quberniyasının tərkibinə Yelizavetpol, Balakən, İrəvan və Naxçıvan qəzaları daxil idi [7, s.272]. Çar hökuməti Qafqazda mövqelərini möhkəmləndirmək üçün 1844-cü ildə burada canişinlik təsis etdi. Çarın Qafqazda ilk canişini Mixail Vorontsov oldu [20]. Onun dövründə 1846-cı ildə Cənubi Qafqazda yeni inzibati bölgü həyata keçirildi. Ölkənin ərazisi Tiflis, Kutais, Şamaxı (1858-ci il Şamaxı zəlzələsindən sonra quberniyanın mərkəzi Bakı oldu) və Dərbənd quberniyalarına bölündü. Həmin ilin dekabrında bəy və ağaların hüquqlarının bərpa olunmasına dair fərman verildi.
1867-ci ildə Yelizavetpol quberniyası təşkil edildi [21]. Mərkəzi Gəncə (Yelizavetpol) şəhəri idi. 1868-ci ilin yanvarında fəaliyyətə başlayan yeni quberniyaya Bakı quberniyasından Şəki və Şuşa qəzaları, Tiflis quberniyasından Qazaxla birlikdə Gəncə qəzası,İrəvan quberniyasından Ordubad qəzasının Mığrı (Mehri) məntəqəsi və təzə təşkil olunmuş Zəngəzur qəzası verildi. 1874-cü ildə əlavə müstəqil Ərəş qəzası, 1883-cü ildə Cəbrayıl və Cavanşir qəzaları yaradıldı. Qəzalar məntəqələrə bölündü. 1881-ci ildə ləğv olunmuş canişinlik sistemi 1905-ci ildə bərpa olundu. Bu inzibati bölgü Azərbaycanda 1918-ci ilə qədər demək olar ki, dəyişmədi.
 
Ölkə daxilində 60-cı illərdə baş verən hadisələrin fövqündə təhkimçilik hüququnun ləğv edilməsi dayanırdı. Çar II Aleksandrın 19 fevral 1861-ci il tarixli fərmanı ilə Rusiyada təhkimçilik hüququ ləğv edildi. Bu və digər islahatlar imperiyanın hər yerində öz təsirini göstərdi. Çar hökuməti digər milli ucqarlarda olduğu kimi Cənubi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda aqrar islahatın keçirilməsini qəsdən ləngidirdi. İslahat əvvəlcə 1864-cü ildə Gürcüstanda keçirildi. Bundan iki il sonra Azərbaycanda islahatın layihəsini hazırlamaq üçün bəy komissiyaları təşkil edildi. Nəhayət, Rusiyadan 9 il sonra çar hökuməti Azərbaycanda aqrar islahat keçirməyə razı oldu. Azərbaycanda kəndli islahatının əsas qanuni sənədi 1870-ci il mayın 14-də verilən “Torpaq quruluşu haqqında əsasnamə” və ya Kəndli Əsasnaməsi idi [4, s. 108]. 14 may 1870-ci il islahatını Azərbaycanda təhkimçiliyin ləğvi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Burada kəndlilərin feodal asılılığı münasibətləri təhkimçilik səviyyəsində deyildi. Rusiyadakı kimi kəndlilərin rəsmən alınıb satılması halları yox idi. 1870-ci il 14 may «Əsasnaməsi»nin maddələri əsas etibarilə kəndlilərin feodal asılılığının ləğv edilməsi, kəndlilərə şəxsi azadlığın verilməsi, vergilərin nizama salınması, pay torpağının verilməsi, mükəlləfiyyətlərin ləğv olunmasından ibarət idi. Burada da 1847-ci il “Əsasnaməsi”nə uyğun olaraq, kəndlilərin məhsullarının onda bir hissəsinin malcəhət kimi torpaq sahibinə verilməsi, 15 yaşına çatmış kişilərə beş desyatin (1 desyatin ≈ 1 ha) pay torpağının verilməsi nəzərdə tutulurdu [19].
 
Azərbaycanda kapitalist münasibətləri təkcə Bakıda deyil, ondan yüz kilometrlərlə məsafədə yerləşən qəzalarda və kəndlərdə də inkişaf etdi. Rusiyada əridilən misin 35%-ni verən Gədəbəydəki zavodlar, Nuxada, Şuşada, Ordubaddakı 33 ipəkçilik fabriki, 150-dən artıq kərpic və sement zavodu, 50-dən artıq pambıqtəmizləyən zavod, onlarla tütün fabriki, şərab zavodu, duz mədəni, balıq vətəgəsi, çəltik təmizləyən dəyirman, rabitə müəssisəsi və başqaları yeni müəssisələri idi. Əsrin sonunda bu müəssisələrdə 40-50 min fəhlə çalışırdı [7, s.278]. Deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, Azərbaycanın əyalətlərində kapitalizmin inkişafı yüksək səviyyədə olmasa da, ölkənin digər milli ucqarlarından geridə qalmırdı. XIX əsrin 70-90-cı illərində kənddə təbəqələşmə prosesinin gedişində bir-birinə zidd olan iki qütb yaranırdı. Onun bir başında kəndli kütlələrini istismar edən qolçomaqlar – kənd burjuaziyası, digər qütbündə çoxluğu təşkil edən yoxsullar və muzdurlar dayanırdı.
 
Uzun müddət mədənlərin fasiləsiz icarəyə verilməsi neft sənayesinin inkişafını ləngidirdi. Ölkədə neftə artan tələbat onun inkişafına mane olan səbəblərin, o cümlədən icarə sisteminin ləğvini tələb edirdi [25, s.46-67]. 1872-ci il fevralın 17-də icarə sisteminin ləğvi haqqında qanun verildi. Həmin ilin dekabrında neft yataqları hərrac vasitəsilə satışa çıxarıldı. Neft yataqlarının zənginliyi, mənfəətin çoxluğu və ucuz işçi qüvvəsinin olması nəticəsində xarici kapitalın Bakı neft sənayesinə güclü axını başlandı. Xarici kapitalın ilk nümayəndəsi İsveç təbəəsi Robert Nobel oldu. Nobel qardaşları Bakıya 70-ci illərin ortalarında gəlsələr də, öz şirkətlərini 1879-cu ildə təşkil edə bildilər. Nobel qardaşlarından sonra iri xarici kapitalistlər fransız Rotşild və ingilisləri təmsil edən Vişau idi.  1873-cü ildə Bakıda 12 şirkət olduğu halda, əsrin sonunda onların sayı 140-a çatırdı. 1870-ci ildən 1901-ci ilə qədər neft istehsalı 165 dəfə artdı. Bakı neft sənayesi dünya neft istehsalının yarıdan çoxunu və Rusiyadakı istehsalın isə 95 faizini verirdi [26. s.355]. Azərbaycan şəhərləri inkişaf edirdi. 1859-cu ildə 12 min nəfərin yaşadığı Bakıda 1897-ci ildə 112 min əhali yaşayırdı. 1897-ci ildə Gəncədə 30 min, Şəki, Şuşa, Şamaxının hər birində 20 min əhali yaşayırdı. Azərbaycanda 1873-cü ildə 1,2 milyon, 1897-ci ildə 1,8 milyon nəfər yaşayırdı. Şəhər əhalisi ölkə əhalisinin 14,6 faizini təşkil edirdi. Müqayisə üçün, Rusiyanın Avropa hissəsində bu rəqəm 13% təşkil edirdi [3, s.211]. 1868-ci ildə qəzalardan keçməklə Tiflisdən Bakıya teleqraf xətti çəkildi. Sonra Gəncə ilə Şuşa arasında çəkildi. XX əsrin əvvəllərində Bakı teleqraf xətti Dərbənd, Port-Petrovski (Mahaçqala), Minvod və s. şəhərləri ilə birləşdirildi [28, s.259, 267, 461].
XIX əsrin sonu- XX əsrin əvvəllərində carizm Azərbaycanda köçürmə siyasətini davam etdirirdi və köçürülənlər əsasən yerli kəndlilər hesabına torpaqla təmin edilirdilər. Ermənilərlə yanaşı Azərbaycana ruslar, hətta almanlar da köçürülürdü. Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsinə qədər Şimali Azərbaycana 210 min nəfər rus köçürülmüşdü. Onlardan 110 min nəfəri şəhərlərdə və mərkəzi qəzalarda, 100 min nəfəri isə kənd yerlərində yerləşmişdi [6, s.67].
 
 70-90-cı illərdə kəndlilər bəy, mülkədar, həmçinin rus çarizminin nümayəndələrinə qarşı sərt etiraz formalarından istifadə edir, hakimiyyətə tabe olmurdular. Bu dövrün geniş yayılmış hərəkatı qaçaqçılıq idi. Bu qaçaqlardan Tanrıverdi və Əli Qazax, Dəli Alı Gəncə, Məşədi Məcid Quba, Süleyman Qarabağ, Yusif Zaqatala, Kərəm Qərb bölgələri, Kərim Şəki və digər bölgələrdə fəaliyyət göstərirdi [23]. Dəli Alı Şəmkirdə 1857-ci ildə anadan olmuşdu. Gəncəbasarın ən məşhur qaçağı idi, çar məmurlarına divan tutduğuna görə onu “Qafqaz şeytanı” adlandırırdılar. Hakimiyyətin və ya şəxsi düşməninin sifarişi ilə 1917-ci ildə öldürüldü [10]. 
 
Qaçaq Nəbi 1854-cü ildə indiki Qubadlı rayonunun Aşağı Mollu kəndində anadan olmuşdu. Həyat yoldaşı Həcərlə birlikdə uzun müddət çar hökumətinə qarşı vuruşub, xalqın maraqlarını müdafiə etmişdir. 1896-cı ildə Kərbəla ziyarətindən qayıdarkən Türkiyə ilə İranın sərhəddində, Cənubi Azərbaycan ərazisində olan Larni kəndində rus casusları tərəfindən qətlə yetirildi [11].
 
 Azərbaycanda genişlənməkdə olan siyasi hərəkatda iki müxtəlif istiqamət gözə çarpırdı: 1) türk və islampərəst milli burjua hərəkatı; 2) erməni-rus ittifaqının təsiri altına düşən sosialist, sosial-demokrat hərəkatı. Bu dövrdə Rusiyada sosial-inqilabi hərəkat genişlənmişdi. Bu hərəkatın ən nüfuzlu partiyası olan Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyası (RSDFP) Azərbaycanın siyasi həyatına da nəzarəti ələ almaq məqsədilə 1901-ci ildə partiyanın Bakı komitəsini yaratdı. 1904-cü il dekabr tətili Bakı fəhlələrinin ən böyük aksiyası oldu və Rusiyanın inqilabi mübarizə tarixində ilk dəfə olaraq fəhlələrin qələbəsi ilə başa çatdı. Dekabrın 30-da tətilçilərlə neft sənayeçiləri arasında danışıqlar müvəffəqiyyətlə başa çatdırıldı və fəhlələrin “Mazut konstitusiyası” adlandırdıqları ilk müştərək müqavilə imzalandı. Bu müqavilə yalnız neft sənayesində işləyən fəhlələrə aid idi [18, s. 42-43]. 1905-ci il yanvarın 9-da Peterburqda nümayiş içtirakçılarının gülləbaran edilməsi tarixə “Qanlı bazar” hadisəsi kimi daxil oldu və imperiyanın hər yerində, o cümlədən Azərbaycanda da etiraz çıxışları və tətillərin başlamasına səbəb oldu. Bu gərgin vəziyyətdən ermənilər azərbaycanlılara qarşı qırğın törətmək üçün istifadə etdi. Faciəvi hadisələr Bakıda başladı. 1905-ci il fevralın 6-da Bakıda ermənilərin azərbaycanlılara qarşı başladıqları qırğınlar 3 gün davam etdi, il ərzində İrəvanda, Naxçıvanda, Qazaxda və digər yerlərdə təkrarlandı. Rusiya hökumətinin himayəsi və dəstəyi ilə azərbaycanlılara qarşı kütləvi qətliam törədildi [12].
 
 Siyasi təşkilatlanma sahəsində də azərbaycanlılardan xeyli üstün olan ermənilərin 1890-cı ildə Tiflisdə yaradılan ifrat millətçi, terrorçu “Daşnaksütün” partiyası mövcud idi. Partiyanın məqsədi Şərqi Anadoluda erməni dövləti qurmaq idi. Rusiya ərazisinə köçməzdən əvvəl Türkiyə torpaqlarında terrorçuluq fəaliyyəti göstərən ermənilər Rusiyanın köməyilə Azərbaycan torpaqlarında yerləşdikdən sonra burada da fəaliyyətlərini davam etdirdilər. 
 
XX əsrin başlanğıcında Rusiyada baş verən siyasi hadisələr nəticəsinda yaranan tarixi şərait Azərbaycan milli burjuaziysının da milli təfəkkürünün inkişafına mühüm təsir göstərdi. O dövr milli ziyalilarımızın qabaqcıl nümayəndələrindən Həsən bəy Zərdabi, Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu, Nəriman Nərimanov, Cəlil Məmmədquluzadə, Məhəmməd Hadi, Üzeyir bəy Hacıbəyli, Mirzə Ələkbər Sabir, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və başqalarının milli mətbuatdakı çıxışları xalqın milli təfəkkürünün formalaşmasında mühüm rol oynadı. Milli hərəkatın əsas aparıcı qüvvələri milli burjuaziya və demokratik ziyalılar idi.
 
 Azərbaycan ziyalılarının bəziləri- S.M.Əfəndiyev, M.Əzizbəyov RSDFP-nin üzvü idilər. Lakin M.Ə.Rəsulzadə, A.Kazımov, M.H.Hacınski kimi bir çox qabaqcıl ziyalılar bu partiyaya daxil olmayaraq, 1904-cü ilin oktyabrında özlərinin müstəqil milli təşkilatlarını, müsəlman aləmində ilk sosial-demokrat “Hümmət” təşkilatını yaratdılar [17, s.30]. Hümmətçilər “Hümmət”, “Təkamül”, daha sonra “Yoldaş” qəzetini nəşr etdilər. M.Rəsulzadənin “Hümmət”də fəaliyyəti təqribən 1909-1910-cu illərə qədər, yəni təqiblərə məruz qalaraq İrana mühacirət etməsinədək davam etdi [8, s.6-7]. Azərbaycanlı qruplar rus-erməni qəsdlərinə qarşı birgə hərəkət etmək istəyilə 1905-ci ilin payızında Əhməd bəy Ağaoğlunun başçılığı ilə Bakı və Gəncədə “Difai” adlı təşkilat yaratdılar. Bu təşkilatın məqsədi azərbaycanlılara qarşı edilən haqsızlıqların və təcavüzlərin qarşısını almaq idi. Azərbaycan milli hərəkatının ilk nüvəsini təşkil edən “Difai” təşkilatı əhali arasında yaydığı gizli vərəqələrdə “erməni-müsəlman” qırğınında Rusiyanı günahlandırır, ermənilərə havadarlıq edən çar hökumətinə qarşı çıxış edirdi [13, s.20, 21, 24, 26, 27]. Onun ardınca Həmid bəy Yusifbəyli “Sosial Federalist Türk İnqilabi Komitəsi”, daha sonra Ələkbər bəy Rəfibəyli bu komitənin əsasında “Qeyrət” adlı təşkilat yaratdı [5].
 Azərbaycan nümayəndələri Rusiya müsəlmanlarının birgə fəaliyyəti istiqamətində mübarızəni də genişləndirməyə başladı. M.Ə.Rəsulzadənin təşəbbüsü ilə 1902-ci ildə Bakıda “Müsəlman gənclər təşkilatı” yaradıldı. Davamlı işlərin nəticəsi olaraq 1905-ci ilin avqustunda Nijni-Novqorodda I Ümumrusiya Müsəlmanları qurultayı toplandı. Qurultaya Krım, Qafqaz, Kazan, Ural, Türküstan və Sibirdən 150 nümayəndə qatıldı. Bu qurultayın keçirilməsinə rəsmi icazə alınmadığından nümayəndələr çar hökumətilə münaqişəyə girməmək üçün bir səyahət gəmisində toplanaraq içlaslarını keçirdilər. Konfransa rəhbərliyi İ.Qaspıralı, Ə.Topçubaşov, Y.Ağçura edirdi. Müzakirələrin əsas mövzusu müsəlman hərəkatının təşkilatlanma məsələsi idi. Müzakirələrin nəticəsi olaraq “Rusiya Müsəlmanları İttifaqı” və ya qısaca olaraq “İttifaq” yaradılması qərara alındı. Bundan başqa qurultay Müsəlman İttifaqına rəhbərlik etmək üçün daimi yeri Bakı olan Mərkəzi Komitə yaratdı [29]. 17 oktyabr 1905-ci il çar manifesti ilə Rusiyada parlament (duma) yaradıldı. Azərbaycandan da Dumaya deputatlar seçilirdi. Qısa vaxt ərzində fəaliyyət göstərmiş I, II, III Dumalara Azərbaycandan Ə.Topçubaşov, F.Xoyski, X.Xasməmmədov və digərləri seçildi. Onlar Dumada azərbaycanlıların, bütövlükdə Rusiya müsəlmanlarının maraqlarını təmsil etməyə çalışırdılar [7, s.314-315]. I və II Dumada müsəlman fraksiyasına Ə.Topcubaşov rəhbərlik edirdi. III Dövlət Dumasına X.Xasməmmədov, IV Dövlət Dumasına isə M.Y.Cəfərov seçildi.
 
 Azərbaycan türklərinin milli-azadlıq hərəkatında “Müsavat” partiyası xüsusi rol oynadı. 1905-1907-ci illər inqilabından sonra qabaqcıl Azərbaycan ziyalılarının bir hissəsi Türkiyədə öz fəaliyyətlərini davam etdirərkən, Bakıda qalan bir qrup ziyalı “Müsavat” partiyasının əsasını qoydular. Keçmiş hümmətcilər Abbasqulu Kazımzadə, Tağı Nağıyev və Məhəmməd Əli Rəsulzadənin (M. Ə. Rəsulzadənin əmisi oğlu) 1911-ci ildə “Müsavat” adlı bir dərnək qurdular. “Müsavat”ın proqramında bütün müsəlmanların birliyi, müsəlman ölkələrinin müstəqilliyi, Rusiyada yaşayan müsəlmanların, o cümlədən azərbaycanlıların müdafiə olunması kimi ideyalar yer aldı [16]. Daha çox ziyalılar, tələbələr, tacirlər və iş adamları tərəfindən dəstəklənən “Müsavat”ın proqramında Ə.Hüseynzadənin “Türkləşmək, Avropalaşmaq, İslamlaşmaq!” ideyası öz əksini tapdı. 1913-cü ildə M.Ə. Rəsulzadə çarın Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi münasibətilə imzaladığı əfv fərmanından istifadə edərək Türkiyədən Azərbaycana dönməyi qərara aldı. M.Rəsulzadə az müddət içərisində partiyanin lideri səviyyəsinə yüksələrək, hər zaman türk xalqlarının birliyi ideyasını təbliğ edirdi. Bu dövrdə Azərbaycan mətbuatı özünün qızıl çağını yaşayırdı. 1905-1917-ci illər arasında Azərbaycanda 63 qəzet və jurnal dövriyyəyə daxil oldu. Bu, çox mühüm göstərici idi [9]. Bunların arasında ədəbi jurnallardan “Füyuzat”, gündəlik qəzetlərdən “Həyat” və “İrşad” xüsusi yer tuturdu. Hindistan , Əfqanıstan kimi uzaq yerlərdə belə abunəçiləri olan “Molla Nəsrəddin “ satirik jurnalı dövrün ən populyar və mətbuat baxımından ən seçilən jurnalı idi [1, s.79-84]. C.Məmmədquluzadənin redaktor olduğu bu jurnalın ətrafında M.Ə.Sabir, Ə.Qəmküsar, Ö.F.Nemanzadə, Ə.Nəzmi, M.S.Ordubadi, Ə.Əzimzadə kimi Azərbaycanın böyük ziyalıları toplaşmışdı.
 
Azərbaycan dünyanın yeni çağırışlarına uyğun olaraq inkişaf edir, qədim dövlətçilik ənənələrinin bərpası, müasir tipli dövlət quruculuğuna doğru gedirdi.
 
 Ədəbiyyat:
 
 1. Azərbaycan mətbuat tarixi. Ali məktəblər üçün dərslik. Bakı, “Təhsil” nəşriyyatı, 2006.
 
2. Azərbaycan tarixi. 7 cilddə, IV cild (XIX əsr). Bakı, “Elm”, 2007.
 
3. Azərbaycan tarixi (ən qədim zamanlardan-XXI əsrin ilk onilliklərinədək). Ali məktəblər üçün dərslik (yenilənmiş üçüncü nəşri). Mehman Abdullayevin elmi redaktorluğu ilə. Bakı, “Bakı Universiteti”, 2016.
 
4. Baxşəliyeva F.E. Şimali Azərbaycanda 1870-ci il Kəndli islahatlarından sonra torpaq sahibliyi və torpağın icarə edilməsi haqqında.- “Bakı Universitetinin Xəbərləri”, Humanitar elmlər seriyası, 2010, № 2.
 
5. Böyük nəslin böyük faciəsi.- web.archive.org/web/20221123210447/ http:www.anl.az/ down/meqale/azadliq/2012/oktyabr/265574.htm.
 
6. Əhmədov H. XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində Şimali Azərbaycanda rus kolonlaşması məsələsinə dair. “Bakı Universitetinin Xəbərləri”, Tarix və onun problemləri, 2009, №4.
 
7. Qəniyev H. Azərbaycan tarixi (ən qədim zamanlardan-XXI əsrin ilk onilliklərinədək). Ali Məktəblər üçün dərslik. Bakı, “Elm və Təhsil” nəşriyyatı, 2019.
 
8. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. Biblioqrafiya. Nəsiman Yaqublunun redaktəsi ilə. Bakı, “Ziya” NRM, 2015.
 
9. 1905-1906-cı illərdə mətbuat.- kayzen.az/blog/Azərbaycan-tarixi/18688/1905-1906-cı illərdə-mətbuat.html.
 
10. Nəbi C. Dəli Alı.- web.archive.org/web/20171221131454/ //karabakhmedia. az/main/12456-qafqaziyy-seytani-yox-qafqaziyy-qartali-dli-ali.html.
 
11. Nərimanoğlu H. “Qaçaq Nəbi tarixi”nin “arxiv ömrü” sona çatdı. “525-ci qəzet”, 22.06.2011, s.6.
 
12. Novruzov Ə. Erməni-azərbaycan münaqişəsinin tarixi: 1905-1906-ci il hadisələri. (2-ci hissə), 06.02.2023.- politicon.co/az/esseler/161/ermeni-azerbaycanli-munaqisesinin-tarixi-1905-1906-ci-il-hadiseleri/2-ci-hisse.
 
13. Şeyxzamanlı N. Azərbaycan İstiqlal Mücadiləsi xatirələri. Bakı, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 1997.
 
14. Cornell S.E. Small Nations and Great Powers: A Study of Etnopolitical Conflict in the Caucasus. London-New York, 2001.
 
15. Shahvar S., Abramoff E. The Khan, the Shah and the Tsar: The Khanete of Talech between Iran and Russia. London, New York: I.B.Tauris & Co.Ltd, 2018.
 
16. Smith M.G. “Anatomy of a Rumour. Murder Scandal, the Musavat Party and Narratives of the Russian revolution in Baku, 1917-1920”, Journal of Contemporary History, Vol.36. Issue 2, April 2001:216-218.
 
17. Багирова И.С. Политические партии и организации Азербайджана в начале XX века. Баку, «Элм», 1997.
 
18. Бакинская стачка 1904г.// Сборник документов. Баку, 1955.
 
19. Буржуазные реформы в Азербайджане.- myshared.ru/slide/836997/.
 
20. Воронцов М.С.- prlib.ru/history/619275.
 
21. Елизаветпольская губерния. Большая российская энциклопедия (Электронный ресурс), 2017.- web.archive.org/web/20221122185548/ //bigenc.ru/domestic_ history/ text/ 3822603.
 
22. Исмаилов Э. Очерки по истории Азербайджана. Москва, «Флинта», 2010.
 
23. Исторический очерк.- web.archive.org/web/20120529072457/ //www. azerbembassy.org.cn/rus/ historical19.html.
 
24. История Иревана.- mod.gov.az/ru/istoriya-irevani-410.
 
25. Косторниченко В.Н. Иностранный капитал нефтяной промышленности до революционной России. // Экономическая история. Обозрение/ Под ред. Л.И.Бородкина. Вып. 10. Москва, изд. МГУ, 2005.
 
26. Отдел статистический.// Кавказский календарь на 1915 год. Тифлис, Тип. Канц. намес. Е.И.В. на Кавказе, 1914.
 
27. Парсамян В.А. История армянского народа. 1801-1900 гг. Книга первая. Ереван, 1972.
 
28. Почтово-Телеграфный журнал, Санкт-Петербург, изд. Министерства внутренных дел, 1899, № 8.
 
29. Синенко С. Первый Всероссийский Мусульманский съезд. Посреди России.- posredi.ru/b_11_17_1_muslim_siezd_1917.html.
 
30. Сумбатзаде А. Кубинское восстание. Баку, изд. АН Азерб. ССР, 1961.  
 
31. Фирсов С.Л. История России 18-начало 20 в. Москва, изд. «Академия», 2012.
 
Oxşar xəbərlər
14 Jun 2024 | 23:46
Pentaqon Rusiyanın  Ukrayna müharibəsində itkilərini açıqlayıb
14 Jun 2024 | 23:44
17 yaşlı qız zorla ərə verilir - DİN  isə...
14 Jun 2024 | 23:30
Ceyhunu ermənilər qətlə yetirib?
14 Jun 2024 | 23:21
Vəzifəli şəxs icra başçısının xidməti otağında ona külli miqdarda pul veribmiş - DETALLAR
14 Jun 2024 | 23:11
Sürücülərin nəzərinə: Avtomobillərin texniki müayinəsində YENİLİKLƏR
14 Jun 2024 | 23:07
Qərbi Azərbaycan Xronikası: "Həmişə hiss edirdik ki, düşmənlə bir yerdə yaşayırıq" - VİDEO
14 Jun 2024 | 23:01
Məşhur ilahiyyatçı vəfat etdi - VİDEO
14 Jun 2024 | 22:55
Prezident İlham Əliyev Milli Qurtuluş Günü ilə bağlı paylaşım edib
14 Jun 2024 | 22:37
Bu şəxslər üçün parklanma pulsuz olacaq - VİDEO
14 Jun 2024 | 22:36
Çin İsveçrədə sülh sammitini "ciddi şəkildə boykot" edir
14 Jun 2024 | 22:30
AFFA 2 məşqçini ömürlük futboldan uzaqlaşdırdı
14 Jun 2024 | 22:20
DİM sədri buraxılış imtahanlarının nəticələrindən danışdı - VİDEO
14 Jun 2024 | 22:15
Bu, sülh deyil, tam kapitulyasiya tələbidir
14 Jun 2024 | 22:08
Putin Ukraynada döyüşən Rusiya hərbçilərinin sayını açıqladı
14 Jun 2024 | 22:05
9 gündə 22 yoluxma, 4 ölüm baş verdi - Şəhər əhalisi təşviş içindədir
14 Jun 2024 | 21:57
Daha bir küçədə xüsusi hərəkət zolaqlarının təşkilinə başlanıldı
14 Jun 2024 | 21:45
Balakəndə evə ildırım düşdü: divar deşildi - FOTOLAR
14 Jun 2024 | 21:33
Şəbnəmin qızı nişanı qaytarıb?
14 Jun 2024 | 21:24
Tanınmış jurnalisti maşın vurdu
14 Jun 2024 | 21:15
Qarğıdalı saçağı çayı hansı xəstəliklərdən xilas edir?
14 Jun 2024 | 21:05
“Azərbaycan cəbhənin hər iki tərəfində vuruşaraq tarixinin ən təzadlı dövrlərindən birini yaşadı...”
14 Jun 2024 | 20:53
Rusiya müharibəyə görə Ukraynaya nə qədər təzminat ödəməlidir? - RƏQƏM AÇIQLANDI
14 Jun 2024 | 20:45
Bakıda yataqxanada DƏHŞƏT: Onu yatmağa qoymayan tələbəyə 38 bıçaq vurdu
14 Jun 2024 | 20:39
Azərbaycanda evə silahlı basqın: Üç nəfər güllələnərək ÖLDÜRÜLDÜ
14 Jun 2024 | 20:33
Erməni vandallığını əks etdirən film hazırlanır
14 Jun 2024 | 20:20
"Qərbin xudbinliyi və təkəbbürü dünyada təhlükəli vəziyyətə gətirib çıxarıb" - Putin
14 Jun 2024 | 20:14
Azərbaycan Ordusunun Naxçıvan istiqamətindəki mövqeləri növbəti dəfə atəşə tutulub
14 Jun 2024 | 20:11
Balakəndə fərdi evi ildırım vurub, otaqlar dağılıb, divar deşilib - FOTO
14 Jun 2024 | 20:04
ABŞ-dan ikinci xəbərdarlıq: “Sizi sadə suallarla ələ keçirəcəklər”
14 Jun 2024 | 20:00
Rəşad Nəbiyev Siyəzəndə vətəndaşları qəbul edəcək
14 Jun 2024 | 19:55
ADNSU beş kateqoriya üzrə dünyanın yüksək reytinqli universitetləri arasında yer alıb
14 Jun 2024 | 19:50
Zelenski: Rusiya ilə dondurulmuş münaqişə olmayacaq
14 Jun 2024 | 19:44
Timsahın qarnından qadın çıxdı - FOTO
14 Jun 2024 | 19:35
Türkiyədə meşə yanğınını söndürmək üçün göldən su götürən təyyarə batıb
14 Jun 2024 | 19:26
Zakir Həsənov Ordunu təbrik etdi
14 Jun 2024 | 19:16
Qan donorluğunun psixi sağlamlıq üçün FAYDALARI
14 Jun 2024 | 19:09
Məktəblər publik hüquqi şəxs olacaq
14 Jun 2024 | 19:01
Ərini atıb türkə ərə gedən qadın: "Nikahlıyam, hamiləyəm" - VİDEO
14 Jun 2024 | 18:57
Nazir Tibb Mərkəzinə yeni rəis təyin etdi
14 Jun 2024 | 18:49
İnternat tipli ümumi təhsil müəssisələrinin şagirdlərinin dövlət təminatları müəyyənləşib
14 Jun 2024 | 18:41
Ali Məhkəmənin Plenum iclası keçirilib
14 Jun 2024 | 18:30
"Gənc İstedadlar" liseyində “Son zəng” tədbiri keçirilib - FOTO
14 Jun 2024 | 18:26
Qəbul imtahlarında bir nəfər maksimum bal toplayıb
14 Jun 2024 | 18:22
I və IV ixtisas qrupları üzrə qəbul imtahanının nəticələri açıqlandı
14 Jun 2024 | 18:08
“Şəhidlərimiz qarşısında borcumuz var və biz bu borcu ödəməliyik”
14 Jun 2024 | 18:03
"Yerin daxili nüvəsinin fırlanma sürəti azalıb, bunun nəticəsi nə ola bilər?" - təqdiqat
14 Jun 2024 | 17:58
Məktəb direktorundan “Son zəng” tədbirində MARAQLI İFA - VİDEO 
14 Jun 2024 | 17:54
Putin Ukraynada atəşkəsin şərtlərini AÇIQLADI
14 Jun 2024 | 17:49
Deputat Ağalar Vəliyev şəhid, qazi və ahıl ailələrinə bayram sovqatları göndərdi - FOTOLAR
14 Jun 2024 | 17:40
Kamal Abdullanın əsəri Lənkəran teatrında nümayiş olunacaq - FOTO
14 Jun 2024 | 17:35
“Azərbaycan öz siyasəti ilə lazım olanı edir” - VİDEO
14 Jun 2024 | 17:30
Azərbaycanlı zəvvarlar Məkkədə xəsarət aldı
14 Jun 2024 | 17:25
Nazir azərbaycanlı alimin həyat yoldaşına yüksək vəzifə verdi - FOTO
14 Jun 2024 | 17:20
Rusiyadakı azərbaycanlıların NƏZƏRİNƏ: Miqrantlarla bağlı yeni qərar gəlir
14 Jun 2024 | 17:15
Azərbaycanlı İranda prezident ola bilər - VİDEO
14 Jun 2024 | 17:09
10 illik təhlükəsizlik sazişi 10 ayda Ukraynanın qələbəsini təmin edə bilərmi?..-Hərbi ekspert 
14 Jun 2024 | 17:08
"Putinin planı iflasa uğrayıb" - Olaf Şolts
14 Jun 2024 | 17:02
“Əli Kərimli İlham Əliyevin əlini öpməlidir” - VİDEO
14 Jun 2024 | 16:59
Talış kəndinin ilk və tək məzunu - FOTO
14 Jun 2024 | 16:56
Bakıda SEVGİ DRAMI: Ayrılığa görə bıçağı qarnına sancdı
14 Jun 2024 | 16:51
Azərbaycan Cənubi Qafqazda dominantlığını davam etdirir
14 Jun 2024 | 16:45
Azərbaycanda məşqçi ömürlük futboldan uzaqlaşdırıldı
14 Jun 2024 | 16:40
Kürdəmirdə xəstəxanaya gətirilən 7 yaşlı uşaq öldü
14 Jun 2024 | 16:35
Hava ilə bağlı xəbərdarlıq - Bu tarixlərdə...
14 Jun 2024 | 16:30
Bakıda heroin satan şəxs saxlanıldı - FOTO/VİDEO
14 Jun 2024 | 16:25
Qəbul imtahanının 2-ci cəhdində iştirak üçün qeydiyyat müddəti uzadıldı
14 Jun 2024 | 16:20
Gömrük Akademiyasında Milli Qurtuluş Günü münasibətilə tədbir keçirilib - FOTOLAR
14 Jun 2024 | 16:15
Bakıda bir sıra yollarda hərəkət qismən məhdudlaşdırılacaq
14 Jun 2024 | 16:10
15 İyun - Milli Qurtuluş Günü Azərbaycan dövlətçiliyinin xilası tarixidir
14 Jun 2024 | 16:05
UNEC-də Xarici Dil Müəllimlərinin II Beynəlxalq Forumu keçirilib - FOTOLAR
14 Jun 2024 | 16:02
“Qobu Park sakininin avtobusla bağlı şikayətinə AYNA-dan cavab: “Yeni marşrut şəbəkəsinin tətbiqinə başlanılıb” - ÖZƏL
14 Jun 2024 | 16:00
Daha bir idman növü Olimpiya Oyunları proqramına daxil edildi
14 Jun 2024 | 15:55
Prokuror ordudakı yeyinti ilə bağlı maliyyə rəisinə cəza istədi
14 Jun 2024 | 15:53
Ermənistan XİN Belarusa nota verib
14 Jun 2024 | 15:50
Bilgəhdə dənizdə uşaq batdı
14 Jun 2024 | 15:46
Ermənistan hərbçisinin meyiti aşkarlanıb
14 Jun 2024 | 15:45
"Atasının adı ilə adam olub ortaya çıxan qızı əxlaqdan danışır, amma..." - Şəbnəm Tapdığa ŞOK SÖZLƏR + FOTO
14 Jun 2024 | 15:40
Metrodan istifadə edənlərə VACİB XƏBƏR: 20 iyundan...
14 Jun 2024 | 15:37
Rusiyada yüksək sürətlə hərəkət edən avtomobil səkidə piyadaları vurub, 5 nəfər ölüb - HADİSƏ ANI
14 Jun 2024 | 15:35
Zaur Mikayılov vəzifə verdiyi qudalarını işdən çıxarıb?
14 Jun 2024 | 15:30
Gələcək nəsillər üçün mənəvi miras - ŞƏRH
14 Jun 2024 | 15:27
Bu addım cəzasız qalmayacaq – Putin hədələdi
14 Jun 2024 | 15:24
Laçında 32 il sonra ilk "Son zəng" çalınıb
14 Jun 2024 | 15:20
Şagirdlərimizdən MÖHTƏŞƏM UĞUR – ABŞ-də medal qazandılar - FOTO/VİDEO
14 Jun 2024 | 15:15
BSU-da "Birinci Beynəlxalq Balkanşünaslıq Tədqiqatları" konfransı keçirilib  - FOTOLAR
14 Jun 2024 | 15:14
Keyfiyyətli qəndi necə tanıyaq? - VİDEO
14 Jun 2024 | 15:09
Bakıda bu yollarda hərəkət məhdudlaşdırılacaq
14 Jun 2024 | 14:47
Cəmiyyətin mənəvi aşınması - Problem dərindir, çıxış yolu isə...  
14 Jun 2024 | 14:38
Metronun "28 May" stansiyasının qarşısı tanınmaz dərəcədə dəyişəcək - FOTO
14 Jun 2024 | 14:32
Naxçıvanda nəşi tapılan əsgərimizin məzarı - VİDEO
14 Jun 2024 | 14:25
"Mən bunu ən vacib qanun layihəsi kimi dəyərləndirirəm" - Professordan SENSASİON YAZI
14 Jun 2024 | 14:20
Dayı bacısıqızı ilə dəfələrlə cinsi əlaqədə oldu, sevgilisi isə... - ŞƏMKİRDƏ DƏHŞƏT
14 Jun 2024 | 14:15
İrandan Azərbaycana narkotik keçirilməsinin qarşısı alındı - FOTO
14 Jun 2024 | 14:10
Şənbə gününün havası açıqlandı
14 Jun 2024 | 14:05
Azərbaycan və Çin hərbi sahədə əməkdaşlığı müzakirə etdi - FOTO/VİDEO
14 Jun 2024 | 14:00
İlham Əliyev Qurban bayramı münasibətilə Azərbaycan xalqını təbrik etdi
14 Jun 2024 | 13:55
Xəzər dənizinin səviyyəsinin müasir dəyişmələri – TƏHLİL
14 Jun 2024 | 13:50
Qarabağ Zəfərinə gedən Qurtuluş yolu
14 Jun 2024 | 13:47
Prezident 5 fərman imzaladı
14 Jun 2024 | 13:45
RİNN bayram günlərində gücləndirilmiş iş rejimində fəaliyyət göstərəcək
GÜNLÜK
14 Jun 2024 | 09:43
Əməkdar artist Lalə Məmmədovanın şok fotoları yayıldı- Sinəsi açıq geyimdə....- FOTO 
14 Jun 2024 | 06:52
Boğazına ip bağlayıb qayınanasının ayağından öpdürdükləri şəxsin atası DANIŞDI - VİDEO
14 Jun 2024 | 07:45
“Survivor All Star 2024”-ün çempionu məlum oldu
14 Jun 2024 | 10:17
Toyda ŞOK HADİSƏ! Gəlin kişi çıxdı - Qohumlar GÖRÜN NƏ ETDİ - FOTO
14 Jun 2024 | 14:20
Dayı bacısıqızı ilə dəfələrlə cinsi əlaqədə oldu, sevgilisi isə... - ŞƏMKİRDƏ DƏHŞƏT
14 Jun 2024 | 07:18
Dünya şöhrətli müğənni vəfat etdi
14 Jun 2024 | 06:36
“Rusiya agenturası hakimiyyətə qarşı qiyam hazırlayır...”- Üç ölkədən xəbərdarlıq gəldi...
14 Jun 2024 | 09:18
SON DƏQİQƏ! Mövqelərimiz yenidən atəşə TUTULDU
14 Jun 2024 | 08:15
Xocalı canisi olan general deputatın avtomobili parlament binasına buraxılmadı...
14 Jun 2024 | 08:01
70-dən çox vətəndaşın viza üçün ödədiyi pulları alaraq xaricə qaçdı - VİDEO
HƏFTƏLİK
08 Jun 2024 | 18:45
"Mənim musiqi istedadım Vəfadan, Nəfəsdən daha çoxdur, amma..."
09 Jun 2024 | 11:58
Qardaşı “İstanbul NS” klinikasında öldürülən şəxs Prezidentə müraciət etdi - Bizə kömək edin!
08 Jun 2024 | 09:11
Arayik Arutyunyanın maaşı 22 dəfə artdı…
08 Jun 2024 | 17:56
“Rusiya son baş verənlərlə bağlı Güney Qafqazdan uduzaraq çıxmalıdır, amma...”
08 Jun 2024 | 21:28
Azərbaycan əsilli türkiyəli astronavt kosmosdakı missiyasını başa vurub - YENİLƏNİB
08 Jun 2024 | 17:05
Bərdə sakininin qulağını kəsiblər?
08 Jun 2024 | 06:40
Fransadan Xocalı qatilinin hesabına 2 milyon köçürülübmüş
08 Jun 2024 | 12:47
“Belə müəllimlərin sinif otağına girməyə belə haqqı çatmır”
08 Jun 2024 | 13:48
Qulu Məhərrəmli 32 illik həsrətə belə son qoydu - Maraqlı kadrlar
08 Jun 2024 | 12:40
FHN hava şəraiti ilə əlaqədar əhaliyə müraciət etdi
AYLIQ
14 Jun 2024 | 09:43
Əməkdar artist Lalə Məmmədovanın şok fotoları yayıldı- Sinəsi açıq geyimdə....- FOTO 
14 Jun 2024 | 06:52
Boğazına ip bağlayıb qayınanasının ayağından öpdürdükləri şəxsin atası DANIŞDI - VİDEO
14 Jun 2024 | 07:45
“Survivor All Star 2024”-ün çempionu məlum oldu
14 Jun 2024 | 10:17
Toyda ŞOK HADİSƏ! Gəlin kişi çıxdı - Qohumlar GÖRÜN NƏ ETDİ - FOTO
14 Jun 2024 | 14:20
Dayı bacısıqızı ilə dəfələrlə cinsi əlaqədə oldu, sevgilisi isə... - ŞƏMKİRDƏ DƏHŞƏT
14 Jun 2024 | 07:18
Dünya şöhrətli müğənni vəfat etdi
14 Jun 2024 | 06:36
“Rusiya agenturası hakimiyyətə qarşı qiyam hazırlayır...”- Üç ölkədən xəbərdarlıq gəldi...
14 Jun 2024 | 09:18
SON DƏQİQƏ! Mövqelərimiz yenidən atəşə TUTULDU
14 Jun 2024 | 08:15
Xocalı canisi olan general deputatın avtomobili parlament binasına buraxılmadı...
14 Jun 2024 | 08:01
70-dən çox vətəndaşın viza üçün ödədiyi pulları alaraq xaricə qaçdı - VİDEO