"İnsan kimi yaşamağın gündən-günə çətinləşdiyi dünyada hər birimizin ən vacib vəzifəsi ailəni qorumaqdır..."

 

 

 

 

Hər bir şüurlu, dərrakəli insanın aydın şəkildə gördüyü kimi elmin, texnologiyanın az qala saatbasaat inkişaf etdiyi çağdaş dünyamızda, təəssüf ki, bir sıra məmləkətlərdə yalnız mənəvi,  bəzi ölkələrdə isə həm maddi,  həm mənəvi-əxlaqi baxımdan normal insan kimi yaşamaq gündən-günə çətinləşir. Bu çətinlikləri yaradan yalnız avtoritar, totalitar, diktatura quruluşlu Rusiya, Şimali Koreya, Belarusla yanaşı, həm də demokratik sayılan ABŞ,  Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya və s. kimi dövlətlərdəki mövcud çatışmazlıqlardır... 

 

İnsan hər hansı bir ölkədə doğulub onun siyasi, iqtisadi, sosial mühiti, işləyən və ya işləməyən qanunları  və s. çərçivəsində  boya-başa çatsa da, onun əsil insan kimi formalaşması üçün ilkin şərait ailə mühitində yaranır. Fəqət, təbii ki, dövlətlə ailə iç-içədir. Çox yerində deyilir ki, ailə - dövlətin kiçik modelidir... 

 

Bu gün Qərb elmi, texnoloji inkişaf, insan haqlarının qorunması, azadlıqlar, xalqın maddi rifah içində yaşaması və s. baxımından bir çox digər dünya ölkələri, xüsusən də avtoritarizmin, totalitarizmin, korrupsiyanın, rüşvətin, insan haqlarının tapdanmasının baş alıb getdiyi əksər Şərq ölkələri üçün nümunə olsa da, son 50-60 ildə həmin ölkələrdə baş verən bir sıra hüquqi, mədəni və əxlaqi dəyişikliklər bəşəriyyətdə minilliklər ərzində formalaşmış klassik ailə modelinin təməllərini sarsıdır... 

 

Normal ailə fundamental olaraq kişi və qadının ittifaqından ibarətdir. Eynicinsli nikahların tanınması və "Ata" və "Ana" terminlərinin əvəzinə hüquqi sənədlərdə "Valideyn 1" və "Valideyn 2" anlayışlarının tətbiq edilməsi bioloji reallığın və təbii ailə strukturunun dəyərsizləşdirilməsi kimi qiymətləndirilir. Bir uşağın bir neçə eynicinsli "ata" və ya "ana" tərəfindən böyüdülməsi və ya surroqat analıq vasitəsilə çoxvalideynli modellərin yaranması Allahın bütün səmavi kitablar və peyğəmbərlər vasitəsilə Yer üzündə tətbiq etdiyi normal bəşəri dəyərlərə tamamilə ziddir. Əslində uşağın sağlam psixoloji inkişafı üçün həm kişi (ata), həm də qadın (ana) rol modelinə ehtiyacı var və bu balansın pozulması gələcək nəsillərin identiklik böhranı yaşamasına səbəb ola bilər... 

 

Klassik ailə modelinin zəifləməsi, nikah nisbətlərinin düşməsi və eynicinsli ittifaqların təbii yolla çoxala bilməməsi bir çox Qərb ölkələrində mövcud olan demoqrafik böhranı (əhalinin qocalması və doğum dərəcəsinin azalması) daha da dərinləşdirən amil kimi qəbul edilir...

 

Totalitar və ya avtoritar quruluşlu bir çox Şərq ölkələrində insan haqları, azadlıqları, azad seçki və s. tanınmadığı üçün ailə institutu ümumilikdə qorunub saxlansa da, insanlar kölə xislətli, qul təfəkkürlü fərdlər kimi böyüyür.  Bir sıra Asiya, Afrika ölkələrində isə insan, vicdan azadlıqlarının tapdanması həm də ifrat dərəcədə rüşvətxorluq, korrupsiya və məmur özbaşınalığı ilə müşayiət olunur. Uşaqpulu verilmir, verilsə də çox minimal məbləğdə olur.  Belə şəraitdə təbii ki, normal ailə modelindən danışmaq qeyri-mümkündür. Bu cür mühitdə çox vaxt dolanışıq ucbatından evliliklərin maksimum azalması, qalan ailələrin də dağılması, uşaqların yetim qalması, fahişəliyin və s. baş alıb getməsi kimi nəticələr meydana çıxır. Konstitusiya və qanunlarında yalançı, psevdo-“demokratiya”ların hökm sürdüyü və nəticədə telekanal və saytların Qərbin sadaladığımız mənfi dəyərlərinin təbliği,  zinakar, fahişə həyat tərzi sürən aktyor, aktrisa, müğənni, modellərin və s. cəmiyyətə, uşaqlara etalon kimi təqdim edildiyi Rusiya və Belarus tipli ölkələrdə isə ailə institutunun daha dəhşətli təhlükələr altında qalır...  

 

Bütün bunlara rəğmən bu dünyada hansı məkanda yaşamağımızdan asılı olmayaraq hər birimizin; ayrı-ayrılıqda ailə sahibi olan atanın da, ananın da ən birinci vacib, mötəbər vəzifəsi öz ailəsini milli, dini və klassik bəşəri dəyərlər çərçivəsində qoruyub  saxlamaqdır. Bu müqəddəs vəzifədə digəq ailə üzvləri də: baba, nənə, bacı-qardaş, əmi, dayı, xala, bibilər və s. də bu işdə ata-anaya hər bir dəstəyi verməyə borcludurlar...

 

Mürəkkəb sosial, iqtisadi və mənəvi mühitdə ailədaxili sabitliyi, mənəvi dəyərləri və iqtisadi rifahı qorumaq üçün kompleks yanaşma tələb olunur. İnsanlar xarici faktorların təsirlərini minimuma endirmək və ailə bütövlüyünü saxlamaq üçün müxtəlif praktik və psixoloji strategiyalardan istifadə edə bilərlər. 

 

 

 

Bürokratik əngəllər və sosial müavinətlərin qeyri-kafi olması şəraitində ailələr rəqəmsal bacarıqlar (frilans(ştatdankənar, sərbəst, internet vasitəsilə görülən) iş, onlayn xidmətlər) və ya kiçik fərdi təsərrüfat vasitəsilə əlavə gəlir yaratmağa yönəlirlər.

 

 

Gəlir və xərclərin ciddi şəkildə planlaşdırılması, lüzumsuz borclanmadan (kreditlərdən) qaçınmaq böhran dövrlərində ailəni iqtisadi gərginlikdən qoruyur.

 

 

Rəsmi qurumlarda qarşıya çıxan maneələri aşmaq üçün vətəndaşlar öz hüquqlarını qanunvericilik səviyyəsində öyrənir, ictimai vəkillik və hüquq müdafiəçilərinin dəstəyindən yararlanırlar.

 

 

 

Kütləvi informasiya vasitələrinin və televiziyaların mənfi mənəvi təsirlərindən qorunmaq üçün zərərli proqramların izlənməsi məhdudlaşdırılır.

 

 

Ailə üzvləri və uşaqlar üçün elmi, təhsil yönümlü və mədəni platformalara (sənədli filmlər, kitablar, onlayn mühazirələr) üstünlük verilir.

 

 

Medianın təqdim etdiyi əxlaqsız, mənəviyyatsız "etalonlar" və davranış modelləri ailə daxilində müzakirə olunaraq uşaqlara onların yanlış tərəfləri izah edilir... 

 

 

 

Ailə üzvləri: ata-ana, ata-övlad, ana-övlad, qardaş-bacı, baba-nəvə, nənə-nəvə və s. arasındakı güclü emosional bağlar və qarşılıqlı etimad xarici mühitin mənfi təsirlərinə qarşı ən effektiv qalxandır...

 

 

Ağsaqqalların təcrübəsi, klassik ədəbiyyat və tarixi dəyərlər vasitəsilə ailənin özülünün möhkəm saxlanılması təmin edilməlidir.

 

 

Oxşar dəyərləri paylaşan dost çevrələri və icmalarla əlaqələrin gücləndirilməsi fərdlərin özünü cəmiyyətdə təcrid olunmuş hiss etməməsinə kömək edir...

 

Öz xalqını sevən, onun bugünkü və gələcək maddi-mənəvi xoşbəxtliyini düşünən  hər bir milli(!) dövlət rəhbərliyinin milli və dini dəyərlər çərçivəsində ailə institutunu qorumaq üçün ata biləcəyi hüquqi, iqtisadi, təhsil və media yönümlü addımlar bir neçə əsas istiqamətdə qruplaşdırıla bilər:

 

 

 

Uşaqlı ailələrə verilən müavinətlərin (uşaq pulu) bərpası və məbləğinin artırılması ailələrin iqtisadi səbəblərdən dağılmasının qarşısını alır...

 

 

Ünvanlı sosial yardımların və digər müavinətlərin verilməsi prosesi rəqəmsallaşdırılmalı və şəffaflaşdırılmalıdır. 

 

Gənc ailələrə güzəştlər: 

 

Yeni evlənən cütlüklər üçün uzunmüddətli, faizsiz və ya güzəştli mənzil kreditləri (sosial evlər) proqramları genişləndirilməlidir.

 

 

Aliment öhdəliklərinin icrasından yayınan şəxslərə qarşı cəza mexanizmləri sərtləşdirilməli və bu proses dövlət tərəfindən birbaşa tənzimlənməlidir.

 

 

 

Milli-mənəvi dəyərlərə zidd olan, boşanmaları və qeyri-etik həyat tərzini təbliğ edən şou-proqramların, realiti-şouların yayımı qanunvericiliklə tam məhdudlaşdırılmalıdır...

 

 

Dövlət sifarişi ilə televiziyalarda və sosial mediada nümunəvi ailə modellərini, çoxuşaqlı ailələrin müsbət təcrübələrini işıqlandıran verilişlər və filmlər çəkilməlidir...

 

 

Uşaqların rəqəmsal mühitdə zərərli və əxlaqi dəyərlərə zidd kontentlərə əlçatanlığını məhdudlaşdıran milli filtrasiya sistemləri gücləndirilməlidir... 

Bu günlərdə Azərbaycanda uçaq və yeniyetmələrə sosial şəbəkələrə girişin məhdudlaşdırılması haqda qanun layihəsinin qəbulunu hələlik müsbət addım kimi dəyərləndirmək olar.

 

 

 

Orta məktəblərdə "Ailə əxlaqı", "Milli-mənəvi dəyərlər və etika" kimi fənlər tədris edilməli, gənclərə ailə məsuliyyəti aşılanmalıdır. 

 

 

Evliliyə hazırlaşan cütlüklər üçün icbari və ya könüllü əsaslarla ailə psixologiyası, böhranların idarə olunması və qarşılıqlı hüquqlar barədə maarifləndirmə mərkəzləri yaradılmalıdır...

 

 

Ağsaqqallıq institutu, nəsillərarası əlaqələr və tarixi ailə ənənələri regional mədəniyyət mərkəzləri vasitəsilə təbliğ edilməlidir...

 

 

 

Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi, Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi və dini icmalar vasitəsilə xütbələrdə və dini məclislərdə ailənin müqəddəsliyi, sadiqlik və övlad tərbiyəsi mövzularına geniş yer verilməlidir. 

 

 

Dünyəvi dövlət prinsipləri qorunmaqla, cəmiyyətdə ailə daxili münasibətlərdə qarşılıqlı hörmət və əxlaqi məsuliyyət hissinin gücləndirilməsi üçün dini-fəlsəfi irsdən istifadə edilməlidir...

 

Bəs insan haqlarının, azadlıqlarının qorunduğu, insanların öz iş, zəhmət və istedadları müqabilində maddi rifah içində azad yaşadığı, ancaq İslama, milli dəyərlərimizə zidd eynicinslilərin evlənməsinə icazə verildiyi, homoseksuallara, transseksuallara meydan verildiyi, övladın bioloji ata-anasının olmasının vacib hesab edilmədiyi ölkələrdə yaşayan müsəlman, türk kişi və ya qadınlar öz ailələrini necə qorumalıdır?..

 

Qərb cəmiyyətlərində yaşayan müsəlman və türk ailələri, milli-mənəvi və dini dəyərlərə zidd olan hüquqi və mədəni mühitdə öz özəklərini qorumaq üçün həm daxili ailə bağlarını gücləndirməli, həm də mütəşəkkil icma fəaliyyətlərinə söykənməlidirlər. Bu çətin mühitdə ailə bütövlüyünü saxlamaq üçün mühacirlər tərəfindən tətbiq edilə bilən əsas qoruyucu mexanizmlər aşağıdakılardır:

 

 

 

Valideynlər övladları ilə qadağalar və cəza mühitində deyil, dostluq və qarşılıqlı etimad əsasında münasibət qururlar. Cəmiyyətdəki fərqli həyat tərzləri və onların İslam/milli dəyərlərlə ziddiyyəti uşaqlara aqressiv deyil, məntiqli və izahlı şəkildə anladılır.

 

 

Uşaqlar məktəbdə və ya mediada gördükləri fərqli modellərə qarşı, alternativ, əks ilk növbədə öz evlərində möhkəm, sevgi dolu və bir-birinə sadiq olan ana-ata modelini görməlidirlər. Valideynlərin bir-birinə hörməti uşaqda klassik ailə modelinə bağlılıq yaradır...

 

 

Ev daxilində dini ibadətlərin (namaz, Quran oxunması) birlikdə icrası, milli adət-ənənələrin, bayramların (Ramazan, Qurban, Novruz) coşğu ilə qeyd edilməsi uşaqlarda güclü kimlik (identiklik) hissi formalaşdırır...

 

 

 

Avropa və ABŞ-da erkən yaşlardan tətbiq edilən gender və cinsi təhsil dərslərindən övladlarını qorumaq üçün valideynlər qanuni hüquqlarından istifadə edirlər. Bir çox ölkələrdə valideynlərin yazılı müraciəti ilə uşaqları bu dərslərdən azad etmək və ya alternativ proqramlar tələb etmək mümkündür... 

 

 

Uşaqların ana dilini (Azərbaycan türkçəsini), tarixini və dini biliklərini itirməməsi üçün diaspor tərəfindən təşkil edilməli olan şənbə-bazar məktəblərinə və dərnəklərə davamlı göndərilməsi təmin edilir...

 

 

Evdəki internet, televiziya və sosial media platformalarında ciddi valideyn nəzarəti (parental control) filtrləri quraşdırılır. Qərb mediasının təbliğ etdiyi ideologiyaların mənfi tərəflərini uşaqlarla birlikdə müzakirə edərək tənqidi təfəkkür inkişaf etdirilir... 

 

 

 

Ailələr özləri ilə eyni dəyərləri paylaşan, mühafizəkar və ənənəvi ailə modelinə hörmət edən digər müsəlman və türk ailələri ilə sıx dostluq əlaqələri qururlar. Uşaqların dost çevrəsinin bu ailələrin övladlarından ibarət olması onların qorunmasını asanlaşdırır...

 

 

Qərbdəki məscidlər təkcə ibadət yeri deyil, həm də gənclərin bir araya gəldiyi, sosiallaşdığı və mənəvi dəyərləri mənimsədiyi təhlükəsiz sosial sığınacaq rolunu oynayır...

 

 

Məktəblərdə və ya sosial xidmət qurumlarında ailənin dini və milli inanclarına qarşı təzyiq olduqda, müsəlman və türk hüquq müdafiə təşkilatlarının, vəkillərin dəstəyindən aktiv şəkildə istifadə olunur...

 

 

Yəhudilikdə ailə xalqın və inancın nəsildən-nəslə ötürülməsində ən mühüm vasitədir. Tövratda ailənin qorunması qanunlar və ciddi nəsihətlərlə tənzimlənir:

 

 

“Dünyanın yaradılışında Tanrı insanı kişi və qadın olaraq yaratdı və onlara "Xeyirli-bərəkətli olun, çoxalıb yer üzünü doldurun" əmrini verdi (Yaradılış, 1:28). 

 

Kişi və qadının birləşərək "tək bir bədən" olması nikahın təməli sayılır (Yaradılış, 2:24).

 

Zinanın qadağan edilməsi:  Yəhudilikdəki On Əmrdən biri birbaşa ailənin bütövlüyünü qorumağa yönəlib: 

 

"Zina etmə" (Çıxış, 20:14). Nikahdankənar münasibətlər ailəni dağıdan ən böyük günahlardan hesab olunur.

 

Xristianlıqda ailə İsa Məsih ilə kilsə (imanlılar icması) arasındakı müqəddəs bağa bənzədilir. İncildə ailənin daxili dincliyi və sadiqlik ön plana çəkilir:

 

Boşanmanın qadağan edilməsi / məhdudlaşdırılması: 

 

İsa Məsih nikah bağının qırılmazlığını vurğulayaraq demişdir: "Tanrının birləşdirdiyini insan ayırmasın" (Matta, 19:6). 

 

İncilə görə, xəyanət (zina) halları istisna olmaqla, evliliyin sonlandırılması ailə institutuna zərbə vurmaq sayılır. 

 

 

İncildə ərlə arvadın münasibətləri sevgi və hörmət üzərində qurulur: "Ey ərlər, Məsih kilsəni sevdiyi və onun uğrunda özünü fəda etdiyi kimi, siz də arvadlarınızı sevin" (Efeslilərə, 5:25). Arvadlara isə ərlərinə hörmət etmək tapşırılır...

 

İslamda ailə cəmiyyətin kiçik bir modelidir və Quran ailənin həm mənəvi, həm də hüquqi cəhətdən qorunması üçün çox əhatəli hökmlər verir:

 

 

Quran ailənin əsas funksiyasının ruhsal dinclik olduğunu bildirir: 

 

"Sizin üçün onlarla ünsiyyət edəsiniz deyə öz cinsinizdən zövcələr yaratması, aranızda sevgi və mərhəmət yaratması da Onun qüdrət əlamətlərindəndir" (Rum surəsi, 21).

 

Qarşılıqlı örtük olmaq: Ərlə arvadın bir-birini qoruması, eyiblərini örtməsi gözəl bir bənzətmə ilə ifadə olunur: "Onlar sizin üçün bir libas, siz də onlar üçün bir libassınız" (Bəqərə surəsi, 187).

 

 

Allah Özünə ibadətdən dərhal sonra valideynlərə yaxşılıq etməyi əmr edir: 

"Rəbbin yalnız Ona ibadət etməyi və ata-anaya yaxşılıq etməyi buyurmuşdur. Əgər onların biri və ya hər ikisi sənin yanında qocalığın ən uca çağına yetişərsə, onlara: “Uf!” belə demə, üstlərinə qışqırma və onlara xoş söz de!" (İsra surəsi, 23).

 

 

Quran ailəni dağıdan zina və iffətsizliyi qəti qadağan edir: 

 

"Zinaya yaxınlaşmayın. Çünki o, iyrənc bir əməl və pis bir yoldur!" (İsra surəsi, 32). 

 

Həmçinin uşaqların ruzi qorxusu ilə öldürülməsi (yaxud tərbiyəsiz buraxılması) qadağan edilir və ailə üzvlərini pis mühitdən qorumaq tapşırılır: 

 

"Özünüzü və ailənizi yanacağı insanlardan və daşlardan olan addım-addım yaxınlaşan atəşdən qoruyun" (Təhrim surəsi, 6)...

 

Göründüyü kimi, hər üç səmavi kitabın, dinin ailəyə baxışında sadiqlik, valideynə hörmət, nəslin təmizliyi və övladların mənəvi tərbiyəsi ailəni xarici və daxili təhlükələrdən qoruyan əsas sütunlar olaraq qəbul edilir...

 

(İnşəAllah, növbəti yazılarımızdan birində sırf İslam dini, Quran və hədislər baxımından ailənin qorunmasının vacibliyi barədə ayrıca bir material təqdim etməyə çalışacağıq)

 

Zənnimizcə, deyilənlər kifayət edir ki, dinindən, milliyyətindən və cinsindən  asılı olmayaraq və yaşadığı ölkənin istər maddi, istər hüquqi, istərsə də mənəvi-əxlaqi çətinliklərinə rəğmən hər bir insanın, vətəndaşın, kişinin, xanımın klassik ailə modelini, institunu qorumaq üçün əlindən gələni etməsinin çox vacib olduğu anlaşılsın. Bu istər müsəlman, türk dünyasının, Azərbaycanın, istərsə də bütövlükdə bəşəriyyətin xoşbəxt və firavan gələcəyi üçün ekzistensial və fundamental bir məsələdir...

 

Sultan Laçın