"Homo economicus" qalib gəldi: dünyanı sıfır və boşluq gözləyir" - "Asahi Shimbun" (Yaponiya)

"İran qalib, ABŞ məğlubdur: bu savaşdan sonra dünya əvvəlki kimi olmayacaq" - "Der Spiegel"

Dünya yeni hərbi-siyasi nizama doğru: NATO tarixi qürubun bir addımlığında!

Ekskluziv

398

20:30, Bu gün

"Əgər Tanrı qüdrətli, ədalətli və xeyirxahdırsa, şər, pisliklər və əzab niyə davam edir?.."-CÜMƏ BƏHSLƏRİ

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin:

Dünyada baş verən faciələr, savaşlar fonunda Allahın ədalətinə şübhə edənlərin bu yazını maksimum diqqətlə, sözbəsöz, dərindən düşünərək oxumasını tövsiyə edirik....

“Qurani-Kərim bu suala fərqli yanaşır, şəri yaradılışdakı bir qüsur kimi deyil, daha dərin bir reallığın - düşünülmüş bir əxlaqi nizam daxilində insana verilən azadlığın bir nəticəsi kimi təqdim edir...”

“Kafirlər elə güman etməsinlər ki, Bizim onlara möhlət verməyimiz xeyirlərinədir. Biz onlara ona görə möhlət veririk ki, günahlarını daha da artırsınlar. Onlar üçün alçaldıcı bir əzab hazırlanmışdır...” (Quran 3:178)

“Allahı zalımların etdikləri əməllərdən əsla qafil sanma! (Allah) onların cəzasını yubadıb elə bir günə saxlayar ki, həmin gün gözləri hədəqəsindən çıxar...” (Quran 14:42)

Kosmos bünövrədən əsasən ilahi nizama uyğun qurulub. Yaradılışın əksəriyyəti müqavimət göstərmədən öz təbiətinə uyğun davranır

“İslam bəşəriyyətə iradə azadlığı - itaət və itaətsizlik arasında seçim etmək qabiliyyətinin verildiyini öyrədir. Bu azadlıq olmasaydı,... cəsarət, şəfqət, səbir və ədalət fəzilət olmaqdan çıxar, qeyri-iradi edilən avtomatik davranışlara çevrilərdi...”

“Əgər şər tamamilə aradan qaldırılsaydı, mənəvi inkişaf mümkün olmazdı. Bağışlanmanın məqsədi olmazdı; cəsarətin qarşılaşacağı təhlükə olmazdı; ədalətin mübarizə aparacağı ədalətsizlik olmazdı...”

“Çətinliksiz, əziyyətsiz bir dünya təsəvvür edin; səxavətin heç bir dəyəri olmaz, sədaqət heç vaxt sınanmaz, iman heç bir möhkəmlik tələb etməzdi. Şərin mövcudluğu mənəvi xarakterin dərinliyini ortaya qoyur. Bu, insanları təzyiqlə qarşılaşdıqda həqiqətən kim olduqlarını ortaya qoymağa məcbur edir...”

“Yaradan - Allah ədalətlidirsə(əstəğfürullah), rəhmlidirsə, onda niyə Yer üzündə Şəri, İblisi, faciə, bəla və fəlakətləri yaradıb?”... Minilliklərdir insanlar bu kimi sualları özlərinə verir və təəssüf ki, əksəriyyət doğru, məntiqi Allahın göndərdiyi səmavi Kitablara, Peyğəmbərlərin tövsiyələrinə uyğun cavab tapa bilmədiyindən Yer üzündə öz nəfsimizdən, Şeytandan doğan şər, fəsadlar, fitnələr, savaşlar, yoxsulluq, harınlıq, cinayətlər, intiharlar, fəlakətlər və s. daha da artır. Zaman-zaman bu mövzuda teoloji araşdırma yazılar, köşələr təqdim etmişik.

Bu dəfə isə Moderator.az-ın dəyərli oxucuları üçün eyni suala ən doğru, məntiqi, ibrətamiz cavablar verilən –“Whyislam”(“Niyə İslam?”) nəşrində dərc olunmuş “Şər niyə mövcuddur?” daha geniş bir materialı təqdim edir və dünyada baş verən faciələr, savaşlar fonunda Allahın ədalətinə şübhə edənlərin bu yazını maksimum diqqətlə, sözbəsöz, dərindən düşünərək oxumasını tövsiyə edirik:

“Çoxları soruşur: əgər şər varsa, Tanrı necə mövcud ola bilər? Sual sadə, demək olar ki, intuitiv görünür. Xəbərləri açın, tarixi araşdırın və ya şəxsi çətinlikləriniz üzərində düşünün və bu sual qaçılmaz görünəcək. Əgər Tanrı qüdrətli, ədalətli və xeyirxahdırsa, şər, pisliklər və əzab niyə davam edir? İlahi hikmətlə idarə olunduğu deyilən bir dünyada qəddarlığa, ədalətsizliyə, əxlaqsızlığa və korrupsiyaya niyə yol verilir və dözülür?..

Bir çoxları üçün bu sual Allaha imanın qarşısındakı əsas maneəyə çevrilir. Şər, yaradılışın mənasındakı ziddiyyətin sübutu, Kainatın laqeyd olduğunu, yaxud Ali Gücün ədalətdən uzaq və ya baş verənlərə laqeyd qaldığına işarə kimi qəbul edilir. Lakin İslam baxımından bu sual gizli bir ehtimal ilə başlayır: şər ilahi dizayna, yaradılış niyyətinə ziddir, amma onda heç bir rol oynamır. Qurani-Kərim bu suala fərqli yanaşır, şəri yaradılışdakı bir qüsur kimi deyil, daha dərin bir reallığın - düşünülmüş bir əxlaqi nizam daxilində insana verilən azadlığın bir nəticəsi kimi təqdim edir...

Bu nöqteyi-nəzəri, yanaşmanı anlamaq üçün öncə ayrı-ayrı əzab nümunələrindən kənara çəkilməli və İslamın varlığın, mövcudluğun özünü necə təsvir etdiyini araşdırmalıyıq.

Susmayan bir Kainat...

Quran dəfələrlə dünyanı təsadüfi deyil, düşünülmüş və mənalı kimi təqdim edir. Diqqət çəkən mövzulardan biri də bütün yaradılışın bu və ya digər formada Allahı dərk etmə və Ona təslimiyyətdə iştirak etməsidir:

“Yeddi göy, yer və onların içindəkilər Onu təsbeh edir (şəninə təriflər deyir). Onu həmd ilə təsbeh etməyən heç bir şey yoxdur. Lakin onların təsbeh etməsini siz anlamazsınız. Həqiqətən, O həlimdir, bağışlayandır…” (Quran 17:44)

“Göylərdə və yerdə olanlarla qatar-qatar uçan quşların Allahı təsbeh etdiyini görmədinmi?! Onların hər biri öz duasını və təsbehini öyrənmişdir. Allah onların nə etdiklərini bilir.” (Quran 24:41)

“Yer üzündə gəzən heyvanların və (göydə) uçan iki qanadlı quşların hamısı sizin kimi ümmətlərdir…” (Quran 6:38).

Bu ayələr vacib bir zəmini ortaya qoyur: Kosmos bünövrədən əsasən ilahi nizama uyğun qurulub. Yaradılışın əksəriyyəti müqavimət göstərmədən öz təbiətinə uyğun davranır. Ulduzlar toqquşmaları təkəbbürdən seçmirlər; heyvanlar şüurlu şəkildə instinktlərini rədd etmirlər. Fəqət insanlar unikal bir mövqe tuturlar. Onlar dərk etməklə paralel doğru hesab etdiklərinin əksinə getməyi seçmək qabiliyyətinə malikdirlər... Məhz bu məqamda şər nüfuz edir...

Azadlıq -mənəvi gerçəkliyin kökü kimi...

İslam bəşəriyyətə iradə azadlığı - itaət və itaətsizlik arasında seçim etmək qabiliyyətinin verildiyini öyrədir. Bu azadlıq olmasaydı, əxlaqi dil öz mənasını itirərdi. Cəsarət, şəfqət, səbir və ədalət fəzilət olmaqdan çıxar, qeyri-iradi edilən avtomatik davranışlara çevrilərdi...

Quran dünyəvi həyatı açıq şəkildə bir sınaq kimi görür:

“Şübhəsiz, Biz sizi bir az qorxu, bir az aclıq, bir az mal-dövlət, can və məhsuldan əskiltməklə sınayarıq…” (Quran 2:155)

“Dözüb-dözməyəcəyinizi, şükür edəcəyinizi, yaxud nankor olacağınızı) yoxlamaq məqsədilə Biz sizi şər və xeyirlə (xəstəlik, yoxsulluq, ehtiyac və sağlamlıq, var-dövlət və cah-cəlalla) imtahana çəkərik…” (Quran 21:35).

“Hansınızın əməlcə daha gözəl olduğunu sınamaq (bəlli etmək) üçün ölümü və həyatı yaradan Odur…” (Quran 67:2).

Bu ayələr və ya ayələrdən parçalar əzab və mənəvi mübarizəni Yaradılış qüsurları kimi deyil, mənalı etik mövcudluq üçün zəruri şərtlər kimi təsvir edir. Əgər şər tamamilə aradan qaldırılsaydı, mənəvi inkişaf mümkün olmazdı. Bağışlanmanın məqsədi olmazdı; cəsarətin qarşılaşacağı təhlükə olmazdı; ədalətin mübarizə aparacağı ədalətsizlik olmazdı...

Bu mənada şər Allahla rəqabət aparan paralel yaradıcı qüvvə deyil. Əksinə, bu, azad subyektlərin onlara Allahın bəxş etdiyi azadlığın verdiyi azadlıqdan sui-istifadə etməsinin nəticəsidir...

Niyə şərsiz bir dünya yaradılmır ki?..

Tez-tez bir etiraz ortaya çıxır: əgər Allah hər şeyə qadirdirsə, O, yalnız yaxşılığı sərbəst seçən varlıqlar yarada bilməzdimi?..

İslam ilahiyyatı, teologiyası sualı yenidən ifadə etməklə dolayı yolla cavab verir: Şəri seçə bilməyən varlıq mənəvi mənada həqiqətən azad deyil. Məsələn, mələklər qəti şəkildə itaətkar kimi təsvir olunurlar. İnsanlar fərqli bir məsələdir: onların mənəvi dəyəri qeyri-müəyyənlik və sınaq şəraitində etdikləri seçimlərdə özünü göstərir...

Quranda inancların və davranışların müxtəlifliyinin ilahi qədərin bir hissəsi olduğu vurğulanır:

“Əgər Rəbbin, istəsəydi bütün insanları (eyni dində olan) tək bir ümmət edərdi. Onlar (yəhudi, xaçpərəst, atəşpərəst və i. a. olmaqla dinləri barəsində) hələ də ixtilafdadırlar. Yalnız Rəbbinin rəhm etdiyi şəxslərdən başqa…”(Quran 11:118–119)

“Beləcə, Biz hər peyğəmbər üçün insan və cin şeytanlarından düşmənlər yaratdıq…” (Quran 6:112)

"Beləliklə, Biz hər bir peyğəmbər üçün fasiqlərdən, günahkarlarda düşmənlər peyda etdik..." (Quran 25:31)

Bu ayə parçaları mənəvi konfliktlərin təsadüf deyil, azad iradə üzərində qurulmuş dünyanın gözlənilən xüsusiyyəti olduğunu göstərir.

Şər - fərqləndimə mexanizmi kimi...

Başqa bir əsas fikir şər -insanın əsl fəziləti səthi yaxşılıqdan ayırmasına imkan verməsidir.

“Allah pisi yaxşıdan (münafiqi mömindən) ayırmaq üçün möminləri sizin (indi) olduğunuz vəziyyətdə qoyan deyildir...” (Quran 3:179).

"Allah pisləri salehlərdən ayırsın..." (Quran 8:37)

Çətinliksiz, əziyyətsiz bir dünya təsəvvür edin; səxavətin heç bir dəyəri olmaz, sədaqət heç vaxt sınanmaz, iman heç bir möhkəmlik tələb etməzdi. Şərin mövcudluğu mənəvi xarakterin dərinliyini ortaya qoyur. Bu, insanları təzyiqlə qarşılaşdıqda həqiqətən kim olduqlarını ortaya qoymağa məcbur edir.

Bu baxımdan, şər fizikada hərəkəti mənalı və ölçülə bilən edən əlverişsiz, lakin zəruri olan sürtünmə qüvvəsi kimi fəaliyyət göstərir...

İlahi bəraətin illüziyası...

Başqa bir problem günahların tez-tez cəzasız qaldığını gördükdə ortaya çıxır. İslam bu məsələni birbaşa həll edir və gecikdirilmənin bəraətı bərabər olduğu fərziyyəsini rədd edir...

Bu, ədalət mühakiməsi anlayışına müvəqqəti bir ölçü təqdim edir. Yer dünyası son mərhələ deyil, ölümdən kənara çıxan daha böyük mənəvi hekayənin bir hissəsidir. Mənəvi məsuliyyət təcili nəticələr tələb etmir...

İnsan məsuliyyəti və fəsadın, korrupsiyanın mənşəyi...

Quran inandırıcı şəkildə əksər şərlərin ilahi niyyətdən deyil, insan hərəkətlərindən qaynaqlandığını vurğulayır.

"İnsanların əlləri ilə etdikləri əməllər üzündən quruda və dənizdə fəsad yaranıb..." (Quran 30:41)

Bu, şər problemini yenidən ortaya qoyur və vurğunu ilahi səbəbiyyətdən insanın azad iradəsinə yönəldir. Dünya əzablarla ona görə dolu deyil ki, o, qüsurlu yaradılıb, əksinə, ona görə ki, azad varlıqlar özlərinə və başqalarına zərər vermək qabiliyyətinə malikdirlər...

Lakin mətndə tarazlıq, balans prinsipi də təqdim olunur:

"Əgər Allah bəzi insanları digərləri vasitəsi ilə dəf etməsəydi, yer üzü murdarlanardı..." (Quran 2:251)

İnsanlar arasındakı daxili münaqişələr belə, xaosun daha da böyük miqyas almasının qarşısını ala bilər. Ədalətsizliyə müqavimət göstərmək əxlaqi nizamın qorunmasının bir hissəsinə çevrilir...

İnsanların görməzdən gəldiyi gizli əlamətlər...

Bu mövzuda ən diqqət çəkən ayələrdən biri budur:

"Göylərdə və yerdə neçə-neçə əlaməti görməzdən gəlirlər və onlardan üz çevirirlər!" (Quran 12:105)

Bu ayə şərin mövcudluğunun təcrid olunmuş şəkildə başa düşülə bilməyəcəyini göstərir. Onu bütün yaradılışa xas olan məqsəd, nizam və mənanın daha geniş kontekstində nəzərdən keçirilmək gərəkdir.

İslam baxımından problem sadəcə şərin varlığında deyil, insanların onu daha geniş konteksti nəzərə almadan şərh etmələrindədir...

Şərə nəqli baxış...

Bir sistemi deyil, bir hekayəni nəzərdən keçirək: Tələbə çətin imtahan otağına daxil olur. Çətin sualların olması müəllimin onun uğursuzluğa düçar olmasını istədiyini göstərmir; əksinə, tələbənin bilik və səylərini ortaya qoyur. Bütün çətinliklərin aradan qaldırılması imtahanı mənasız bir təmrinə çevirərdi.

İslam dünyəvi varlığa da analoji şəkildə baxır. Şər bir məqsəd deyil; düşünülmüş mənəvi seçimin mümkün olduğu şərtdir...

Nəticə:

Şərin ilahiliyin yoxluğunu sübut etməsi iddiası dəlillərdən daha çox gözləntilərə, ədalətli bir Tanrının fitnə, münaqişə və onların nəticələrindən azad bir dünya yaratmalı olduğu gözləntisi, ehtimalına əsaslanır. İslam bu müddəanı tamamilə rədd edir. Qurani-Kərim bəşəriyyəti rahatlıq tələb edən özündənrazı tamaşaçılar kimi deyil, qəsdən sınaqdan keçirilən əxlaqi subyektlər kimi təsvir edir...

Bu baxımdan şərə işarə etmək və Tanrının yoxluğunu bəyan etmək həm azadlığı, həm də məsuliyyəti səhv başa düşmək deməkdir. Bu, insan iradəsini heçə endirir, bütün mövcudluğa xas olan saysız-hesabsız nizam, məna və məqsəd əlamətlərini görməzdən gəlir. Sual azad varlıqlar dünyasında niyə pisliyin olması deyil; bu nəticə qaçılmazdır. Əsl sual, tənqidçilərin niyə düşünülmüş bir mənəvi kainatın seçimin əhəmiyyətsiz olduğu təhlükəsiz bir mühitə bənzəməli olduğunu düşünmələridir...

Şərin mövcudluğu Allahın varlığını inkar etmir; azadlığın reallığını üzə çıxarır. Əzabı kosmik laqeydliyin sübutu kimi şərh edənlər, yəqin ki, əxlaqi mühakiməni mümkün edən təməli nəzərdən qaçırırlar. Qurani-Kərim dəfələrlə xəbərdarlıq edir ki, insanlar düşünmədən əlamətlərdən yan keçirlər (12:105). İslam nöqteyi-nəzərindən şərin davam etməsi Allaha qarşı dəlil deyil; bu, imtahanın hələ də davam etdiyinin sübutudur...

Tərcümə və təqdim etdi:

Sultan Laçın