Rusiya və ABŞ avtoritar liderlərinin müqayisəli portreti — VII hissə
Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi fonunda Putin və Tramp: strateji məntiq, siyasi manipulyasiya və “dərin dövlət” məsələsi
(Araşdırma və təhlil: 27 oktyabr 2026-cı il tarixinə olan məlumatlar əsasında hazırlanıb)
Giriş: Liderlərin mahiyyətini üzə çıxaran müharibə...
Rusiyanın 24 fevral 2022-ci ildə başlatdığı Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı işğalçı müharibə ərazi uğrunda mübarizədən daha geniş məna kəsb edir. Bu müharibə beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin, Qərb ittifaqlarının etibarlılığının, demokratik institutların dayanıqlılığının və iki siyasi liderin: Vladimir Putinin və Donald Trampın ambisiyalarının sınağına çevrilib.
Onların müharibəyə yanaşmaları fərqlənsə də, siyasi davranışlarında müəyyən oxşarlıqlar müşahidə olunur: şəxsi münasibətlər və sövdələşmələr vasitəsilə məsələləri həll etməyə üstünlük vermək, təzyiqi danışıqlar vasitəsi kimi tətbiq etmək, institusional məhdudiyyətlərə etimadsız yanaşmaq və mürəkkəb beynəlxalq problemləri güclü liderlər arasındakı mübarizə kimi təqdim etmək.
Əsas sual yalnız Putinin və Trampın rasional davranıb-davranmaması deyil. Əsas məsələ budur: kimin maraqları baxımından rasional davranırlar və son nəticədə hansı məqsədə nail olmağa çalışırlar?..
Bu fərq prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Bir qərar dövlətin uzunmüddətli təhlükəsizliyinə zərər vursa da, liderin qısamüddətli siyasi mövqeyini möhkəmləndirə bilər. İlk baxışda ziddiyyətli görünən siyasət təzyiq, danışıqlar və daxili siyasi səfərbərlik məqsədlərinə xidmət edə bilər. Digər tərəfdən, liderin böyük strategiya həyata keçirdiyinə inanması onun qərarlarının obyektiv baxımdan rasional və uğurlu olacağına zəmanət vermir.
Bu araşdırmada “Reuters” və “Le Monde” kimi aparıcı media qurumlarının materiallarından, Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin (CSIS), Karnegi Beynəlxalq Sülh Fondunun və Müharibənin Öyrənilməsi İnstitutunun (ISW) tədqiqatlarından, eləcə də BMT-nin Ukraynada İnsan Hüquqlarının Monitorinqi Missiyasının məlumatlarından istifadə olunur. Bu mənbələr müxtəlif mövqeləri əks etdirir; kəşfiyyat qiymətləndirmələri və analitik qənaətlər müstəqil şəkildə təsdiqlənmiş faktlarla eyniləşdirilməməlidir.
1. İnsan itkiləri: Rəqəmlər əslində nəyi göstərir?..
2026-cı ilin payızına doğru müharibə nəhəng insan və iqtisadi itkilərə səbəb olub. BMT-nin Ukraynada İnsan Hüquqlarının Monitorinqi Missiyasının 15 oktyabr 2026-cı il tarixli məlumatına görə, yalnız həmin ilin sentyabr ayında Ukraynada azı 328 mülki şəxs həlak olub, 2 105 nəfər yaralanıb. Yanvar-sentyabr ayları ərzində isə 2 570 mülki şəxsin öldüyü, 15 211 nəfərin yaralandığı qeydə alınıb. Bunlar təsdiqlənmiş minimum göstəricilərdir və bütün qurbanları əhatə etmir.
Hərbi itkiləri müəyyənləşdirmək daha çətindir. Çünki müharibə aparan tərəflər məlumatları məhdudlaşdırır və ictimai rəyə təsir göstərmək üçün itkilərlə bağlı rəqəmlərdən siyasi məqsədlərlə istifadə edə bilirlər.
“CSIS”-in 2026-cı ilin iyulunda dərc etdiyi qiymətləndirməyə əsasən, 2022-ci ilin fevralından 2026-cı ilin iyun ayınadək Rusiya ordusunun döyüş itkiləri təxminən 1,4 milyon nəfərə çatıb. Bu göstəriciyə 400–450 min nəfər arasında qiymətləndirilən ölüm halları da daxildir. Ukrayna hərbçilərinin döyüş itkiləri isə təxminən 525–625 min nəfər, ölənlərin sayı 125–150 min nəfər həddində qiymətləndirilib. Bunlar yekun və müstəqil şəkildə tam təsdiqlənmiş rəqəmlər deyil, analitik hesablamalardır.
Burada mühüm bir fərqi nəzərə almaq lazımdır: döyüş itkiləri dedikdə ölənlərlə yanaşı, yaralananlar və bəzi hallarda itkin düşənlər də nəzərdə tutulur. Bir milyondan çox hərbi itki barədə məlumatı bir milyondan çox hərbçinin öldürülməsi kimi təqdim etmək düzgün deyil.
Bununla belə, itkilərin miqyası fundamental bir sual doğurur: hansı siyasi məqsəd bu qədər ağır bədəli əsaslandıra bilər və hansı sülh razılaşması çəkilən qurbanların ardınca yeni müharibənin başlamasının qarşısını ala bilər?..
Putin üçün cavab Ukraynanın gələcəyi, Rusiyanın regionda hökmranlığı və Moskvanın dünyadakı mövqeyinə dair təsəvvürləri ilə bağlıdır. Tramp üçün isə məsələ ABŞ-ın gücü, iqtisadi maraqları, daxili siyasət və müharibələri danışıqlar yolu ilə bitirməyə qadir lider obrazı ilə əlaqəlidir...
2. Putin əslində nə istəyir?..
Putinin məqsədlərini Ukraynanın bir neçə şəhərinin ələ keçirilməsi və ya cəbhə xəttində atəşkəs əldə olunması ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Moskvanın tələbləri dəfələrlə Rusiya qoşunlarının faktiki nəzarətində olan ərazilərdən kənara çıxıb. Putin 2024-cü il iyunun 14-də Rusiya Xarici İşlər Nazirliyində etdiyi çıxışında Ukrayna qoşunlarının Donetsk, Luqansk, Zaporojye və Xerson vilayətlərinin bütün ərazilərindən çıxarılmasını tələb etmişdi. Bu tələblər Rusiyanın faktiki nəzarətində olmayan əraziləri də əhatə edirdi. O, həmçinin Ukraynanın neytral statusunu qəbul etməsini və NATO-ya üzvlükdən imtina etməsini tələb edirdi.
Müharibənin Öyrənilməsi İnstitutunun (“ISW”) 6 sentyabr 2026-cı il tarixli qiymətləndirməsində qeyd olunurdu ki, Putin real kompromisdən imtina etməkdə davam edir və Ukraynanın suverenliyini, hərbi imkanlarını və strateji istiqamətini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdıracaq tələblər irəli sürür. Bu tələblər Kremlin məqsədinin yalnız əraziləri ələ keçirməkdən ibarət olmadığını göstərir.
Burada bir-biri ilə əlaqəli üç əsas strateji məqsədi fərqləndirmək mümkündür.
Birinci məqsəd - Ukraynanın strateji istiqamətinə nəzarət etmək...
Moskva Ukraynanın Qərblə sıx inteqrasiya edən, güclü və müstəqil hərbi imkanlara malik, etibarlı təhlükəsizlik tərəfdaşlıqları quran dövlətə çevrilməsinin qarşısını almağa çalışır. Formal olaraq Rusiya tərəfindən ilhaq edilməsə belə, neytral, lakin özünü müdafiə etmək imkanları məhdudlaşdırılmış Ukrayna Moskvanın təzyiqlərinə daha açıq vəziyyətdə qala bilər.
İkinci məqsəd - Rusiyanın təsir dairəsinin tanınmasına nail olmaq...
Kreml qonşu dövlətlərin təhlükəsizlik siyasətini Moskvanın razılığı olmadan müəyyənləşdirə bilməyəcəyi prinsipini qəbul etdirməyə çalışır. Bu yanaşma keçmiş sovet respublikalarının suverenliyini məhdudlaşdırmaqla yanaşı, Soyuq müharibədən sonra formalaşmış Avropa təhlükəsizlik sisteminə də meydan oxuyur.
Üçüncü məqsəd - Rusiyanın böyük dövlət statusunu bərpa etmək...
Putin dəfələrlə ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi birqütblü dünya nizamını tənqid edib və çoxqütblü beynəlxalq sistemin tərəfdarı olduğunu bildirib. Praktikada bu yanaşma Vaşinqtonun və Avropa hökumətlərinin Moskvanı böyük dövlət kimi tanımasını və postsovet məkanında ona xüsusi təsir imkanları verməsini nəzərdə tutur.
Bunlar mütləq şəkildə keçmiş sərhədləri və institutları ilə Sovet İttifaqını bərpa etmək planı demək deyil. SSRİ-nin kommunist dövlət quruluşunu bütün xüsusiyyətləri ilə yenidən yaratmaqla Rusiya imperiyasının geo-siyasi təsir dairəsini bərpa etmək eyni anlayışlar deyil. Daha əsaslandırılmış qənaət budur ki, Putin Rusiyanın yaxın qonşuluğunda hökmranlıq etdiyi, Qərbin hərbi təsirini məhdudlaşdırdığı və Vaşinqtonla böyük dövlət statusu tanınmış tərəf kimi danışıqlar apardığı beynəlxalq nizam yaratmağa çalışır. Bu ambisiyaların bir qismi Rusiya imperiyasının və Sovet İttifaqının siyasətini xatırlatsa da, istifadə olunan vasitələr və ideoloji əsaslandırmalar dəyişib.
Karnegi Beynəlxalq Sülh Fondunun 2026-cı ilin mayında dərc etdiyi təhlildə də xəbərdarlıq edilirdi ki, Moskva atəşkəsi yalnız ərazi qazancını möhkəmləndirəcəyi və Ukraynaya qarşı təzyiqləri davam etdirməyə imkan verəcəyi halda qəbul edə bilər.
Putin Rusiyanın “dərin dövlətinin” alətidirmi?..
Rusiyada güclü təhlükəsizlik strukturları, kəşfiyyat orqanları, hərbi dairələr, dövlət korporasiyaları və nüfuzlu iqtisadi maraq qrupları mövcuddur. Bu qüvvələr siyasi qərarların qəbuluna təsir göstərir və müəyyən qərarlardan faydalana bilirlər. Lakin onların mövcudluğu vahid, gizli təşkilatın Putinə rəhbərlik etdiyini sübut etmir.
Karnegi Fondunun Aleksandra Prokopenko tərəfindən 2026-cı ilin iyununda dərc edilmiş araşdırmasında Rusiyanın hakim elitasının müstəqil qərarvermə imkanlarının xeyli zəiflədiyi bildirilir. Məmurlar və biznes dairələri müharibə şəraitinə uyğunlaşıb dövlətin fəaliyyətini davam etdirməyə kömək etsələr də, bir çoxu strateji istiqamətini dəyişmək imkanına malik olmadıqları sistemin inzibatçılarına çevrilib.
Bu nəticə Putinin müstəqil təhlükəsizlik strukturlarının sadəcə aləti olması barədə geniş yayılmış təsəvvürü şübhə altına alır. Münasibətlər əksinə, belə də ola bilər: təhlükəsizlik orqanları və elita şəbəkələri rejimin davamlılığını təmin edir, ümumi strateji istiqaməti isə Putinin şəxsi hakimiyyəti müəyyənləşdirir...
Təhlükəsizlik aparatı əhəmiyyətsiz deyil və müxtəlif qruplar qərarların icrasına təsir göstərə bilər. Ancaq Rusiyanın vahid gizli mərkəzdən idarə olunan, bütün məqsədləri əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş bir konspirativ sistem olduğunu təsdiqləyən kifayət qədər açıq sübut yoxdur. Putinin qərarlarını şəxsi imperiya təsəvvürlərinin, rejimin qorunması maraqlarının, təhlükəsizlik strukturlarının mənafelərinin, tarixi narrativlərin və institusional stimulların qarşılıqlı təsiri çərçivəsində anlamaq daha əsaslıdır. Bu amillər vahid gizli rəhbərin mövcudluğunu fərz etmədən də bir-birini gücləndirə bilər...
3. Tramp: Vaşinqton niyə bəzən Rusiyadan daha çox Ukraynaya təzyiq göstərirmiş kimi görünür?..
Trampın Ukraynaya münasibəti onun əsas məqsədinin davamlı sülhə nail olmaq, diplomatik uğur qazanmaq, Moskva ilə strateji münasibətləri yenidən qurmaq, yoxsa bu məqsədlərin bir neçəsini eyni vaxtda həyata keçirmək olması barədə suallar doğurur.
Bu məsələ 2026-cı ilin oktyabrında xüsusilə aktuallaşıb. “Reuters”-in 22 oktyabr tarixli məlumatına görə, Tramp Rusiya dizel yanacağının ixracına təsir edən məhdudiyyətləri yumşaldıb və Putini danışıqlara təşviq etmək məqsədilə Rusiya rəsmilərinə, oliqarxlarına, banklarına və dövlət müəssisələrinə qarşı müəyyən sanksiyalardan istisnalar tətbiq edib. Eyni zamanda, Tramp Ukraynanı daha sərt tənqid edib və Vaşinqtonun Ukraynanın bəzi peyk rabitəsi imkanlarına çıxışını məhdudlaşdırdığı bildirilir. Bu addımlar Konqresdə hər iki partiyanın nümayəndələrinin etirazına səbəb olub.
Bu siyasətin bir neçə mümkün izahı var:
Birinci ehtimal: Tramp sürətli diplomatik qələbə istəyir...
Tramp özünü ənənəvi diplomatiyanın nail ola bilmədiyi nəticələrə çatan sövdələşmə ustası kimi təqdim etməyə böyük əhəmiyyət verir. Atəşkəsin və ya razılaşmanın Ağ Evdə elan edilməsi onun danışıqlar aparmaq bacarığının sübutu kimi təqdim oluna bilər. Bu baxımdan Kiyevə təzyiq göstərilməsi belə bir fərziyyəyə əsaslana bilər: Ukrayna Qərbin hərbi və maliyyə yardımından asılı olduğu üçün Vaşinqtonun təsir imkanları baxımından daha əlçatan tərəfdir. Lakin daha asılı tərəfə təzyiq göstərilməsi təcavüzkarın kompromisə getməsinə mütləq səbəb olmur. Moskva Vaşinqtonun güzəştləri davam etdirəcəyini düşünərsə, danışıqları uzatmaq və ya hərbi təzyiqləri saxlamaq üçün daha çox stimul əldə edə bilər...
İkinci ehtimal: Tramp ABŞ-ın öhdəliklərini azaltmaq istəyir...
Digər izaha görə, Tramp Ukraynaya dəstəyin maliyyə, hərbi və siyasi xərclərini azaltmaq, məsuliyyətin daha böyük hissəsini Avropanın üzərinə qoymaq və ABŞ-ın resurslarını başqa istiqamətlərə yönəltmək istəyir. Bu yanaşma beynəlxalq ittifaqlara münasibətdə daha dar milli maraq anlayışı və qarşılıqlı faydaya əsaslanan sövdələşmələrə üstünlük verilməsi ilə uzlaşa bilər. Lakin ABŞ-ın iştirak xərclərinin azaldılması avtomatik olaraq sülhün təmin olunması demək deyil. Əgər razılaşma Ukraynanı gələcək hücumlardan qorumaq imkanlarını zəiflədirsə, Vaşinqton sonradan daha təhlükəli Avropa təhlükəsizlik mühiti və yeni yardım tələbləri ilə üzləşə bilər...
Üçüncü ehtimal: Tramp Moskvanı iqtisadi maraqlar vasitəsilə güzəştə sövq etməyə çalışır...
Tramp administrasiyası hesab edə bilər ki, kommersiya stimulları, sanksiyaların yumşaldılması və gələcək investisiyalar Putini razılaşmaya sövq edə bilər. 2026-cı ilin oktyabrında atılan addımlar bu yanaşmanı nümayiş etdirir: iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi danışıqları təşviq edən vasitə kimi təqdim olunub. Lakin “Le Monde” qəzetinin 21 oktyabr tarixli məlumatına görə, Trampın xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoff Putinlə görüşdən sonra atəşkəs məsələsində Rusiyanın ciddi güzəştinə nail olmadan geri qayıdıb...
Bu nəticə sövdələşmə diplomatiyasının əsas problemlərindən birini göstərir. Stimullar yalnız qarşı tərəf təklif olunan faydanı imtina etməli olacağı məqsədlərdən daha üstün qiymətləndirdikdə təsirli olur. Putin müharibəni davam etdirməklə daha böyük strateji qazanc əldə edə biləcəyinə inanırsa, sanksiyaların yumşaldılması və kommersiya imkanlarının genişləndirilməsi onun hesablamalarını dəyişmək üçün kifayət etməyə bilər...
Dördüncü ehtimal: Tramp Rusiya ilə daha geniş strateji razılaşma əldə etmək istəyir...
Daha geniş ehtimal ondan ibarətdir ki, Tramp Ukrayna müharibəsini enerji, ticarət, Avropa təhlükəsizliyi, silahlara nəzarət və qlobal güc balansını əhatə edən daha böyük danışıqların bir hissəsi kimi görür. Belə strategiya çərçivəsində Vaşinqton müəyyən sahələrdə Rusiyanın əməkdaşlığını başqa məsələlərdə güzəştlər müqabilində əldə etməyə çalışa bilər.
Bu, analitik baxımdan mümkün fərziyyədir, lakin gizli razılaşmanın sübutu deyil. Açıq mənbələr Vaşinqtonun Ukraynanı Moskva ilə daha geniş sövdələşmə naminə qurban vermək barədə əlaqələndirilmiş strategiya qəbul etdiyini təsdiqləmir. Bu fərq olduqca vacibdir: hansısa siyasətin nəticələrinin Rusiyanın xeyrinə olması həmin siyasəti həyata keçirən şəxsin gizlicə Rusiyanın maraqlarına xidmət etdiyini sübut etmir. Əsas meyar Vaşinqtonun ayrı-ayrı qərarlarının bütövlükdə ABŞ-ın və müttəfiqlərinin uzunmüddətli təhlükəsizliyini gücləndirib-gücləndirməməsidir...
4. Trampı ABŞ-ın “dərin dövləti” idarə edirmi?..
“Dərin dövlət” ifadəsi çox vaxt seçilməyən məmurları, kəşfiyyat orqanlarını, hərbi qurumları, bürokratiyanı və hakimiyyət dəyişikliklərindən asılı olmayaraq siyasətə təsir göstərən nüfuz şəbəkələrini ifadə etmək üçün işlədilir. Bu qurumların təsir imkanlarını müzakirə etmək üçün real əsaslar var. ABŞ-da daimi kəşfiyyat və müdafiə strukturları, peşəkar dövlət qulluqçuları, Konqresin nəzarət mexanizmləri, iri müdafiə şirkətləri, lobbiçilik şəbəkələri və formalaşmış xarici siyasət ənənələri mövcuddur. Lakin bunların hamısını vahid, gizli hökumət kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.
ABŞ-ın siyasəti prezident, Konqres, məhkəmələr, dövlət qurumları, kəşfiyyat orqanları, hərbi rəhbərlik, biznes maraqları, seçicilər və müttəfiq hökumətlər arasında mürəkkəb münasibətlər və rəqabət nəticəsində formalaşır. Bu aktorların təsir imkanları məsələdən və siyasi administrasiyadan asılı olaraq dəyişir.
Tramp ənənəvi xarici siyasət yanaşmalarına meydan oxumağa və icra hakimiyyəti üzərində birbaşa nəzarəti gücləndirməyə çalışıb. Bununla belə, onun səlahiyyətləri məhdudiyyətsiz deyil. Konqresin qəbul etdiyi qanunlar, büdcə qərarları, məhkəmə nəzarəti, hərbi institutlar, ictimai rəy və beynəlxalq öhdəliklər onun seçimlərinə təsir göstərə bilər. 2026-cı ilin oktyabrında Rusiya siyasəti ətrafında yaranan etirazlar bunun nümunəsidir: hər iki partiyadan olan konqresmenlər sanksiyaların yumşaldılmasını və Ukraynaya kəşfiyyat dəstəyinin məhdudlaşdırılması ehtimalını şübhə altına alıblar...
Deməli, daha dəqiq sual ABŞ-ın “dərin dövlətinin” Trampa gizlicə rəhbərlik edib-etməməsi deyil. Əsas məsələ institusional maraqların və siyasi şəbəkələrin Trampın qərarlarını necə məhdudlaşdırması, müəyyən siyasətləri necə təşviq etməsi və onun qərarlarından hansı qrupların faydalanmasıdır. Bəzi aktorlar Rusiya ilə qarşıdurmanın davam etdirilməsini, digərləri isə münasibətlərin yumşaldılmasını, iqtisadi imkanların genişləndirilməsini və ya resursların Çin və Hind-Sakit okean regionuna yönəldilməsini üstün tuta bilər. Bu ziddiyyətli prioritetlər zahirən uyğunsuz görünən qərarlara səbəb ola bilər.
Açıq mənbələrdə vahid gizli Amerika mərkəzinin Trampın Rusiya siyasətini idarə etdiyini sübut edən etibarlı dəlillər yoxdur. Eyni zamanda, onun bütün qərarlarının vahid, uzunmüddətli Amerika strategiyasının tərkib hissəsi olduğunu söyləmək üçün də kifayət qədər əsas mövcud deyil...
5. Putin və Trampın qərarlarında siyasi məntiq varmı?..
(Bu və digər sualların cavabı VII hissənin davamında)
İnternet resursları əsasında hazırladı:
Sultan Laçın