"İranla müharibə: ABŞ üçün İraq və ya Əfqanıstan təcrübəsi yenidən təkrarlanırmı?" - "İran İnternational"

"Ekspertlər bu qarşıdurmanın daha mürəkkəb və qeyri-müəyyən olduğunu vurğulayır..."

Siyasi fəal və insan haqları müdafiəçisi Loudan Bazarqan bildirir ki, ABŞ və İran arasında hazırkı münaqişə qəribə və çox mürəkkəb ssenarilərə görə inkişaf edə bilər. 

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "İran İnternational" nəşri yazıb.

Münaqişənin mürəkkəb və qeyri-müəyyən təbiəti

Bazarqan vurğulayır ki, Qərb analitiklərinin tez-tez qəbul etdiyi sadə modellər (İraq və Əfqanıstan paralelləri) gerçəkliyi tam əks etdirmir. Onun fikrincə, bu cür kampaniyaların qaçılmaz uğursuzluğu barədə tələsik nəticələr dərin analizə deyil, daha çox şablon düşüncəyə əsaslanır. O, qeyd edir ki, ABŞ, İsrail və İran arasında münasibətlər gərginləşdikdə, İraq və Əfqanıstanla müqayisələr tez-tez səslənir.

Lakin belə paralellər gerçəkliyi sadələşdirir və əsas detalı görməməzlikdən gəlir: heç bir münaqişə əvvəlcədən müəyyən edilmiş ssenari üzrə inkişaf etmir. Hər bir qarşıdurma fərqli ssenarilərlə irəliləyə bilər və uğursuzluğun qaçılmaz olduğunu iddia etmək ehtiyatlılıq deyil, intellektual dar düşüncənin əlamətidir.

Siyasi rəngarənglik və region narahatlığı

Bazarqan həmçinin siyasi rəngarəngliyə diqqət çəkir. Strateji qiymətləndirmələr çox vaxt Donald Trampa münasibətə əsaslanır ki, bu da analizləri təhrif edir. Onun fikrincə, İranın nüvə dövlətinə çevrilməsinin qarşısını almaq məsələsi şəxsi və partiyalı seçimlərdən kənarda qiymətləndirilməlidir, çünki bu, daha geniş təhlükəsizlik probleminə aiddir.

Ekspert vurğulayır ki, region ölkələri İranda baş verən transsərhəd hücumlar və "Hizbullah" kimi vasitəçi qrupların istifadəsi səbəbilə artan narahatlıq içindədir. Bu onu göstərir ki, Tehran eskalasiyaya hazırdır və regionda vəziyyət qeyri-müəyyən olaraq qalır.

Daxili vəziyyət və cəmiyyətin rolu

Bazarqan daxili vəziyyətə də diqqət çəkir. Antonio Qramşinin ideyalarına istinadla o qeyd edir ki, dayanıqlı hakimiyyət yalnız gücə deyil, həm də ideoloji razılığa əsaslanmalıdır. İran üçün bu baza zəifləyib: cəmiyyətin böyük hissəsi artıq köhnə inqilabi ideologiya ilə özünü eyniləşdirmir. Bu şəraitdə dövlət daha çox repressiyalardan asılı olur. Son illərdə, xüsusən 2026-cı ildə etirazlara qarşı sərt tədbirlər bu mövqeyi təsdiqləyir. 

Daxildə reaksiyalar qarışıqdır - qorxu, qeyri-müəyyənlik və ehtiyatlı gözləntilər bir yerdə mövcuddur. Bazarqan bildirir ki, cəmiyyətin bir hissəsi yalnız müharibədən deyil, onun erkən bitməsindən də qorxur, çünki bu, mövcud rejimi möhkəmləndirə bilər. Xarici təzyiq əgər daxili proseslərlə dəstəklənmirsə, həmişə dəyişikliklərə səbəb olmur.

İranın unikal trayektoriyası

İraq və Əfqanıstanla müqayisədə İranın daxili etiraz narazılığı fərqli sosial qrupları birləşdirə bilir. Bu, daxili dinamikayı daha az proqnozlaşdırıla bilən, lakin potensial olaraq daha əhəmiyyətli edir. Xarici səviyyədə də vəziyyət dəyişir: qonşu ölkələrə edilən zərbələr iştirakçıların dairəsini genişləndirib və bəzi dövlətlər münaqişəyə birbaşa müdaxilə imkanlarını nəzərdən keçirir.

Bazarqan eyni zamanda vurğulayır ki, İranın hələ də kifayət qədər resursları - hərbi qüvvələr, maliyyə şəbəkələri və ideoloji motivasiyalı tərəfdarları var. Lakin daxili narazılıq, represiyalardan asılılıq və artan xarici təzyiq də nəzərə alınmalıdır.

Beləliklə, "İran İraq deyil. İran Əfqanıstan deyil. Onun inkişaf trayektoriyası əvvəlcədən müəyyən olunmayıb". Loudan Bazarqanın fikrincə, əsas sual indiki mərhələdə uğursuzluğun qaçılmazlığı deyil, hazırkı analizlərin tamamilə fərqli nəticə ehtimalını nəzərə alıb-almamasıdır.