"Beyində "ikiüzlülük" necə yaranır: alimlər yeni mexanizm aşkar edib" - Elmi tədqiqat

"Əxlaqi qərarların arxasında duran bioloji proseslər üzə çıxır..."

Çin alimləri insanın öz prinsiplərinə zidd davranmasını, yəni "ikiüzlü" və ya qeyri-ardıcıl əxlaqi davranışı izah edən neyrobioloji mexanizm aşkar ediblər.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "science.mail.ru" nəşri yazıb.

Tədqiqatın mahiyyəti: əxlaq və beyin əlaqəsi

Araşdırma göstərir ki, insanın dediyi ilə etdiyi arasındakı fərq sadəcə xarakter məsələsi deyil, həm də beynin işləmə xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Tədqiqat zamanı iştirakçıların beyin fəaliyyəti fMRT vasitəsilə izlənilib. Onlara seçim verilib: ya dürüst olmaq, ya da yalan danışaraq daha çox pul qazanmaq. Bundan əlavə, iştirakçılar həm öz davranışlarını, həm də başqalarının eyni vəziyyətdəki hərəkətlərini "əxlaqi" və ya "qeyri-əxlaqi" kimi qiymətləndiriblər.

Həlledici rol oynayan beyin sahəsi

Nəticələr göstərib ki, əxlaqi qərarların qəbulunda beynin ventromedial prefrontal qabığı (vmPFC) əsas rol oynayır. Özünə və başqalarına eyni standartla yanaşan insanlarda bu sahə həm qərar verərkən, həm də başqalarını qiymətləndirərkən oxşar şəkildə aktivləşir. Amma fərqli davrananlarda, yəni başqalarının səhvini sərt tənqid edib, öz səhvinə yumşaq yanaşanlarda bu sahənin aktivliyi zəif olur və digər qərarvermə mərkəzləri ilə əlaqəsi daha aşağı səviyyədə qalır.

Eksperiment: "ikiüzlülük" süni şəkildə artırılıb

Alimlər maraqlı bir təcrübə də aparıblar: bəzi iştirakçıların beynində bu sahəni xüsusi qeyri-invaziv üsulla stimullaşdırıblar. Nəticədə həmin insanların əxlaqi qeyri-ardıcıllığı artıb, yəni onlar daha çox "ikiüzlü" davranmağa başlayıblar. Bu isə onu göstərir ki, vmPFC yalnız müşahidə olunan deyil, həm də səbəbkar rol oynayan bir mexanizmdir.

Nəticə: əxlaq sabit xüsusiyyət deyil

Tədqiqat müəllifləri belə nəticəyə gəlir ki, əxlaqi ardıcıllıq passiv xüsusiyyət deyil, aktiv bioloji prosesdir. İnsan "əxlaqlı olmaq" üçün yalnız prinsipləri bilməməli, eyni zamanda beyni bu prinsipləri davranışa tətbiq edə bilməlidir. Başqa sözlə, bəzi insanlar öz dəyərlərini yaxşı başa düşsələr də, onları praktikada tətbiq etməkdə çətinlik çəkirlər və bu, müəyyən mənada biologiya ilə bağlıdır. 

Alimlər hesab edir ki, əxlaqi ardıcıllıq bir bacarıq kimi inkişaf etdirilə bilər. Gələcək tədqiqatlarda isə onlar eyni mexanizmlərin ədalətsizliyə məruz qalan insanlarda necə işlədiyini araşdırmağı planlaşdırırlar.