"BMT gücsüzdür: beynəlxalq təhlükəsizlik sistemi necə dağılır" - Ekspert rəyi

"Müharibələrin qarşısını almaq üçün yaradılan təsisatlar bu gün real böhranlar qarşısında aciz görünür..."

İkinci Dünya müharibəsindən sonra qurulan təhlükəsizlik sistemi, xüsusilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və NATO qlobal sabitliyi təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Lakin onilliklər sonra bu sistemin effektivliyi ciddi şəkildə sual altına düşüb.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə beynəlxalq hüquq üzrə ekspert Eli Naxt "vesty.co" nəşrində yazıb.

Müharibədən sonra qurulan sistemin böhranı

Formal olaraq BMT dünyanın ən təmsilçi qurumu olaraq 193 ölkəni birləşdirir. Amma təmsilçilik effektivlik demək deyil. Dünyada demokratik ölkələrin sayı məhduddur, səs çoxluğu isə çox vaxt avtoritar və ya qismən azad ölkələrə məxsus olur. Bu isə qərarların universal prinsiplərdən çox siyasi blok maraqları əsasında formalaşmasına gətirib çıxarır.

Siyasi maraqlar, veto və real təsirsizlik

Sistemin əsas problemlərindən biri qərarların siyasiləşməsi və "ikili standartlar"dır. Məsələn, BMT-də İsrail ilə bağlı tez-tez tənqidi qətnamələr qəbul olunsa da, İran və ya Çin kimi ölkələrə münasibətdə eyni səviyyədə qərarlar qəbul olunmur. Bu isə təşkilata olan etimadı zəiflədir.

Ən ciddi problem isə mexanizmlərin olmamasıdır: BMT qərarlar qəbul edə bilər, lakin onları icra etdirmək üçün real alətləri yoxdur. Üstəlik, Təhlükəsizlik Şurasında veto hüququna malik olan ABŞ, Rusiya, Çin, Fransa və Böyük Britaniya istənilən qərarı bloklaya bilir. Nəticədə, böyük güclərin maraqları toqquşduqda sistem faktiki olaraq iflic vəziyyətinə düşür.

Müharibələr fonunda yeni reallıq

Bu böhran xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda açıq görünür. Milyonlarla insanın həyatına təsir edən bu münaqişənin qarşısını almaqda və ya onu dayandırmaqda beynəlxalq təsisatlar real rol oynaya bilməyib.

Belə şəraitdə dünya tədricən yeni modelə keçir: artıq əsas rolu beynəlxalq hüquq deyil, güc balansı oynayır. ABŞ, Çin, Rusiya və İsrail kimi dövlətlər getdikcə daha çox müstəqil qərarlar verir və beynəlxalq təsisatlar əsasən müzakirə platformasına çevrilir.

Nəticə etibarilə, İkinci Dünya müharibəsindən sonra qurulan təhlükəsizlik sistemi XXI əsrin reallıqlarına cavab vermir. O, hələ də qlobal əməkdaşlığın rəmzi olaraq qalır, lakin böyük böhranlar zamanı təsir imkanları getdikcə azalır və dünya yeni, daha sərt, gücə əsaslanan nizam modelinə doğru irəliləyir.