"Tramp Amerikanı dəhşətli fəlakətə sürükləyir: bu yolda ona Bayden və Obama da zəmin yaradıb" - "Foreign Affairs"

"Bir nəfərin savaşı və zəiflədilmiş Konqresin mirası..."

Prezident Donald Trampın İrana qarşı başladığı hərbi əməliyyatlar faktiki olaraq ölkə qanunvericiliyinin və Konstitusiyanın ruhunu pozur.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə ABŞ-ın nüfuzlu "Foreign Affairs" nəşri yazıb.

Məqalə müəllifinin fikrincə, Tramp Konqresin açıq razılığı olmadan müharibəyə başlamağı bacarıb və bunu əvvəlki administrasiyalar dövründə formalaşmış mübahisəli hüquqi şərhlərə söykənərək edib.

Yazıda vurğulanır ki, ABŞ prezidentlərinin hərbi səlahiyyətləri onilliklər ərzində tədricən genişləndirilib.

Formal olaraq Konstitusiyaya görə müharibə elan etmək səlahiyyəti Konqresə məxsusdur, prezident isə ali baş komandan kimi müharibəni idarə edir. Lakin praktikada Ağ Ev rəhbərləri müxtəlif hüquqi rəylər və "milli maraqlar" kimi qeyri-müəyyən anlayışlara istinad edərək bu çərçivəni genişləndiriblər.

Müəllif qeyd edir ki, Trampın İrana zərbələri, o cümlədən ABŞ-İsrail əməliyyatları nəticəsində Əli Xameneinin öldürülməsi əvvəlki presedentlərin davamıdır. 2025-ci ilin iyununda həyata keçirilən bombardmanlar da, digər xarici əməliyyatlar da Konqresin rəsmi icazəsi olmadan baş tutub. Bu isə artıq sistemli problemə çevrilib.

Zəiflədilən hüquqi baryerlər

Məqalədə xatırladılır ki, 1973-cü il Müharibə Səlahiyyətləri Qətnaməsi prezidentin Konqresin razılığı olmadan 60 gündən artıq hərbi əməliyyat aparmasını məhdudlaşdırmalı idi. Lakin illər keçdikcə bu mexanizm məhkəmə qərarları, icra hakimiyyətinin "yaradıcı" hüquqi izahları və Konqresin passivliyi nəticəsində faktiki olaraq zəiflədilib.

Həm respublikaçı, həm də demokrat administrasiyalar 2001-ci ildə qəbul olunmuş Hərbi Gücdən İstifadəyə İcazə sənədini geniş şəkildə şərh edərək onu yeni və əvvəlcədən nəzərdə tutulmamış münaqişələrə tətbiq ediblər. Bu yanaşma nəticəsində prezidentin müharibə başlatmaq imkanları faktiki olaraq "monarxik" xarakter alıb.

Müəllif etiraf edir ki, bu prosesdə təkcə Tramp deyil, əvvəlki prezidentlər, o cümlədən Corc Buş, Barak Obama və Co Bayden administrasiyaları da rol oynayıb. Onların dövründə formalaşmış hüquqi presedentlər bu gün Ağ Evə daha sərbəst hərəkət imkanı verir.

Çıxış yolu varmı?

"Foreign Affairs" hesab edir ki, problem yalnız Trampın siyasəti ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ ABŞ-da müharibə və sülh qərarlarının qəbulunda Konqresin rolunun faktiki olaraq zəifləməsidir. Müəllifə görə, prezidentin hərbi addımları mütləq şəkildə geniş ictimai və siyasi müzakirədən keçməlidir.

Nəşr Konqresi 1973-cü il qətnaməsini gücləndirməyə, 2001-ci il icazə sənədini yenidən nəzərdən keçirməyə və hərbi əməliyyatlara konkret zaman və coğrafi məhdudiyyətlər qoymağa çağırır. Əks halda ABŞ-da istənilən prezident Konqresin real nəzarəti olmadan yeni müharibələr başlada bilər.

Məqalənin yekun mesajı belədir: Trampın addımları kəskin və risklidir, lakin bu vəziyyətin yaranmasında illərlə zəiflədilmiş hüquqi sistem və siyasi iradəsizlik də az rol oynamayıb. ABŞ-da müharibə qərarlarının taleyi yenidən ciddi konstitusion debatın mövzusuna çevrilməlidir.