"İranda müharibə son illərin ən böyük "neft şoku"na səbəb ola bilər" - "The Economist"

"Hörmüz boğazındakı gərginlik Avropada neft və qaz qiymətlərini kəskin artırır..."

İranda hərbi əməliyyatların başlanması qlobal enerji bazarlarını silkələyib. Yaxın Şərqdəki qarşıdurma son illərin ən böyük enerji sarsıntısına çevrilə bilər.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "theeconomist.com" nəşri yazıb.

Nəşr yazır ki, bu müharibə son illərin ən böyük "neft şoku"na səbəb ola bilər. Əgər 2025-ci ilin yayında baş verən əvvəlki hücumlar zamanı "Brent" markalı neftin qiyməti cəmi 7 faiz artaraq 74 dollara yüksəlmişdisə, bu dəfə vəziyyət fərqlidir.

ABŞ prezidenti Donald Tramp İrana qarşı "intensiv və fasiləsiz bombardmanların" davam edəcəyini bildirib. Tehran isə cavab olaraq İsrailə, regiondakı ABŞ bazalarına və bəzi ərəb ölkələrinə raket zərbələri endirib. Bu isə bazarlarda panikanı daha da gücləndirib.

"Bloomberg" və "Investing" portalının məlumatına görə, 2 mart səhəri "Brent" markalı neftin qiyməti təxminən 10 faiz artaraq 80 dollara yaxınlaşıb, WTI isə 73 dollara yüksəlib. Analitiklər qiymətlərin qısa müddətdə 80-90 dollar diapazonunda qalacağını, infrastruktur zərbələri olacağı halda isə 120 dollara qədər bahalaşa biləcəyini istisna etmirlər.

Hörmüz boğazı: qlobal enerjinin boğaz nöqtəsi

Bazarları ən çox narahat edən məsələ Hörmüz boğazıdır. Dünyada dəniz yolu ilə daşınan xam neftin təxminən 20 faizi məhz bu dar su yolundan keçir. Tankerlərin hərəkəti faktiki olaraq dayanıb, sığorta haqları kəskin artıb, bəzi gəmilər isə marşrutdan geri dönüb.

Tehran boğazı bağlamaq niyyətini açıq şəkildə bəyan etməsə də, mina təhlükəsi və peyk siqnallarına müdaxilə kimi risklər artıq naviqasiyanı çətinləşdirir. Əgər keçid bir ay bağlı qalarsa, region ölkələri hasilatı azaltmağa məcbur ola bilər.

Alternativ marşrutlar da - Səudiyyə Ərəbistanının Şərq-Qərb boru kəməri və BƏƏ-nin boğazdan yan keçən xətti mövcuddur. Lakin tam güclə işləsələr belə, gündəlik 8-10 milyon barel həcmində boşluq yarana bilər. OPEC+ 1 apreldən hasilat kvotalarını sutkada 206 min barel artırmaq barədə razılığa gəlsə də, bu addım bazarı tam sakitləşdirməyə yetməyə bilər.

Avropada qaz böhranı təhlükəsi

Neftlə yanaşı, qaz bazarları da sarsılıb. "Goldman Sachs" analitikləri hesab edir ki, Hörmüz boğazı bir ay bağlı qalsa, Avropada qaz qiymətləri iki dəfədən çox arta bilər. "Bloomberg"-in məlumatına görə, 
Avropada əsas qaz fyuçersləri bir gündə 25 faiz bahalaşıb - bu, 2023-cü ilin avqustundan bəri ən böyük sıçrayışdır.

Avropa xüsusilə həssas vəziyyətdədir: anbar ehtiyatları aşağıdır və yay aylarında böyük həcmdə mayeləşdirilmiş təbii qaz idxal etməlidir. Əgər tranzit iki aydan çox pozularsa, qiymətlərin 100 avro/MVt saat səviyyəsini keçməsi mümkündür.

Ssenarilər və qeyri-müəyyənlik

Uzunmüddətli perspektiv isə əsasən İranda siyasi nəticələrdən asılıdır. Əgər hakimiyyət dəyişikliyi baş versə və sanksiyalar yumşaldılsa, İranın ixracı arta, geosiyasi risklər azala və qiymətlər yenidən enə bilər. Lakin əks ssenaridə, yəni rejim qalarsa və Hörmüz üzərində təzyiq davam edərsə, regionda xaos dərinləşə, enerji axınları azalaraq qiymətlər yüksək səviyyədə qala bilər.

Beləliklə, Yaxın Şərqdəki müharibə artıq təkcə hərbi deyil, həm də qlobal iqtisadi böhranın potensial katalizatoruna çevrilib. Qarşıdakı həftələr bazarların taleyini müəyyən edəcək: ya qısamüddətli şok, ya da illərlə davam edə biləcək yeni enerji reallığı.