"Kişilər niyə qadınlardan daha tez qocalır və daha erkən vəfat edir?" - Yeni elmi tədqiqat

"Y-xromosomunun itkisi kişi ömrünün qısalmasına necə təsir edir..."

Alimlərin son araşdırmaları göstərir ki, kişilərin qadınlarla müqayisədə daha qısa ömür sürməsinin əsas səbəblərindən biri yaş artdıqca Y-xromosomunun tədricən itirilməsi ola bilər.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "ixbt.com" nəşri yazıb.

Y-xromosomunun yaşla birlikdə itməsi

Alimlərin son araşdırmaları göstərir ki, kişilərin qadınlarla müqayisədə daha qısa ömür sürməsinin əsas səbəblərindən biri yaş artdıqca Y-xromosomunun tədricən itirilməsi ola bilər. Bu proses mLOY (mosaic loss of Y) adlanır və orqanizmdə genetik "mozaika" yaranması ilə xarakterizə olunur — bəzi hüceyrələr Y-xromosomunu itirir, digərləri isə onu saxlayır.

Statistikaya görə, 60 yaşlı kişilərin təxminən 40 faizində, 90 yaşa çatdıqda isə 50-57 faizində Y-xromosomunu itirmiş hüceyrələr aşkarlanır. Bu itki əsasən sürətlə bölünən toxumalarda, xüsusilə qanda müşahidə olunur. Daha narahatedici məqam isə odur ki, Y-xromosomsuz hüceyrələr bölünməkdə davam edir və zamanla sağlam hüceyrələri əvəz edə bilir.

"Kiçik" xromosomun böyük təsiri

Y-xromosomu təxminən 50-yə yaxın gen daşıyır və uzun müddət onun əsasən cinsi inkişafla əlaqəli olduğu düşünülüb. Lakin yeni tədqiqatlar göstərir ki, bu genlərin bir hissəsi immun sisteminin tənzimlənməsi, hüceyrə bölünməsinə nəzarət və şiş proseslərinin qarşısının alınması kimi həyati funksiyalarda iştirak edir.

Y-xromosomunun itkisi bir sıra ciddi xəstəliklərlə əlaqələndirilir: ürək-damar patologiyaları, ürək çatışmazlığı, böyrək problemləri, neyrodegenerativ xəstəliklər, o cümlədən Altsheymer xəstəliyi, eləcə də ağır gedişli COVID-19. Araşdırmalar göstərir ki, Altsheymer diaqnozu qoyulmuş kişilərdə Y-xromosomu itkisi sağlam həmyaşıdlarla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksəkdir.

Səbəb, yoxsa bioloji yaş göstəricisi?

Hələlik açıq qalan əsas sual budur: Y-xromosomunun itməsi xəstəliklərin birbaşa səbəbidir, yoxsa sadəcə yaşlanmanın biomarkeridir? Heyvanlar üzərində aparılan təcrübələr göstərib ki, Y-xromosomsuz qan hüceyrələrinin köçürülməsi ürək toxumasında fibrozun artmasına və ömrün qısalmasına səbəb ola bilər.

Bundan əlavə, kişilərdə bəzi tənzimləyici genlərin yalnız bir nüsxəsi mövcuddur. Qadınlarda isə iki X-xromosom olduğuna görə bir çox funksiyalar "ehtiyat mexanizmi" ilə qorunur. Bu genetik üstünlük qadın orqanizmini yaşla bağlı genetik pozuntulara qarşı daha davamlı edə bilər.

Alimlər hesab edir ki, gələcəkdə Y-xromosomunun itkisi bioloji yaşın və müəyyən xəstəlik risklərinin qiymətləndirilməsində mühüm göstəriciyə çevrilə bilər. Uzun illər ikinci planda qalan bu kiçik xromosom kişi uzunömürlülüyünün açar elementlərindən biri ola bilər.