"Qazaxıstanda martın 15-nə yeni Konstitusiya referendumu təyin edilib" - BBC

"İslahat, yoxsa səlahiyyətlərin mərkəzləşməsi?.."

Kasım-Jomart Tokayev 15 mart tarixinə yeni Konstitusiya üzrə referendum təyin edib.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "bbc.com" nəşri məlumat yayıb.

Parlament modeli və prezident səlahiyyətləri

Rəsmi açıqlamalara görə, dəyişikliklər ölkənin siyasi sisteminə "güclü impuls" verməli və Qazaxıstanı superprezident modelindən daha balanslı prezident respublikasına keçirməlidir. Bildirilir ki, Konstitusiya mətninin 80 faizdən çoxu yenilənib və 77 maddəyə düzəliş edilib.

Əsas dəyişikliklərdən biri parlamentin iki palatalı modeldən birpalatalı sistemə keçirilməsidir. Həmçinin beynəlxalq müqavilələr üzərində Konstitusiyanın üstünlüyü təsbit olunur. Dövlət başçısı bunu suverenliyin qorunması baxımından vacib addım kimi təqdim edir. Lakin hüquqşünaslar və hüquq müdafiəçiləri fərqli mövqe sərgiləyir. 

Onların fikrincə, yeni layihə əksinə, prezident səlahiyyətlərini genişləndirə və digər hakimiyyət qollarını zəiflədə bilər. Məsələn, Konstitusiya Məhkəməsinin sədri və bir sıra yüksək vəzifəli şəxslərin təyinatında parlament razılığı mexanizmi aradan qaldırılır. Bəzi hallarda parlament iki dəfə razılıq verməzsə, prezidentin onu buraxmaq hüququ yaranır.

Azad söz və parlament nəzarəti ilə bağlı narahatlıqlar

Qazaxıstan Beynəlxalq İnsan Hüquqları Bürosunun ekspertləri layihəni daha "avtoritar və superprezident" xarakterli adlandırır. Yeni redaksiyada parlamentin baş prokurorun, Ali Məhkəmə sədrinin və ombudsmanın toxunulmazlığını ləğv etmək səlahiyyəti aradan qaldırılır. Bundan başqa, büdcənin təsdiqi ilə bağlı müddəalar əvvəlki qədər aydın göstərilmir.

Hüquq müdafiəçiləri söz azadlığı ilə bağlı da risklər görürlər. Yeni 23-cü maddədəki qeyri-müəyyən ifadələrin mediaya təzyiq üçün istifadə oluna biləcəyi bildirilir. Onların fikrincə, ictimai maraq prinsipinin zəifləməsi tənqid imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.

Beynəlxalq hüquq və rus dilinin statusu

Yeni layihəyə görə, Konstitusiya beynəlxalq müqavilələrdən üstün hüquqi qüvvəyə malik olacaq. Deputatlar bunu beynəlxalq münasibətlərdə artan gərginlik fonunda suverenliyin qorunması ilə əsaslandırırlar. Ekspertlər isə qeyd edir ki, bu dəyişiklik beynəlxalq hüququn milli qanunvericilik üzərində prioritetini aradan qaldıra bilər.

Rus dilinin statusu ilə bağlı yayılan xəbərlərə gəlincə, hüquqşünaslar bildirir ki, real status dəyişmir. Mövcud Konstitusiyada rus dilinin dövlət qurumlarında qazax dili ilə "bərabər" işlədildiyi qeyd olunurdusa, yeni layihədə bu söz "yanaşı" ifadəsi ilə əvəz edilir.

Hüquqi baxımdan rus dili əvvəl də rəsmi status daşımırdı və indi də daşımır. Beləliklə, 15 mart referendumu Qazaxıstan üçün təkcə hüquqi dəyişiklik deyil, həm də ölkənin gələcək idarəetmə modelinin istiqamətini müəyyən edəcək siyasi sınaq kimi qiymətləndirilir.