ABŞ İrana niyə zərbə endirmədi?" - BBC

"Trampın hədələri, repressiya və İranda etirazların davamlılığı..."

İranda etirazlar artıq bir həftədən çoxdur ki, informasiya blokadası altında keçirilir və hadisələrin dəqiq miqyası barədə məlumat əldə etmək çox çətindir.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "bbc.com" nəşri yazıb.

Etirazlar və insan itkisi

Ölkə daxilində fəaliyyət göstərən əksər media orqanlarının saytları işləməyib, sosial şəbəkələr yenilənməyib. Dövlət agentlikləri yalnız rəsmi narrativi - terrorla mübarizə və qurbanların yas mərasimlərini təqdim edir. Bu həftə Tehranda 100 nəfərin, o cümlədən bir çox təhlükəsizlik qüvvələrinin dəfn mərasimi keçirilib. 

Fotolarda minlərlə insanın olduğu görünür, lakin bu etirazların bütün xalq tərəfindən dəstəkləndiyi mənasına gəlmir. İnsan hüquqları təşkilatları bildirir ki, ölənlərin sayı 3 400-dən çoxdur, bəzi mənbələr isə 12 000-ə qədər itki olduğunu göstərir. 2022-ci ilin etirazları ilə müqayisədə bu, rekord göstəricidir.

Ölüm hökmü və internet blokadası

Trampın hədələri nəticəsində İranda ölüm hökmü ilə repressiya mərhələsi dayandırılıb. Erfan Saltani adlı bir fəal edam olunmaqdan xilas edilib. Lakin ölüm hökmü institutu tamamilə ləğv olunmayıb və hazırda digər hüquqi prosedurlar və apellyasiya imkanları mövcuddur.

Etirazların basdırılmasında internet blokadası da mühüm rol oynayıb; insanlar bir-biri ilə əlaqə qura bilmədikləri üçün etirazların təşkili çətinləşib. Etirazlar kortəbii xarakter daşıyıb, hər bir iştirakçı fərdi hərəkət edib, lakin xaricdən və ölkə daxilində müəyyən dəstək hələ də mövcuddur.

ABŞ-ın qərarsızlığı və regionun rolu

ABŞ hərbi müdaxilə üçün əlverişli variant tapa bilməyib. Hər hansı böyük zərbə rejimi devirmək əvəzinə Tehranı daha da qəzəbləndirə və bölgədəki ABŞ bazalarına qarşı cavab reaksiyası doğura bilərdi.

Trampın hərbi variantlara ehtiyatla yanaşmasında 1980-ci ildə ABŞ-ın Tehrandakı əməliyyatının uğursuzluğu da rol oynayıb. Region ölkələrinin, xüsusən ərəb dövlətləri və Türkiyənin təzyiqi Trampın hərbi əməliyyatdan çəkilməsində mühüm rol oynayıb. Sanksiyalar isə yalnız simvolik xarakter daşıyır və ABŞ-ın rejimə göstərdiyi təzyiqi nümayiş etdirir.

Etirazların gələcəyi və daxili siyasət

Etirazlar dayandırılmış kimi görünməsinə baxmayaraq, ölkədəki əsas iqtisadi və siyasi problemlər həll olunmadığı müddətcə yeni dalğalar qaçılmazdır. Hazırda İranda siyasi transformasiya baş verməsə də, gələcəkdə nüvə, iqtisadi və sosial problemlər yeni etirazların təkanverici amili ola bilər. 

Həmçinin ali rəhbərin yaşı və onun yerinə kimin keçəcəyi məsələsi də uzunmüddətli perspektivdə vəziyyəti təsir edəcək. İranda xalqı repressiya, kütləvi atəş açışı və ölüm hökmü belə dayandıra bilməyib, gələcəkdə də eyni cəsarətlə meydanlara çıxacaqlar.