"Yeraltı dünyanın görünməyən gücü: karbonu udan göbələklər niyə diqqətdən kənarda qalıb?" - "Euronews"

"Torpağın altında gizlənən mexanizm iqlim böhranına qarşı güclü silaha çevrilir..."
 
İqlim böhranı ilə mübarizədə uzun illər gözdən qaçan əsas mexanizmlərdən biri məhz ayaqlarımızın altındadır. Söhbət torpaqda yaşayan mikoriza göbələklərindən gedir. 

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "euronews.com" nəşri yazıb.

Bu "görünməz" şəbəkələrin tədqiqinə verdiyi töhfələrə görə təkamül bioloqu Tobi Kiyers 2026-cı il üzrə nüfuzlu Tayler mükafatına layiq görülüb. Bu mükafat tez-tez "iqlim üzrə Nobel" adlandırılır və ətraf mühit, sağlamlıq və enerji sahəsində insanlığa fayda verən elmi nailiyyətlərə görə təqdim olunur.

Kiyers Azad Amsterdam Universitetinin professorudur və onun araşdırmaları göstərir ki, mikoriza göbələkləri atmosferdən nəhəng həcmdə karbon qazı udmaq qabiliyyətinə malikdir. Alimlərin hesablamalarına görə, bu yeraltı şəbəkələr hər il təxminən 13 milyard ton karbon qazını torpaq sistemlərində bağlayır ki, bu da qalıq yanacaqlardan yaranan qlobal emissiyaların təxminən üçdə birinə bərabərdir.

Bitkilərlə ittifaq və planet miqyasında təsir

Mikoriza göbələkləri bitkilərin kökləri ilə simbioz şəraitdə yaşayır və torpaq altında geniş şəbəkələr yaradır. Bu şəbəkələr qida maddələrini, suyu və karbonu böyük məsafələrə daşıyır. Əvəzində göbələklər bitkilərdən karbon alır, bitkilər isə daha yaxşı qidalanır, quraqlığa və ağır metallara davamlı olur, tozlayıcıları cəlb edən daha sağlam çiçəklər yaradır.

Tobi Kiyers vurğulayır ki, bitkilərin öz kök sistemləri formalaşmamışdan əvvəl, milyonlarla il ərzində bu göbələk şəbəkələri onların "kök sistemi" rolunu oynayıb. Lakin buna baxmayaraq, yeraltı ekosistemlərin xəritələnməsi, monitorinqi və qorunması onilliklər boyu laqeyd qalıb. Nəticədə meşələrin qırılması, torpaq eroziyası və intensiv kənd təsərrüfatı bu həssas şəbəkələri məhv edir.

Məsələnin ciddiliyi ondadır ki, qorunan növlər siyahısında göbələklər çox cüzi paya malikdir. Alimlərin sözlərinə görə, yer səthinin cəmi 0,02 faizindən az hissəsi mikoriza göbələkləri baxımından ətraflı xəritələnib.

"Yeraltı atlas" və iqlim strategiyalarında yeni baxış

Bu boşluğu doldurmaq üçün Kiyers və həmkarları "Yeraltı atlas" adlı qlobal layihə yaradıblar. Atlas mikoriza göbələklərinin dünyadakı yayılmasını göstərir və torpaqda ən vacib karbon ehtiyatlarının harada toplandığını üzə çıxarır.

Laboratoriya təcrübələri isə maraqlı bir faktı ortaya qoyub: göbələklər fosforu bol olan zonalardan kasad bölgələrə daşıyır və bunun müqabilində daha çox karbon udurlar. Alimin sözlərinə görə, əsas məqsəd yeraltı həyat haqqında düşüncə tərzimizi dəyişməkdir. Çünki bu ekosistemlər görünmür, amma iqlim dəyişikliyi, biomüxtəlifliyin qorunması və qida dövranı üçün həlledici rol oynayır. 

Göbələklərin iqlim siyasətinə daxil edilməsi emissiyaların azaldılmasını əvəz etmir, lakin bu səyləri ciddi şəkildə gücləndirə bilər. Başqa sözlə, planet artıq torpağın altında nəhəng bir karbon udma sistemi qurub. İndi əsas məsələ onu vaxtında görmək, anlamaq və qorumaqdır.