"Putin üçün tribunal prosesi daha sürətli irəliləməlidir" - Kaya Kallas

"Macarlar ukraynalıları sevmir - seçkilər öncəsi antiukrayna ovqatı güclənir" - "Politico"

Trampdan Ukrayna ilə bağlı sərt mesaj: "ABŞ bu müharibəyə qarışmamalı idi" - "Deutsche Welle"

Seyran Səxavətin “Daş evlər” romanında xronotop və sosial yaddaş kontekstində məkanın ontoloji semantikası

Cəmiyyət

506

13:27, Bu gün

Seyran Səxavətin “Daş evlər” romanında xronotop və sosial yaddaş kontekstində məkanın ontoloji semantikası

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin:

Azərbaycan ədəbiyyatında məkan anlayışı heç vaxt hadisələrin baş verdiyi sadəcə fiziki koordinatlar sistemi ilə məhdudlaşmayıb; əksinə, o, insan taleyinin, sosial münasibətlərin və kollektiv şüurun formalaşmasında iştirak edən ontoloji və semantik struktur kimi fəaliyyət göstərib. Xüsusilə iyirminci əsrin sonu və iyirmi birinci əsrin əvvəllərində yazılmış nəsr əsərlərində məkan passiv fon olmaqdan çıxır və əvəzində ideoloji, psixoloji və fəlsəfi ölçüləri özündə birləşdirən dinamik, çoxqatlı sistem kimi təqdim olunur. Bu baxımdan, məkanın xronotopik keyfiyyətləri, yəni zaman və məkanın qarşılıqlı əlaqəsi ilə formalaşan bədii reallıq əsərin semantik yükünün əsas daşıyıcılarından birinə çevrilir.

Moderator.az ATUNIS Galaxy Poetry-ə istinadən xəbər verir ki, bu kontekstdə Seyran Səxavətin "Daş Evlər" romanı Azərbaycan nəsrində məkanın fəlsəfi və estetik funksiyasını sistemli şəkildə əks etdirən əhəmiyyətli bir nümunə kimi seçilir. Romanda məkan sadəcə təsviri element deyil, həm də sosial yaddaşın daşıyıcısı, kollektiv travmaların və tarixi təcrübələrin kodlaşdırıldığı simvolik bir sahə kimi ortaya çıxır. "Daş Evlər"də məkan obrazı, xüsusən də daş konstruksiyalar vasitəsilə, eyni zamanda davamlılıq və yaddaş, eləcə də sərtlik və dəyişməzlik ideyalarını təcəssüm etdirən ikili semantik struktur yaradır.

Seyran Səxavət 23 mart 1946-cı ildə Füzuli rayonunun Yağlıvənd kəndində anadan olub. Yazıçının uşaqlığı və yeniyetməliyi kənd mühitində formalaşıb və bu, onun bədii dünyagörüşündə insan və məkan arasındakı münasibətin dərin və çoxqatlı təsvirinin əsasını qoyub. Azərbaycan kənd həyatının sosial-mədəni reallıqları, gündəlik münasibətlər və kollektiv yaddaş formaları onun əsərlərində aparıcı motivlər kimi ortaya çıxır. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra Füzuli şəhərindəki Xurşidbanu Natəvan məktəbində direktor müavini kimi işləməsi ona sosial mühitlə daha sıx əlaqə qurmağa və insan münasibətlərini müşahidə və təhlil etmək qabiliyyətini daha da inkişaf etdirməyə imkan verib.

1964-1970-ci illərdə o, Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsində fars dili tərcüməçisi ixtisası üzrə təhsil almışdır. Universitet illərində qazandığı geniş mədəni və dil bilikləri, həm klassik, həm də müasir ədəbiyyatla əlaqəsi Səxavətin bədii təfəkkürünün zənginləşməsinə töhfə vermiş və romanlarında məkanın həm tarixi, həm də fəlsəfi ölçülərini araşdırmasına imkan vermişdir. 1970-1972-ci illərdə Sovet Ordusunda xidmət etdiyi və SSRİ Müdafiə Nazirliyində fars dili tərcüməçisi kimi çalışdığı dövrdə ona təkcə dil bacarıqlarını təkmilləşdirmək üçün deyil, həm də müxtəlif sosial və ideoloji mühitləri müşahidə etmək üçün imkanlar vermişdir.

Sonrakı illərdə Seyran Səxavət Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin mətbuat orqanlarında, xüsusən də “Ədəbiyyat və incəsənət” və “Ulduz” kimi nəşrlərdə geniş ədəbi fəaliyyət göstərmişdir. Bu təcrübə onun publisistik yazı sahəsindəki təcrübəsini zənginləşdirmiş və eyni zamanda romanlarının sosial və psixoloji dərinliyinə, eləcə də hadisələrin məkan və zaman çərçivəsində realizminə təsir göstərmişdir (Səxavətin tərcümeyi-halı, 2025).

Bütün bu həyat təcrübəsi və intellektual təcrübə “Daş Evlər” romanında məkanın təkcə hadisələrin baş verdiyi fiziki koordinat kimi deyil, həm də insan taleyini və kollektiv yaddaşı əks etdirən ontoloji sahə kimi təqdim olunmasına imkan yaratmışdır. Roman məkanın fəlsəfi və estetik funksiyasını ortaya qoymaqla yanaşı, Azərbaycan nəsrində xronotop və sosial yaddaş arasındakı dialoqun sistemli təhlili üçün zəmin yaradır.

Seyran Səxavətin "Daş Evlər" romanında məkan sadəcə hadisələrin baş verdiyi fiziki mühit kimi qəbul edilmir; əksinə, o, zamanın, kollektiv yaddaşın və insan taleyinin daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Əsərin əvvəlində məhəllənin təsviri oxucuya gündəlik həyatın sadə bir panoraması kimi görünə bilər. Lakin daha yaxından təhlil göstərir ki, bu məkan sadəcə coğrafi koordinat və ya adi şəhər fonu deyil, həm də kollektiv yaddaşın və sosial münasibətlərin maddiləşdirilmiş və bədii cəhətdən konkretləşdirilmiş formasıdır. Beləliklə, məhəllə tarixi, psixoloji və sosial təcrübələrin birləşdiyi struktur vahid kimi fəaliyyət göstərir.

Müəllif bu aspekti oxucuya belə təqdim edir: “Çoxmərtəbəli binalar daş evləri halqa kimi əhatə etmişdi” (Səxavat, 2021, səh. 6). Bu təsvir təkcə şəhər transformasiyasını əks etdirmir, həm də zamanın dialoqunu - tarixilik və müasirlik arasındakı qarşılıqlı təsiri və keçmişlə indiki zaman arasındakı gərginliyi simvollaşdırır. Daş evlər fiziki obyektlər olmaqla yanaşı, eyni zamanda sosial və mənəvi sabitliyin, kollektiv yaddaşın və mövcudluğun özünün simvolu kimi xidmət edir. Burada evlər sadəcə yaşayış yerləri və ya tikililər deyil, həm də insan taleyi və kollektiv təcrübə üçün metaforalardır.

M. Baxtinin xronotop nəzəriyyəsinə görə, xronotop “bədii şəkildə ifadə olunan zaman və məkan münasibətlərinin daxili bağlılığıdır” (Baxtin, 1981, s. 84). Bu nəzəri çərçivə daxilində “Daş Evlər”də zaman və məkan ayrılmaz şəkildə bir-biri ilə bağlıdır. Məkanın strukturlaşdırıcı rolu iki səviyyədə özünü göstərir: bir tərəfdən hadisələrin fiziki mühiti, digər tərəfdən isə sosial və psixoloji təsirin vasitəçisi kimi. Qonşuluq təkcə hadisələrin baş verdiyi yer deyil, həm də zamanın dondurulduğu və kollektiv travmanın qorunub saxlanıldığı struktur vahiddir. Bu, sosial yaddaşın qorunması baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir; keçmişin izləri, hadisələrin təkrarlanması və sosial normalar məkanın vizual və psixoloji təbəqələrində konkretləşdirilir.

Romandakı müxtəlif epizodlar xronotopun ontoloji funksiyasını təsdiqləyir. Məsələn, Abışın Dadaşın cəzalandırılması, eləcə də alça ağacının ətrafında cərəyan edən gərgin anlar məkanın sadəcə fiziki koordinat deyil, həm də sosial və psixoloji hadisələr üçün katalizator rolunu oynadığını göstərir. Burada məkan həm fərdi təcrübənin, həm də kollektiv təzyiqin strukturlaşdırıcı qüvvəsi kimi fəaliyyət göstərir. Hadisələrin məkan daxilində ardıcıllığı və onların xronotop nəzəriyyəsinə uyğun olaraq zamanla qarşılıqlı təsiri məkanın sadəcə bir hekayə fonu deyil, sosial və mənəvi hadisələrin inkişafını təşkil edən fəlsəfi və estetik vahid olduğunu göstərir.

Baxtinin fikrincə, məkan və zamanın bədii vəhdəti hadisələrin, sosial münasibətlərin və kollektiv yaddaşın birləşdirici elementi kimi xidmət edir (Baxtin, 1981). "Daş Evlər"də məhəllənin və daş evlərin təsviri bu xronotopu formalaşdırır: hadisələr sadəcə fiziki mühitdə baş vermir, həm də zamanın və kollektiv travmanın qorunub saxlanıldığı bir quruluşa çevrilir.

Bu yanaşma rus ədəbiyyatında, xüsusən də Dostoyevskinin Sankt-Peterburq məhəllələrinin oxşar şəkildə fəaliyyət göstərdiyi "Cinayət və Cəza" əsərində oxşarlıqlar tapır. Hər iki əsərdə məkan həm fərdi, həm də sosial psixologiyanın gücləndiricisi kimi çıxış edir. Eynilə, Balzakın "İnsan Komediyası"nda Paris küçələrinin təsviri sosial təbəqələşməni və ideoloji fərqləri konkretləşdirərək müqayisə edilə bilən bir funksiya yerinə yetirir. Lakin Səxavət bu yanaşmanı Azərbaycanın mədəni və tarixi kontekstinə uyğunlaşdırır.

Üstəlik, romanın xronotopu oxucuya həm dairəvi, həm də statik zamanın elementlərini təqdim edir. Məkan dəyişikliyə və yenilənməyə məruz qalsa da, şəhərləşmə prosesi müasir binaların çoxalması ilə görünsə də, daş evlərin özü dəyişməz qalır; onlar keçmişin və kollektiv yaddaşın qoruyucuları kimi fəaliyyət göstərir. Bu vəziyyət həm Baxtinin xronotop konsepsiyasına, həm də Halbvaxsın sosial yaddaş nəzəriyyəsinə uyğundur. Buradakı sosial yaddaş yalnız fərdi xatirələrlə məhdudlaşmır; o, kollektiv qorxuları, sevgiləri, narahatlıqları və gündəlik həyat təcrübələrini əhatə edir. Bu yaddaşın maddiləşdirilmiş forması olaraq, məkan həm emosional atmosferi, həm də hadisələrin ideoloji ağırlığını daşıyır.

Romanda məkanın xronotopik funksiyasını daha da dərinləşdirən elementlərdən biri də onun daxilindəki sosial münasibətlərin konkretləşdirilməsidir. Zəkiyyə xalanın daxili ikililiyi - qardaşının qayıtması üçün eyni vaxtda arzusu və qorxusu - məkanda olan sosial təzyiqi ortaya qoyur. Bu aspekt Toni Morrisonun Afroamerikalı icmasının kollektiv travmalarının məkan vasitəsilə çatdırıldığı "Sevgili" əsəri ilə müqayisə edilə bilər. Hər iki əsərdə məkan həm fərdi, həm də kollektiv yaddaşın anbarı kimi xidmət edir.

Eynilə, Virciniya Vulfun "Mayaka" əsərində ev və onu əhatə edən mühit həm şəxsi, həm də kollektiv xatirələrin, eləcə də emosional təcrübələrin daşıyıcısı kimi fəaliyyət göstərir. Oxşar şəkildə, Səxavət məkanı həm fərdi psixoloji təcrübənin, həm də kollektiv yaddaşın strukturlaşdırıcı qüvvəsi kimi təqdim edir.

Şükufə kimi digər qadın obrazlar öz impulslarını və istəklərini məkan sərhədləri daxilində ifadə edə bilmirlər; bu, məkanın sosial və psixoloji təsirinin fərdi xarakterə necə təsir etdiyini göstərir. Beləliklə, məkan sosial və ideoloji normalar, fərdi azadlıq və qorxu arasında dialoqun açıldığı məkana çevrilir.

Beləliklə, “Daş Evlər” romanında məkan xronotop konsepsiyasına uyğun olaraq çoxqatlı bədii sistem kimi fəaliyyət göstərir: o, zamanın, kollektiv yaddaşın və insan taleyinin daşıyıcısı kimi xidmət edir. Məkan sadəcə hadisələrin fonu deyil, həm də sosial münasibətlərin, psixoloji vəziyyətlərin və ideoloji proseslərin konkretləşdiyi ontoloji sahədir. Bu keyfiyyət romanı Azərbaycan nəsrində məkanın fəlsəfi və estetik funksiyasını nümayiş etdirən ən uğurlu nümunələrdən birinə çevirir.

Halbvaxsın nəzəriyyəsində inkişaf etdirilən sosial yaddaş konsepsiyası fərdi xatirələrin sadəcə şəxsi təcrübələr olaraq qalmadığını, əksinə sosial çərçivələr daxilində formalaşdığını vurğulayır. Halbvaxs (1992, s. 38) qeyd edir ki, fərdi xatirələr fərdi və sosial münasibətlər arasındakı qarşılıqlı təsiri əks etdirən kollektiv yaddaşın strukturlaşdırıcı elementləri kimi fəaliyyət göstərir. Sosial yaddaşın bu aspekti Seyran Səxavətin "Daş Evlər" əsərində aydın şəkildə müşahidə olunur. Qonşuluqdakı hadisələr, personajların davranışları və onların daxili münaqişələri kollektiv təcrübənin və sosial normaların məkan daxilində necə kodlandığını nümayiş etdirir.

Qədir obrazının fiziki yoxluğuna baxmayaraq, romanın mərkəzi süjet xətti sosial yaddaşın təzahürü kimi xidmət edən qonşuluqda qorunan kollektiv sükut və davranış kodları ilə formalaşır. Qədirin yoxluğu və bununla əlaqəli qorxu, narahatlıq və gözləmə kimi kollektiv emosiyalar fərdi və kollektiv təcrübə arasındakı qarşılıqlı təsiri ortaya qoyur. Bu vəziyyət göstərir ki, məkan sadəcə fiziki bir mühit deyil; o, həm də fərdi və kollektiv xatirələrin qorunub saxlanıldığı, sosial münasibətlərin və ideoloji təzyiqlərin reallaşdığı bir sahədir.

Zəkiyyə xalanın daxili ziddiyyətləri bu sosial təzyiqin fərdə təsirini aydın şəkildə göstərir. Onun qardaşının qayıtmasını eyni vaxtda arzulaması və qorxusu təkcə şəxsi psixoloji vəziyyəti deyil, həm də qonşuluğun kollektiv gözləntilərinin və sosial normalarının onun davranışına təsirini əks etdirir. Burada məkan sosial təzyiqi konkretləşdirən və fərdi seçimləri istiqamətləndirən bir mexanizm kimi fəaliyyət göstərir.

Qadın obrazları — Zəkiyyə xala, Şükufə və məhəllənin digər sakinləri — məkanın sosial və mənəvi dinamikasının daşıyıcıları kimi çıxış edirlər. Şükufə kimi bəzi obrazlar öz impulslarını məkan sərhədləri daxilində ifadə edə bilmir, emosiyalarını və istəklərini məhdudlaşdırır; bu, məkanın sosial təzyiq və kollektiv gözləntilərlə sıx bağlı olduğunu göstərir. Bu kontekstdə məkan fərdi davranış nümunələrini və emosional reaksiya formalarını müəyyən edir.

“Daş Evlər”də evlərin özü personajların psixoloji vəziyyətlərini gücləndirir. Qaranlıq dəhlizlər və köhnə divarlar onların qorxu, tənhalıq və sosial təzyiq hisslərini canlandırır. Bu yanaşma Frans Kafkanın “Metamorfoz” əsərinə bənzəyir, burada qəhrəmanın otağı və evinin quruluşu onun daxili təcrübəsini əks etdirir.

Simvolik olaraq, daş evlər kollektiv davamlılığı və mənəvi sabitliyi təcəssüm etdirir, müasir binaların çoxalması və şəhərləşmə isə dəyişiklik və ideoloji təzyiq deməkdir. Bu aspekt Orhan Pamukun "Qara Kitab" əsərindəki İstanbul evləri ilə müqayisə edilə bilər, burada da oxşar şəkildə məkan tarixi yaddaşı qoruyur və sosial münasibətləri əks etdirir.

Baxtin (1981) xronotop nəzəriyyəsində zaman və məkanın bədii birlik kimi qarşılıqlı əlaqəsini vurğulayır. “Daş Evlər”də məkan xronotopu sadəcə hadisələrin cərəyan etdiyi fiziki mühit kimi deyil, həm də sosial münasibətlərin və kollektiv yaddaşın konkretləşdiyi bir sahə kimi fəaliyyət göstərir. Burada sosial yaddaş fərdi psixologiyadan üstündür; məhəllənin qaydaları, adət-ənənələri və qorxuları şəxsi istək və ehtiyaclarla dialoqa girir və onları formalaşdırır.

Romanda məkan və sosial yaddaş arasındakı əlaqəni daha da dərinləşdirən elementlərdən biri sosial təbəqələşmənin və gender rollarının təsviridir. Qonşuluqdakı kişilər və qadınlar arasında fərqli davranış normaları, sosial gözləntilər və mədəni stereotiplər məkanın ontoloji funksiyasını gücləndirir. Zəkiyyə xala və Şükufə kimi qadın personajların davranışları, qonşuluqdakı sosial mövqeləri və statusları ilə birlikdə kollektiv yaddaşın strukturlaşdırıcı rolunu və məkana yeridilmiş sosial təzyiqi ortaya qoyur. Burada məkan həm qoruyucu, həm də məcburi funksiya yerinə yetirir, hadisələri və fərdi seçimləri çərçivəyə salır.

Beləliklə, “Daş Evlər”də sosial yaddaş və məkan bir-biri ilə sıx bağlıdır. Məkan sadəcə hadisələr üçün fon deyil; o, sosial münasibətlərin, kollektiv xatirələrin və fərdi psixoloji vəziyyətlərin konkretləşdiyi ontoloji və simvolik bir sahədir. Bu xarakteristika romanı Azərbaycan nəsrində məkanın fəlsəfi və estetik funksiyasını nümayiş etdirən, xronotop və sosial yaddaş anlayışlarını uğurla birləşdirən ən görkəmli əsərlərdən biri kimi təqdim edir.

Bundan əlavə, Seyran Səxavətin romanında məkan təkcə fiziki və sosial təcrübəni deyil, həm də ideoloji və mədəni münaqişələri əks etdirir. Romandakı ideoloji məkanlar, xüsusən də "mədəniyyət evi" rəsmi ideoloji strukturların simvolları kimi təqdim olunur. Onların funksiyası tədbirlər keçirməklə məhdudlaşmır; onlar həm də cəmiyyətin institusional və mədəni təzyiqlərini maddiləşdirirlər.

Ənənəvi daş evlər isə kollektiv yaddaşın və sosial-mənəvi sabitliyin daşıyıcısı kimi xidmət edir. Roman boyunca müəllif bu iki məkan növü arasında daimi qarşıdurma təqdim edir: müasir şəhərləşmə və ideoloji təzyiqi təmsil edən rəsmi məkanlar və tarixi və mənəvi dəyərlərin qoruyucusu kimi çıxış edən daş evlər. Müəllif yazır: “Çoxmərtəbəli binalar daş evləri halqa kimi əhatə etmişdi. Buna baxmayaraq, daş evlər sanki zamanın bütün dəyişikliklərinə meydan oxuyurmuş kimi möhkəm, qürurlu və sakit dayanırdı” (Səxavat, 2021, səh. 6).

Bu sitat göstərir ki, daş evlər sadəcə fiziki varlıqlar deyil, həm də kollektiv yaddaşın, sosial normaların və əxlaqi prinsiplərin simvolları kimi ontoloji əhəmiyyət kəsb edir. Bunun əksinə olaraq, mədəniyyət evi və rəsmi ideoloji məkanlar formal, institusional və xarici təzyiq mənbələri kimi təsvir olunur. Lukaçın (1971) fikrincə, bu cür ideoloji məkanlar çox vaxt formallıq və prosedur məhdudiyyətləri ilə xarakterizə olunur, insan təcrübəsinin və kollektiv yaddaşın canlı təzahürünü əks etdirməyə qadir deyil.

Dairəvi zaman modeli romanın xronotopunu tamamlayır və məkan daxilindəki ideoloji və mədəni münaqişəni daha da vurğulayır. Hadisələr davam edir, lakin məhəllənin daxili strukturu dəyişməz qalır; tarixi dinamika məkan daxilində donub qalıb. Səxavət bu əlaqəni belə təsvir edir:

“Daş evlər yüz il əvvəlki kimi dururdu; hər daş, hər divar, hər dar küçə keçmişin nəfəsini daşıyırdı və burada zaman sabit və mütləq idi” (Səxavat, 2021, səh. 6).

Bu təsvir daş evlərin tarixi yaddaşın və kollektiv təcrübənin qoruyucuları kimi çıxış etdiyini vurğulayır. Onların sabitliyi rəsmi və institusional məkanların müvəqqəti və formal xarakterindən daha çox ideoloji üstünlük verir.

“Daş Evlər” əsərində ideoloji və mədəni məkanlar — daş evlər rəsmi ideoloji strukturla — arasındakı qarşıdurma tarix və müasirliyi, kollektiv yaddaşı və institusional məkanları dialoqa gətirir. Bunu Milan Kunderanın tarixi və ideoloji məkanların fərdi taleyə və təcrübəyə oxşar şəkildə təsir etdiyi “Varlığın Dözülməz Yüngüllüyü” əsəri ilə müqayisə etmək olar.

Romandakı ideoloji və mədəni münaqişə yalnız fiziki məkanla məhdudlaşmır; o, həmçinin insan taleyinə və psixologiyasına təsir göstərir. Personajların hərəkətləri və davranışları bu qarşıdurma ilə formalaşır. Məsələn, Qədir obrazının olmaması və onu əhatə edən hadisələr kollektiv və fərdi yaddaşın məkan daxilində necə konkretləşdiyini nümayiş etdirir. Eynilə, Zəkiyyə xalanın daxili ikililiyi - qardaşının qayıtmasını eyni vaxtda arzulaması və qorxusu - mədəni və ideoloji məkanlar arasındakı ziddiyyətin fərdi psixologiyaya təsirini əks etdirir.

Müasirlik və tarix, kollektiv yaddaş və rəsmi strukturlar arasında bu dialoq Azərbaycan nəsrində məkanın ontoloji və simvolik funksiyasının ən bariz nümunələrindən birini təqdim edir. Burada daş evlər həm keçmişin, həm də kollektiv təcrübənin qoruyucuları, ideoloji məkan isə sadəcə formal təzyiq mənbəyi kimi çıxış edir. Bu qarşıdurma romanın xronotopunu daha mürəkkəb və çoxqatlı edir, oxucuya yalnız hadisələrin baş verdiyi mühiti deyil, həm də zamanın, ideyaların və sosial münasibətlərin qarşılıqlı təsir göstərdiyi və söhbət etdiyi bir strukturu təqdim edir.

Seyran Səxavətin “Daş Evlər” əsərində məkan sadəcə hadisələr üçün fon rolunu oynamır, həm də sosial, psixoloji və ontoloji təcrübəni formalaşdırır. Məkan personajların daxili dünyasını gücləndirən və hadisələrin mənəvi çərçivəsini formalaşdıran mühüm element kimi fəaliyyət göstərir. Bu xüsusiyyət əsərin fəlsəfi və estetik təbəqəsini zənginləşdirir və Azərbaycan nəsrində məkanın çoxşaxəli funksiyasının bariz nümunəsini təqdim edir.

Psixoloji səviyyədə məkan personajların daxili vəziyyətlərini gücləndirmək üçün bir vasitə kimi çıxış edir. Qaranlıq dəhlizlər, dar keçidlər və köhnə daş divarlar təkcə fiziki mühit deyil, həm də personajların qorxusunu, tənhalığını və daxili gərginliyini əks etdirən bədii vasitələrdir. Müəllif yazır:

“Köhnə daş divarlar hər addımda səs çıxarır, hər küncün kölgəsində gizlənmiş qorxunu oxuyurdu” (Səxavat, 2021, səh. 18).

Bu təsvir məkanın psixoloji ağırlığını konkretləşdirir. Personajlar daşların soyuqluğu və məhəllənin dar strukturu arasında daxili dünyalarını yaşayır, hər addımda sosial və fərdi qorxularla üzləşirlər. Məkanın psixoloji funksiyası təkcə fərdi təcrübəni gücləndirməklə yanaşı, həm də kollektiv yaddaşın və sosial normaların təsirini əks etdirir. Zəkiyyə xalanın ikili münasibəti - qardaşının qayıtmasını eyni vaxtda arzulaması və qorxusu - məkanda mövcud olan sosial və psixoloji təzyiqləri daha da vurğulayır.

Daş evlər həm də simvolik bir funksiyaya malikdir. Onlar kollektiv davamlılıq, tarixi yaddaş və mənəvi sabitlik üçün metafora rolunu oynayır, müasir urbanizasiyanın və çoxmərtəbəli binaların yüksəlişi isə sosial və ideoloji dəyişiklik və modernləşməni ifadə edir. Müəllif qeyd edir:

“Daş evlər hələ də möhkəm dayanırdı və hər daşın içində əsrlərin xatirəsi gizlənmişdi, sanki dəyişməz bir nizamın şahidi idilər” (Səxavat, 2021, səh. 21).

Bu sitat göstərir ki, daş evlər tarixi və mənəvi yaddaşın daşıyıcıları kimi ontoloji əhəmiyyət kəsb edir. Digər tərəfdən, şəhərləşmə və yeni binaların inşası sosial və ideoloji transformasiyaları simvolizə edir; onlar arasındakı gərginlik keçmişlə indiki, ənənə ilə müasirlik arasında dialoq yaradır.

“Daş Evlər” əsərində məkanın xronotopu, sosial yaddaşı və psixoloji funksiyası dünya ədəbiyyatından nümunələrlə dialoqa girir. Dostoyevski, Balzak, Vulf, Kafka, Morrison və Pamuk kimi müəlliflər məkanı həm fərdi, həm də kollektiv təcrübənin daşıyıcısı kimi təsvir edirlər. Səxavət bu konsepsiyanı Azərbaycan tarixi, mədəni və sosial kontekstinə tətbiq edərək əsəri yerli spesifikliklə zənginləşdirir.

Beləliklə, “Daş Evlər” Azərbaycan nəsrində məkanın fəlsəfi-estetik və sosial funksiyasını nümayiş etdirməklə yanaşı, dünya ədəbiyyatındakı oxşar ənənələri və bədii yanaşmaları da paralelləşdirir. Burada məkan ideoloji, tarixi və psixoloji səviyyələrdə fəaliyyət göstərir və oxucuya çoxqatlı xronotop təqdim edir.

Seyran Səxavətin “Daş Evlər” əsəri Azərbaycan nəsrində məkanın fəlsəfi-estetik funksiyasını uğurla təqdim edən, xronotop, sosial yaddaş və ontoloji semantika anlayışlarını birləşdirən nadir əsərlərdən biridir. Romanın bədii quruluşu göstərir ki, məkan sadəcə hadisələr üçün fiziki fon deyil, həm də insan taleyini, sosial münasibətləri və kollektiv yaddaşı formalaşdıran ontoloji elementdir.

Romanın güclü tərəflərindən biri personajların daxili dünyalarının və psixoloji vəziyyətlərinin məkanın quruluşu ilə əlaqəli şəkildə təsvir edilməsidir. Zəkiyyə xalanın ikili münasibəti — qardaşının qayıtmasını eyni vaxtda arzulaması və qorxusu — sadəcə şəxsi psixoloji münaqişə deyil, həm də qonşuluqdakı kollektiv sosial təzyiqin konkret nümunəsidir. Bu yanaşma Toni Morrisonun "Sevgili" əsərinə paraleldir, burada afroamerikalıların kollektiv travması ev və məkan vasitəsilə araşdırılır; hər iki halda da məkan fərdi psixoloji vəziyyətlərin və kollektiv yaddaşın daşıyıcısı kimi fəaliyyət göstərir.

Roman boyunca daş evlər və şəhərləşmə arasındakı simvolik qarşıdurma keçmişlə indiki zaman, ənənə ilə müasirlik arasında dialoq təqdim edir. Müəllif yazır:

“Çoxmərtəbəli binalar daş evləri halqa kimi əhatə etmişdi. Buna baxmayaraq, daş evlər hələ də möhkəm, qürurlu və sakit dururdu, sanki zamanın bütün dəyişikliklərinə meydan oxuyurmuş kimi” (Səxavat, 2021, səh. 6).

Bu təsvir daş evlərin sadəcə fiziki strukturlar deyil, həm də kollektiv yaddaşın, sosial normaların və əxlaqi prinsiplərin simvolu kimi ontoloji əhəmiyyət kəsb etdiyini göstərir. Müasir şəhərləşmə isə əksinə olaraq sosial və ideoloji dəyişikliyi təmsil edir. Oxşar yanaşma Orhan Pamukun "Qara Kitab" əsərində də müşahidə olunur, burada İstanbulun köhnə məhəllələri ilə müasir şəhər mənzərələri arasındakı dialoq keçmişlə indiki, ənənə ilə müasirlik arasında qarşıdurmanın mərkəzi motivini yaradır.

Baxtinin xronotop nəzəriyyəsinə görə, romanın bədii sistemində məkan və zaman ayrılmazdır. Qonşuluq həm hadisələrin səhnəsi, həm də sosial və psixoloji təcrübənin qoruyucusu kimi fəaliyyət göstərir. Hadisələrin tsiklik və təkrarlanan strukturu daş evlərin dəyişməz təbiəti ilə birləşərək keçmişlə indiki zaman arasında ontoloji dialoqu təzahür etdirir. Eynilə, Virciniya Vulfun "Mayaka doğru" əsərində ev və onun ətrafı həm zaman, həm də fərdi xatirələr daşıyır; Səxavət bu konsepsiyanı fəlsəfi və estetik cəhətdən Azərbaycan kontekstində həyata keçirir.

Romanın da zəif cəhətləri var. Bəzi epizodlarda povestin irəliləməsi yavaş və statikdir; xüsusən də qonşuluğun uzun təsvirləri hadisələrin inkişafına mane ola və oxucunun diqqətini yayındıra bilər. İkinci dərəcəli personajların daxili motivasiyaları bəzən inkişaf etməmiş olur və onların davranışları və psixoloji vəziyyətləri məkan və kollektiv yaddaş fonunda qismən səthi qalır. Buna baxmayaraq, bu yanaşma məkanın xronotopik funksiyasını vurğulamaq və sosial yaddaşın konkretləşdirilməsi kimi bədii məqsədə xidmət edir.

Halbvaxın nəzəriyyəsinə görə, sosial yaddaş anlayışı fərdi xatirələrin sosial çərçivələr daxilində formalaşdığını vurğulayır. Daş Evlərdə sosial yaddaş aydın şəkildə müşahidə olunur; qonşuluqdakı hadisələr, personajların davranışları və onların daxili mübarizələri kollektiv təcrübənin və sosial normaların məkan daxilində necə kodlandığını nümayiş etdirir. Məkan təkcə fiziki bir mərhələ kimi deyil, həm də fərdi və kollektiv xatirələrin qorunub saxlanıldığı və sosial münasibətlərin və ideoloji təzyiqlərin maddiləşdiyi bir sahə kimi fəaliyyət göstərir.

Romandakı ideoloji və mədəni qarşıdurma yalnız fiziki məkanla məhdudlaşmır - o, insan taleyinə və psixologiyasına da təsir göstərir. Personajların hərəkətləri və davranışları bu qarşıdurma tərəfindən formalaşır. Qədir obrazının və onu əhatə edən hadisələrin olmaması kollektiv və fərdi yaddaşın məkan daxilində necə konkretləşdiyini göstərir. Eynilə, Zəkiyyə xalanın daxili ikililiyi - qardaşının qayıtmasını eyni vaxtda arzulaması və qorxusu - mədəni və ideoloji məkanlar arasındakı ziddiyyətin fərdi psixologiyaya təsirini əks etdirir. Müasirlik və tarix, kollektiv yaddaş və rəsmi strukturlar arasındakı bu dialoq Azərbaycan nəsrində məkanın ontoloji və simvolik funksiyasının ən bariz nümunələrindən birini təqdim edir.

Ümumilikdə, "Daş Evlər" Azərbaycan nəsrində məkanın çoxşaxəli funksiyalarını, xronotop anlayışını və sosial yaddaşın rolunu uğurla təqdim edən bir əsərdir. Onun güclü tərəfləri - dərin psixoloji portretlər, tarix və müasirlik arasındakı dialoq və məkanın simvolik və ontoloji funksiyası - onu yalnız milli kontekstdə deyil, həm də dünya ədəbiyyatında oxunaqlı və aktual edir. Müəyyən zəif cəhətlərə - məsələn, hadisələrin bəzən yavaş tempdə getməsi və ikinci dərəcəli personajların inkişaf etməmiş daxili həyatları kimi - baxmayaraq, romanın struktur elementləri və məkanın ontoloji funksiyası onu Azərbaycan nəsrində məkanın təhlili üçün nümunəvi bir əsər kimi təqdim edir. Burada məkan sosial, psixoloji, ideoloji və simvolik rolları yerinə yetirir; hər daş, küçə və ev kollektiv yaddaş, zaman və insan taleyini daşıyır.