Alqoritmik dövlətə keçid və hüquqi çərçivə - Azərbaycanda süni intellekt üzrə müavin modelinin institusional təhlili

 

Süni intellektin dövlət idarəçiliyində tətbiqi artıq hipotetik gələcək deyil, reallıqdır. Vergi risklərinin müəyyənləşdirilməsi, sosial yardımın təyini, səhiyyə sistemində prioritetləşdirmə, sərhəd və gömrük nəzarəti, ictimai təhlükəsizlik sahəsində proqnozlaşdırıcı modellər – bütün bunlar alqoritmik idarəetmənin konkret təzahürləridir. Bu kontekstdə Azərbaycanda dövlət orqanlarında süni intellekt üzrə ayrıca müavin vəzifələrinin yaradılması ideyası sadəcə təşkilati dəyişiklik kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu, dövlət aparatının struktur-fəlsəfi dəyişməsi deməkdir. Çünki burada artıq texnologiyanın tətbiqindən deyil, onun institusional səviyyədə legitimləşdirilməsindən və qərarvermə mexanizminə inteqrasiyasından söhbət gedir. Belə bir institutun yaradılması əsaslı bir sual doğurur: Süni intellekt üzrə müavin modeli idarəetmədə alqoritmik dövlətə keçidin başlanğıcı hesab oluna bilər mi?

 

Bu sualın cavabı yalnız texniki və ya idarəetmə baxımından deyil, hüquqi baxımdan da araşdırılmalıdır. Dövlət idarəçiliyində yeni vəzifə yaradılması, xüsusilə strateji texnologiya ilə bağlı səlahiyyətlərin ayrıca bir müavin səviyyəsində cəmlənməsi normativ əsaslandırma tələb edir. Əgər süni intellekt üzrə müavin yalnız koordinasiya funksiyası daşıyacaqsa, bu, təşkilati strukturun təkmilləşdirilməsi kimi dəyərləndirilə bilər. Lakin əgər həmin vəzifə süni intellekt sistemlərinin tətbiqinə dair qərarların formalaşdırılması, alqoritmik mexanizmlərin seçilməsi, risk modellərinin təsdiqi və ya prioritet sahələrin müəyyənləşdirilməsi kimi səlahiyyətlərə malik olacaqsa, bu artıq normativ təsir gücünə malik institut deməkdir. Bu halda məsələ inzibati hüququn sərhədlərini aşaraq konstitusion müstəviyə keçir.

 

Konstitusion dövlət modeli hüquqi dövlət, qanunçuluq, hüquqi müəyyənlik və hesabatlılıq prinsipləri üzərində qurulub. Süni intellektin idarəetməyə inteqrasiyası bu prinsiplərlə birbaşa əlaqəlidir. Hüquqi dövlət prinsipi tələb edir ki, hər bir inzibati qərar aydın normativ əsaslara söykənsin və onun əsaslandırılması mümkün olsun. Lakin alqoritmik qərar mexanizmləri çox vaxt “black box” adlandırılan, daxili məntiqi tam izah olunmayan strukturlara malik olur. Əgər vətəndaş haqqında qərar alqoritm vasitəsilə verilibsə, həmin qərarın hüquqi əsaslandırılması necə təqdim ediləcək? Qərarın məntiqini izah etmək mümkün olmadıqda məhkəmə nəzarəti necə həyata keçiriləcək? Bu suallar süni intellekt üzrə müavin institutunun hüquqi çərçivəsinin nə qədər dəqiq və şəffaf qurulmasının vacibliyini göstərir.

 

Digər tərəfdən, məsuliyyət məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət qərarlarının səhv və ya hüquqa zidd olması hallarında məsuliyyət subyekti müəyyən edilməlidir. Əgər alqoritmik sistem yanlış nəticə çıxarırsa və nəticədə vətəndaşın hüquqları pozulursa, məsuliyyət kimə aiddir? Proqram təminatını hazırlayan şəxsə, sistemi tətbiq edən quruma, yoxsa həmin qərarı təsdiq edən vəzifəli şəxsə? Dövlət məsuliyyəti doktrinası ənənəvi olaraq insan qərarverməsinə əsaslanır. Alqoritmik idarəetmə isə məsuliyyətin diffuziyasına, yəni yayılmasına səbəb ola bilər. Bu isə hüquqi müəyyənlik və ədalət prinsipləri üçün risk yaradır.

 

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, dövlətlər süni intellektin institusional idarəetməsinə müxtəlif modellərlə yanaşırlar. Avropa İttifaqında risk əsaslı tənzimləmə yanaşması qəbul edilib və “yüksək riskli” süni intellekt sistemləri üçün xüsusi tələblər və nəzarət mexanizmləri nəzərdə tutulur; burada insan nəzarətinin (human oversight) qorunması və müəyyən şəffaflıq öhdəlikləri əsas prinsiplər kimi çıxış edir. ABŞ-da isə federal səviyyədə agentliklərin süni intellektdən istifadəsini risk-idarəetməsi məntiqi ilə çərçivələyən siyasət sənədləri və istiqamətləndirmələr genişlənir; bu xətt daxilində agentliklərdən Chief AI Officer təyin etmələri və süni intellekt strategiyalarını formalaşdırmaları tələb olunur və təhlükəsizliklə yanaşı məsuliyyətli tətbiq prioritet kimi vurğulanır. Sinqapur daha praktik və çevik idarəetmə yanaşması ilə “Model AI Governance Framework” xəttində etik prinsipləri, insan cavabdehliyini və indarəetmə mexanizmlərini ön plana çıxarır, son dövrdə isə agent süni intellekt üçün ayrıca risk-məhdudlaşdırma çərçivələri də təklif olunur. Çin kontekstində isə tənzimləmə daha çox mərkəzləşdirilmiş nəzarət və uyğunluq öhdəlikləri üzərindən inkişaf edir; generativ süni intellekt və insanabənzər interaktiv sistemlər üzrə qaydalar milli təhlükəsizlik, məzmun nəzarəti və strateji tənzimləmə xəttinin güclü olduğunu göstərir. Bu müxtəlif yanaşmalar onu göstərir ki, süni intellekt üzrə institusional modelin hüquqi xarakteri, əhəmiyyətli dərəcədə, seçilən idarəetmə fəlsəfəsindən və dövlətin risk-tənzimləmə prioritetlərindən asılıdır.

 

Azərbaycan üçün məsələ təkcə texnoloji inkişaf deyil, həm də normativ balansın qorunmasıdır. Əgər süni intellekt üzrə müavin institutu yaradılacaqsa, onun səlahiyyətləri dəqiq müəyyən edilməli, insan nəzarəti prinsipi qanunvericilikdə təsbit olunmalı, alqoritmik qərarların əsaslandırılması mexanizmi təmin edilməli və müstəqil audit imkanları yaradılmalıdır. Əks halda, texnokratik mərkəzləşmə və şəffaflığın zəifləməsi riski ortaya çıxa bilər. Dövlətin alqoritmikləşməsi qaçılmaz prosesdir; lakin bu proses hüquqi çərçivə ilə balanslaşdırılmadıqda, demokratik legitimlik sual altına düşə bilər.

 

Dolayısı ilə, süni intellekt üzrə müavin modelinin yaradılması idarəetmənin optimallaşdırılması ilə yanaşı, həm də dövlət aparatının struktur transformasiyasının göstəricisidir. Söhbət texniki yenilikdən deyil, qərarvermə məntiqinin dəyişməsindən gedir. Əgər bu dəyişiklik hüquqi dövlət prinsipləri ilə uzlaşdırılarsa, Azərbaycan regionda innovativ və balanslaşdırılmış rəqəmsal idarəetmə modeli təqdim edə bilər. Əks halda isə alqoritmik idarəetmə hüquqi müəyyənlik və məsuliyyət mexanizmlərini zəiflədən amilə çevrilə bilər. Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, alqoritmlər dövlətin xidmətində qalmalıdır; dövlət isə öz konstitusion mahiyyətini texnoloji struktura uyğunlaşdırmaq məcburiyyətində qalmamalıdır. Bu balansın qorunması isə məhz düzgün hüquqi çərçivənin qurulmasından asılıdır.