Rəqəmsal dövrdə şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsi üsulları - MÜSAHİBƏ

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin:

İnternet və rəqəmsal kommunikasiya mühiti artıq sadəcə bir əyləncə vasitəsi deyil, şəxsiyyətimizin, işgüzar nüfuzumuzun və şəxsi həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Lakin bu virtual dünya özü ilə bərabər ciddi hüquqi risklər – anonim təhqirlər, “deepfake” texnologiyaları ilə saxtalaşdırılan təsvirlər və fərdi məlumatların sızması kimi çağırışlar gətirir. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 24 dekabr 2025-ci il tarixli 20 nömrəli “Şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsi haqqında” qərarı bu sahədəki boşluqları doldurmaq və rəqəmsal mühitdə vətəndaşların hüquqlarını qorumaq üçün mühüm bir “yol xəritəsi”dir. Bu qərar təkcə daxili qanunvericiliyi deyil, həm də beynəlxalq standartları (AİHM, GDPR) özündə ehtiva edir.

Mövzu ilə bağlı aktual suallarımızı Naxçıvan Dövlət Universitetinin "Ümumi hüquq" kafedrasının müəllimi, hüquqşünas Yunis Xəlilov cavablandırır:

- Həqiqi adını gizli saxlayan (anonim) şəxs tərəfindən sosial şəbəkədə həqiqətə uyğun olmayan məlumatlar yayıldıqda, hüquqi məsuliyyətə kim cəlb olunur?

- Şərəf, ləyaqət və işgüzar nüfuzu ləkələyən məlumatları yaymış şəxsin, yəni cavabdehin müəyyən edilməsi mümkün olmadıqda, hüququ pozulmuş şəxs həmin məlumatların həqiqətə uyğun olmayan məlumatlar sayılmasını məhkəmədə xüsusi icraat qaydasında tələb edə bilər. Bu halda məlumatın yayıldığı mənbə maraqlı şəxs qismində cəlb edilməlidir. Deməli, anonim paylaşım edildikdə, həmin sosial şəbəkə platforması maraqlı şəxs qismində işə cəlb olunacaqdır. Beynəlxalq təcrübəyə nəzər salsaq, görərik ki, analoji yanaşma bir sıra Avropa ölkələrinin (Almaniya və s.) məhkəmə praktikasında da müşahidə olunur. Anonim istifadəçilərin müəyyən edilməsi mümkün olmadıqda, platforma operatorlarının (Facebook, X və s.) prosesə cəlb edilməsi qlobal presedentlərdə tez-tez rast gəlinən bir təcrübədir.

- Klinikaların, bankların, mobil operatorların və ya dövlət orqanlarının sistemində olan fərdi məlumatların yayılması şəxsin hansı hüququnu pozur?

- Bütün bu müəssisələr və dövlət orqanları öz informasiya sistemlərində olan fərdi məlumatları qorumağa borcludur. Şəxsin razılığı və ya qanuni əsaslar olmadan həmin məlumatların yayılması, habelə elektron hökumət portalında olan baza məlumatlarına daxil olunması şəxsi toxunulmazlıq hüququna müdaxilə hesab edilir. Paralel müqayisə aparsaq, görmək olar ki, Avropa İttifaqında “GDPR” (“Ümumi Məlumatların Qorunması Reqlamenti”) çərçivəsində fərdi məlumatların icazəsiz yayılması şəxsi həyata müdaxilə kimi qiymətləndirilir və bu, şirkətlər üçün çox yüksək maliyyə sanksiyaları ilə nəticələnir.

- Əldə edilmə üsulundan asılı olmayaraq, şəxsi və ailə sirri təşkil edən həqiqi məlumatların yayılması hüquqazidd sayıla bilərmi?

- Bəli, hesab oluna bilər. Məlumatın doğru olması onun yayılmasının hüquqi olduğu mənasına gəlmir. Məsələn, bir şəxsin sağlamlıq vəziyyəti, nikahdankənar uşağı və ya intim münasibətləri barədə həqiqi məlumatların (foto, video, yazışma) razılıqsız yayılması və ya həmin şəxsə pis niyyətlə bildirilməsi şəxsi həyatın toxunulmazlığına müdaxilədir. Bu məlumatların televiziya, radio və ya sosial şəbəkə vasitəsilə kütləvi yayılması vurulan mənəvi zərərin həcmini daha da artırır.

- Ad hüququna yalnız fiziki şəxslər malikdir? Saxta profil yaradılması bu hüququ necə pozur?

- Ad hüququ həm fiziki, həm də hüquqi şəxslərə şamil olunur. Fiziki şəxsin ad-soyad hüququ olduğu kimi, hüquqi şəxsin də firma və ya müəssisə adı üzərində hüququ vardır. Saxta profil yaradılması, şəxsin adından istifadə edərək vizit kart paylanılması və ya tanınmış bir şirkətin adında kiçik hərf dəyişikliyi edərək haqsız rəqabət aparılması bu hüququn pozulmasıdır. Nəzər salsaq, görərik ki, ABŞ məhkəmə praktikasında “right of publicity” (“tanınma hüququ”) konsepsiyası da şəxsin adından və ya imicindən icazəsiz kommersiya məqsədilə istifadəni ciddi hüquq pozuntusu sayır.

- Kütləvi tədbirlərdə (toy, konsert, konfrans) çəkiliş aparılması üçün hər kəsin razılığı alınmalıdır?

- Xeyr, kütləvi tədbirlərdə çəkilişlərin aparılması və yayılması üçün şəxslərin razılığı tələb olunmur. Lakin burada incə bir sərhəd var: əgər konkret bir şəxs onun üçün aşkar arzuolunmaz vəziyyətdə əsas obyekt kimi çəkilirsə və bu təsvir lağ, istehza və ya alçaldıcı kontekstlə yayılırsa, bu, artıq hüquqazidd müdaxilədir. Beynəlxalq təcrübə də bu yöndədir: Məsələn, İtaliya məhkəmələri ictimai məkanda çəkiliş azadlığını tanısa da, şəxsin alçaldıcı vəziyyətdə hədəfə çevrilməsini şəxsiyyət hüquqlarının pozulması kimi qəbul edir.

- Süni intellekt və ya montaj vasitəsilə şəxsin təsvirinə və ya səsinə oxşar məhsulun yaradılması yolveriləndirmi?

- Şəxsin təsvirinə və səsinə oxşar rəsm əsərlərinin, karikaturaların, xüsusilə süni intellekt vasitəsilə düzəldilmiş foto-videoların (deepfake) razılıqsız yayılması şəxsi toxunulmazlıq hüququnun pozulmasıdır. Əgər bu əməl pis niyyətlə, alçaldıcı tərzdə və ya həqiqəti təhrif edərək edilirsə, bu həm də şərəf və ləyaqətin ləkələnməsi deməkdir. Son illərdə ABŞ və Böyük Britaniyada “deepfake” texnologiyaları ilə bağlı artan məhkəmə mübahisələri bu məsələnin qlobal miqyasda nə qədər həssas olduğunu göstərir.

- Hansı halda sosial şəbəkədə şəxs haqqında razılıqsız paylaşım hüquq pozuntusu sayılmaz?

- Əgər şəxs onun haqqında razılığı olmadan yayılmış materialı (foto, video, xəbər) sonradan aşkar şəkildə bəyənərsə, bu, əməlin hüquqazidliyini aradan qaldırır. Məsələn, həmin xəbərin linkini öz profilində paylaşarsa və ya altına müsbət şərh yazarsa, bu, şəxsin həmin paylaşıma “faktiki razılığı” kimi qəbul edilir.

Beləliklə, texnologiya nə qədər sürətlə inkişaf etsə də, hüquq sistemi insanın fundamental dəyərlərini — şərəf, ləyaqət və şəxsi həyatın toxunulmazlığını qorumaq üçün eyni sürətlə təkamül edir. Rəqəmsal mühit artıq "nizamlanmayan bir boşluq" deyil. Anonimlik pərdəsi arxasında gizlənmək və ya süni intellektin imkanlarından sui-istifadə edərək başqasının hüquqlarını tapdalamaq ciddi hüquqi nəticələrə yol açır.