Moskva ətrafındakı strateji obyektlərin vurulması nəyi göstərir? – Ukraynanın yeni hərbi strategiyası müzakirədə

"Orqanizmin xəbərdarlıq siqnalları: ciddi xəstəlikdən xəbər verən 5 əlamət" - Həkim məsləhəti

"İsrail seçkilərə gedir: Knesset buraxıldı" - "Vesty"

Yazar

Sultan Laçın

Bütün yazılar

ekskluziv

1902

02 Jul 2026 | 12:02

Azərbaycanın gələcəyinin Rusiya və Çinin kölgəsində yox, Qərbə inteqrasiyada olduğunu təsdiqləyən amillər...

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin:

“İnsan hüquqları Qərbin icadı deyil- insanın ləyaqəti Allahın ona verdiyi dəyərdir...”

“İnsan azad deyilsə, söz azadlığı yoxdursa, məhkəmə müstəqil deyilsə, fərdin hüquqları dövlət qarşısında zəifdirsə, belə inkişaf kimə xidmət edir?..”

“Qərblə əməkdaşlıqdan uzaqlaşmaq avtomatik olaraq Azərbaycanın Rusiya və Çinin təsir dairəsinə daha çox yaxınlaşmasına səbəb olur...”

“Milli maraqları qorumaqla Qərblə əməkdaşlıq etmək, Avropa standartlarını mənimsəmək, elm və texnologiya sahəsində əməkdaşlığı genişləndirmək Azərbaycanın gələcək rəqabət qabiliyyətini artıracaq...”

“Əsil seçim hüququn aliliyini, insan hüquqlarını, azad iqtisadiyyatı, elmi inkişafı və müasir idarəçiliyi mənimsəyərkən, milli-mənəvi kimliyi, ailə institutunu və dini dəyərləri qoruyan müstəqil inkişaf modelini qurmaqdır...”

“Başqa sözlə, Qərbdən uzaqlaşmaq neytrallıq demək deyil. Bu, faktiki olaraq Moskvanın və Pekinin geo-siyasi maraqlarına daha geniş imkan yaratmaq deməkdir...”

“Əsil inkişaf yalnız yolların, binaların və zavodların tikilməsi deyil. Əsl inkişaf insanın özünü təhlükəsiz, azad və hüquqları qorunan vətəndaş kimi hiss etməsidir...”

“İslam fiqhində qəbul olunmuş digər mühüm prinsip isə belədir: "İki zərərdən daha yüngül olanı seçilir." Bu prinsip göstərir ki, ideal olmayan seçimlər arasında insanın hüquqlarını, ləyaqətini və azadlığını daha çox qoruyan yol üstün tutulmalıdır...”

-FİKİR SAVAŞI...-

Son illərdə Azərbaycanın xarici siyasəti ilə bağlı ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri ölkənin gələcək inkişaf modelidir. Sual sadə görünür: Azərbaycan gələcəyini daha çox Rusiya və Çin kimi avtoritar Şərq gücləri ilə yaxınlaşmaqda, yoxsa Avropa və ABŞ başda olmaqla Qərb siyasi, iqtisadi və hüquqi institutları ilə inteqrasiyada görməlidir?...

Bu suala emosiyalarla deyil, tarixə, faktlara və prinsiplərə əsaslanaraq cavab vermək lazımdır.

Son onilliklərin müşahidə və təhlillərindən belə qənaətə gəlinir ki, Azərbaycanın uzunmüddətli milli maraqları Qərblə daha dərin inteqrasiyadan keçir. Bu, Qərbin qüsursuz olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, Qərbin də geo-siyasi maraqları var. Lakin seçim ideal ilə ideal arasında deyil; daha faydalı və daha az zərərli alternativlər arasındadır...

Hər iki tərəfin üstün və zəif cəhətləri...

Ədalətli mövqe tutmaq üçün əvvəlcə hər iki tərəfin müsbət və mənfi xüsusiyyətlərini qeyd etmək lazımdır.

Rusiya və Çin modelinin üstünlükləri:

-Böyük bazarlar və investisiya imkanları.

-İnfrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsi.

-Enerji və logistika sahəsində əməkdaşlıq.

-Dövlət idarəçiliyində sürətli qərarvermə mexanizmləri.

Lakin bu modelin ciddi problemləri də mövcuddur:

-İnsan hüquqları və siyasi azadlıqların ciddi məhdudlaşdırılması.

-Medianın və vətəndaş cəmiyyətinin zəif vəziyyəti.

-Qonşu dövlətlər üzərində təsir və asılılıq siyasəti.

-İqtisadi inkişafın hüquqi dövlət və şəffaf institutlarla deyil, mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətlə təmin olunması...

Qərb modelinin üstünlükləri:

-Hüququn aliliyinə əsaslanan dövlət sistemi.

-İnsan hüquqlarının qorunması.

-Müstəqil məhkəmələrin təşviqi.

-Şəffaf iqtisadi institutlar.

-Azad bazar iqtisadiyyatı.

-Elm, innovasiya və texnologiyanın inkişafı.

-Universitet və elmi əməkdaşlıq imkanları.

-Korrupsiyaya qarşı daha güclü institusional mexanizmlər.

Əlbəttə, Qərbin də problemləri var:

-İkili standartlar.

-Geo-siyasi maraqların bəzən dəyərlərdən üstün tutulması.

-Bəzi hallarda beynəlxalq hüquqa zidd qərarlar.

-Kiçik dövlətlər üzərində siyasi təsir imkanlarından istifadə cəhdləri...

Lakin bütün bunlara baxmayaraq, mühüm fərq ondadır ki, Qərb institutlarında səhvləri tənqid edən müstəqil media, azad məhkəmə, parlament və vətəndaş cəmiyyəti mövcuddur. Avtoritar sistemlərdə isə belə daxili nəzarət mexanizmləri xeyli zəifdir...

Tarix bizim üçün nə deyir?..

Azərbaycanın son iki yüz illik tarixi göstərir ki, ölkəmiz ən ağır zərbələri məhz Rusiya imperiyası və daha sonra Sovet imperiyası dövründə almışdır...

Milli dövlətçiliyimizin süqutu, repressiyalar, sürgünlər, dini və milli kimliyimizin sıxışdırılması, iqtisadi resurslarımızın mərkəzə yönəldilməsi və siyasi asılılıq həmin siyasətin nəticələri idi.

Təkcə Azərbaycan deyil, Gürcüstan, Ukrayna, Moldova, Baltikyanı ölkələr və digər postsovet respublikalarının təcrübəsi də göstərir ki, Moskva uzun illər regiona bərabərhüquqlu tərəfdaş kimi deyil, təsir dairəsi kimi yanaşıb...

Bu gün də Rusiyanın keçmiş sovet məkanını "xüsusi təsir zonası" hesab etməsi sirr deyil. Ancaq bu imperiyapərəst, şovinist ideologiyalı dövlətin Ukraynaya 4 ildən çoxdur davam edən təcavüzünün fonunda iqtisadi və sosial cəhətdən çökməsi, orduların üzbəüz savaşdığı hərb meydanında ardıcıl məğlubiyyətləri və gücünü yalnız Ukraynanın müxtəlif şəhərlərində dinc sakinlərin bombalanmasında sınaması Moskvanın seçdiyi dövlət modelinin tam iflasa uğradığını təsdiqləyir...

Çin isə hərbi baxımdan belə siyasət yürütməsə də, iqtisadi asılılıq modeli ilə tanınır. Bir çox ölkələr böyük kreditlər nəticəsində bu dövlətdən ciddi maliyyə və siyasi asılılıq riski ilə üzləşiblər...

"Qərb də imperiyadır" arqumenti...

Bəzən belə fikir səsləndirilir:

"Qərb də Rusiya qədər imperiyapərəstdir. Ona görə Avropa və ABŞ ilə yaxınlaşmağa ehtiyac yoxdur..."

Bu fikrin müəyyən həqiqət payı olsa da, nəticə etibarilə yanlış siyasi seçimə aparır.

Çünki Qərblə əməkdaşlıqdan uzaqlaşmaq avtomatik olaraq Azərbaycanın Rusiya və Çinin təsir dairəsinə daha çox yaxınlaşmasına səbəb olur...

Başqa sözlə, Qərbdən uzaqlaşmaq neytrallıq demək deyil. Bu, faktiki olaraq Moskvanın və Pekinin geo-siyasi maraqlarına daha geniş imkan yaratmaq deməkdir.

Azərbaycan öz milli maraqlarını qorumaq üçün hər kəslə əməkdaşlıq edə bilər. Ancaq strateji istiqamət ölkənin azadlığını, iqtisadi rəqabət qabiliyyətini və insan hüquqlarını gücləndirən institutlara doğru olmalıdır...

Qərblə inteqrasiya milli və dini kimlikdən imtina demək deyil...

Qərblə inteqrasiyanı müdafiə etmək Qərbdə mövcud olan hər bir sosial və mədəni tendensiyanı qeyd-şərtsiz qəbul etmək anlamına gəlmir. Bu, çox vaxt məqsədli şəkildə yaradılan yanlış təsəvvürdür.

Azərbaycan Avropanın hüquq sistemi, elm, təhsil, texnologiya, idarəçilik və iqtisadi inkişaf sahəsində qazandığı müsbət təcrübədən yararlana, eyni zamanda öz milli-mənəvi dəyərlərini, dini kimliyini və ailə institutunu qoruya bilər. Bu iki məqsəd bir-birinə zidd deyil...

Heç kim Azərbaycanı milli və dini adət-ənənələrimizə zidd hesab edilən davranışları cəmiyyətə nümunə kimi təqdim etməyə məcbur edə bilməz. Müstəqil(!) və milli(!) dövlət öz Konstitusiyasına və qanunlarına əsaslanaraq milli-mənəvi dəyərləri qorumaq hüququna malikdir...

Əgər cəmiyyətdə açıq şəkildə əxlaqsızlığın, zinakarlığın, fahişəliyin və digər mənfi davranışların, yaxud onları təbliğ edən şəxslərin televiziya ekranlarında, səhnələrdə və digər informasiya vasitələrində gənclərə örnək kimi təqdim edilməsi halları müşahidə olunursa, dövlət və cəmiyyət buna qarşı hüquqi və maarifləndirici vasitələrlə mübarizə aparmalıdır. Azadlıq heç vaxt mənəvi məsuliyyətsizlik anlamına gəlmir...

Qurani-Kərimdə buyurulur:

" Günah və düşmənçilikdə isə yardımlaşmayın! Allahdan qorxun! Həqiqətən, Allahın cəzası şiddətlidir..."

(Maidə, 5:2)

Başqa bir ayədə isə buyurulur:

" (Ey Mühəmməd ümməti!) Siz insanlar üçün ortaya çıxarılmış ən xeyirli ümmətsiniz. Yaxşılığı əmr edib pis əməlləri qadağan edirsiniz və Allaha inanırsınız..."

(Ali-İmran, 3:110)

Bu ayələr göstərir ki, müsəlman cəmiyyəti faydalı dəyərləri mənimsəməli, cəmiyyətə zərər verən meyllərə isə hikmət və qanun çərçivəsində qarşı çıxmalıdır...

Deməli, Azərbaycanın qarşısında duran seçim "Qərbin bütün mədəni meyllərini qəbul etmək" və ya "Şərq avtoritarizmini seçmək" arasında deyil. Əsil seçim hüququn aliliyini, insan hüquqlarını, azad iqtisadiyyatı, elmi inkişafı və müasir idarəçiliyi mənimsəyərkən, milli-mənəvi kimliyi, ailə institutunu və dini dəyərləri qoruyan müstəqil inkişaf modelini qurmaqdır...

İnkişaf təkcə iqtisadi göstərici deyil...

Çox vaxt Çinin iqtisadi inkişafı nümunə göstərilir.

Doğrudur. Çin dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarından biridir.

Ancaq sual yaranır: insan azad deyilsə, söz azadlığı yoxdursa, məhkəmə müstəqil deyilsə, fərdin hüquqları dövlət qarşısında zəifdirsə, belə inkişaf kimə xidmət edir?..

İqtisadi artım insanın ləyaqətini qorumağa xidmət etmirsə, onun mənəvi dəyəri azalır.

Əsl inkişaf yalnız yolların, binaların və zavodların tikilməsi deyil. Əsl inkişaf insanın özünü təhlükəsiz, azad və hüquqları qorunan vətəndaş kimi hiss etməsidir...

Məsələyə dini dəyərlərimiz prizmasından baxış...

İslam müəyyən dövlət modelini və ya geo-siyasi bloku məcburi şəkildə tövsiyə etmir. Lakin onun dəyişməz prinsipləri vardır.

Qurani-Kərim buyurur:

" Şübhəsiz ki, Allah ədalətli olmağı, yaxşılıq etməyi və qohumlara haqqını verməyi əmr edir, əxlaqsızlığı, pisliyi və haqsızlığı isə qadağan edir! O, düşünüb ibrət alasınız deyə sizə öyüd verir..."

(Nəhl, 16:90)

Başqa bir ayədə buyurulur:

" Ey iman gətirənlər! Özünüzün, ataananızın və ya qohumlarınızın əleyhinə olsa belə, daim ədaləti təmin edən və) Allah üçün şahidlik edən kimsələr olun! (Haqqında şahidlik etdiyiniz kimsələr) istər varlı, istər kasıb olsun, Allah hər ikisinə də (sizdən) daha yaxındır. Nəfsinizin arzusuna uyaraq haqdan üz çevirməyin!..."

(Nisa, 4:135)

Digər ayədə isə deyilir:

"... Ey iman gətirənlər! Allah qarşısında (borcunuzu yerinə yetirməkdə) sabitqədəm və ədalətli şahidlər olun. Hər hansı bir camaata qarşı olan kininiz sizi ədalətsizliyə sövq etməsin. Ədalətli olun. Bu, təqvaya daha yaxındır. Allahdan qorxun. Allah etdiklərinizdən xəbərdardır!.."

(Maidə, 5:8)

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) buyurmuşdur:

"Nə zərər vermək var, nə də zərərə zərərlə cavab vermək..."

(İbn Macə, "Əhkam", 17; Malik, "Əqdiyə", 31)

İslam fiqhində qəbul olunmuş digər mühüm prinsip isə belədir: "İki zərərdən daha yüngül olanı seçilir." Bu prinsip göstərir ki, ideal olmayan seçimlər arasında insanın hüquqlarını, ləyaqətini və azadlığını daha çox qoruyan yol üstün tutulmalıdır.

İnsan hüquqları inkişafın mərkəzində olmalıdır...

İnsan hüquqları Qərbin icadı deyil- insanın ləyaqəti Allahın ona verdiyi dəyərdir...

Quranda buyurulur:

"Biz Adəm övladını həqiqətən şərəfli etdik..."

(İsra, 17:70)

Deməli, insanın azadlığı və ləyaqəti iqtisadi inkişafdan sonra gələn məsələ deyil. Əksinə, inkişaf həmin dəyərlərə xidmət etməlidir...

Azərbaycanın seçimi...

Azərbaycan nə Rusiyanın peyki olmalıdır, nə də kor-koranə Qərbin hər siyasətini qəbul etməlidir.

Lakin ölkənin strateji inkişaf istiqaməti hüququn aliliyini, insan hüquqlarını, azad bazarı, elmi, təhsili və müasir idarəetməni inkişaf etdirən institutlarla inteqrasiyadan keçməlidir.

Milli maraqları qorumaqla Qərblə əməkdaşlıq etmək, Avropa standartlarını mənimsəmək, elm və texnologiya sahəsində əməkdaşlığı genişləndirmək Azərbaycanın gələcək rəqabət qabiliyyətini artıracaq...

Nəticə:

Azərbaycanın qarşısında duran seçim Şərq və Qərb arasında coğrafi seçim deyil. Bu, hüququn aliliyi ilə şəxsi hakimiyyət, azad vətəndaşla idarə olunan insan, açıq institutlarla qapalı sistem arasında seçimdir.

Qərbin səhvləri var və onları tənqid etmək tamamilə haqlıdır. Lakin indiyədək Rusiyanın Azərbaycana və ümumilikdə postsovet məkanına vurduğu siyasi, iqtisadi və mənəvi zərərin miqyası ilə müqayisədə Qərbin təsiri fərqli xarakter daşıyır. Buna görə də Qərblə əməkdaşlıqdan imtina edib ölkəni Rusiya və Çin orbitinə yaxınlaşdırmaq Azərbaycanın milli maraqlarına xidmət etmir...

Azərbaycan bütün dövlətlərlə qarşılıqlı faydalı münasibətlər saxlamalı, lakin strateji inkişaf modelini insan hüquqlarını, azadlıqları, hüququn aliliyini, şəffaf idarəçiliyi və elmi-texnoloji tərəqqini təşviq edən institutlara doğru istiqamətləndirməlidir. Eyni zamanda, milli-mənəvi dəyərlərini, ailə institutunu və dini kimliyini qorumağı da dövlət siyasətinin ayrılmaz hissəsi hesab etməlidir.

Güclü dövlət yalnız böyük iqtisadiyyat quran dövlət deyil. Güclü dövlət azad, hüquqları qorunan, mənəvi dəyərlərinə sahib çıxan və ləyaqətli vətəndaş yetişdirən dövlətdir. Məhz belə inkişaf həm Azərbaycanın milli maraqlarına, həm də İslamın ədalət, insan ləyaqəti və zülmdən uzaq durmaq prinsiplərinə daha uyğun görünür...

Sultan Laçın