Yaxın Şərq: Amerika erası zəifləyir, Türkiyə yüksəlir - TƏHLİL

Müharibə regionun güc balansını dəyişdi: ABŞ-ın təsiri azalır, yeni aktorlar önə çıxır və Yaxın Şərq çoxqütblü sistemə keçir.

Yaxın Şərqdə gedən müharibənin nə vaxt başladığı artıq ikinci dərəcəli məsələdir. Onun nə vaxt və hansı şərtlərlə bitəcəyi də hələ aydın deyil. Hansı tərəfin qalib gələcəyi barədə dəqiq proqnoz vermək belə mümkünsüz görünür. Amma bir məsələ artıq mübahisə doğurmur: müharibə nəticəsindən asılı olmayaraq, region ciddi şəkildə dəyişib.

Bu qarşıdurma yalnız hərbi əməliyyatlar silsiləsi deyil. Bu, Yaxın Şərqdə onilliklər ərzində qurulmuş güc strukturunun deformasiyasıdır. Mövcud sistem hələ formal olaraq mövcuddur, lakin onun daxili mexanizmləri əvvəlki kimi işləməkdə çətinlik çəkir.

Qərb analitiklərinin getdikcə daha açıq şəkildə vurğuladığı kimi, məsələ artıq “kim qalib gələcək” sualı deyil. Daha fundamental sual budur: bu münaqişədən sonra hansı aktorlar yeni reallığa uyğunlaşa biləcək, hansılar isə köhnə sistemlə birlikdə zəifləyəcək.

Müharibə hələ davam edə bilər. Cəbhələr genişlənə, aktorlar dəyişə, hətta müvəqqəti razılaşmalar əldə oluna bilər. Lakin bu, əsas tendensiyanı dəyişmir. Region artıq geri dönüş nöqtəsini keçib.

Yaxın Şərq yeni mərhələyə daxil olur — daha qeyri-müəyyən, daha parçalanmış və daha çoxqütblü bir mərhələyə.

ABŞ və İsrail: güc qalır, təsir azalır

Soyuq müharibədən sonra regionda əsas oyunçu ABŞ idi, İsrail isə onun əsas dayağı. Bu model uzun müddət sabit görünsə də, bu gün onun sərhədləri aydın görünür.

Foreign Affairs yazır: “America is no longer the uncontested power in the Middle East.”
(ABŞ artıq Yaxın Şərqdə mübahisəsiz güc deyil.)

Bu, ABŞ-ın hərbi gücünün yox olması deyil, onun siyasi təsir imkanlarının məhdudlaşmasıdır.

The New York Times qeyd edir: “Israel may be winning battles, but it is losing global support.”
(İsrail döyüşləri qazana bilər, amma qlobal dəstəyi itirir.)

The Economist isə daha sərt ifadə edir: “The war is exposing the limits of Israeli power.”
(Müharibə İsrail gücünün sərhədlərini üzə çıxarır.)

Monarxiyalar: sabitlik yox, gecikmiş transformasiya

Körfəz monarxiyaları hələ də mövcuddur, lakin onların sabitliyi əvvəlki kimi qəbul edilmir.

Financial Times yazır: “Gulf monarchies are racing to reinvent themselves before oil loses its power.”
(Körfəz monarxiyaları neft gücünü itirmədən əvvəl özlərini yenidən qurmağa tələsir.)

The Guardian əlavə edir: “Stability in Gulf states is more fragile than it appears.”
(Körfəz ölkələrində sabitlik göründüyündən daha kövrəkdir.)

Bu rejimlər dağılmır, lakin dəyişməyə məcburdur.

Yeni dinamika: Türkiyə–Misir–Səudiyyə–Pakistan xətti

Regionda ən diqqət çəkən proseslərdən biri yeni koordinasiya cəhdlərinin ortaya çıxmasıdır. Qərb analitikləri xüsusilə Türkiyə, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında potensial əməkdaşlıq xəttinə diqqət yetirir.

Bu, klassik hərbi ittifaq deyil. Lakin bu xətt aşağıdakı resursları birləşdirir: Türkiyə hərbi və siyasi çeviklik, Səudiyyə Ərəbistanı maliyyə və enerji gücü, Misir coğrafi və demoqrafik üstünlük, Pakistan isə nüvə və hərbi potensial təqdim edir.

Chatham House qeyd edir: “Regional powers are increasingly seeking security frameworks independent of Western control.” (Regional güclər getdikcə Qərbdən asılı olmayan təhlükəsizlik modelləri axtarır.)

Reuters yazır: “Muslim-majority powers are exploring new forms of cooperation in response to shifting global dynamics.” (Müsəlman ölkələr qlobal dəyişikliklər fonunda yeni əməkdaşlıq formaları axtarır.)

Bu, yeni reallığı göstərir: sabit bloklar yox, maraqlar üzərində qurulan elastik koalisiyalar.

Türkiyə: sistemin mərkəzinə doğru

Bu yeni strukturda Türkiyənin rolu xüsusi diqqət çəkir.

Chatham House qeyd edir: “Turkey is positioning itself as an indispensable regional power.”
(Türkiyə özünü vazkeçilməz regional güc kimi yerləşdirir.)

Reuters əlavə edir: “Ankara is expanding its influence through both diplomacy and force.”
(Ankara həm diplomatiya, həm də güc vasitəsilə təsirini artırır.)

Yəni Türkiyə artıq regional iştirakçı deyil — koordinasiya edən aktordur.

İran: kölgə müharibəsinin davamı

Bəs İran? O, bu sistemdə zəifləyən deyil, formasını dəyişən aktordur.

International Crisis Group yazır: “Iran prefers to fight in the shadows, not in open war.”
(İran açıq müharibədən çox kölgə savaşını seçir.)

Brookings Institution qeyd edir: “Even weakened, Iran’s influence is deeply embedded in the region.”
(Zəifləsə belə, İranın təsiri regiona dərin şəkildə yerləşib.)

Bu o deməkdir ki, yeni yaranan hər hansı balans İran faktorunu nəzərə almadan mümkün deyil.

Yeni model: çoxqütblü Yaxın Şərq

Ən vacib nəticə isə budur:

Carnegie Endowment for International Peace yazır: “The Middle East is entering a multipolar era.”
(Yaxın Şərq çoxqütblü dövrə daxil olur.)

The Economist isə yekun vurur: “No single power can dominate the Middle East anymore.”
(Artıq heç bir güc Yaxın Şərqə təkbaşına hökm edə bilməz.)

“Böyük İsrail” əfsanəsi bitdimi?

Regionla bağlı tez-tez səslənən iddialardan biri İsrailin guya “Böyük İsrail” layihəsini həyata keçirmək niyyəti və bu məqsədlə kürd faktorundan istifadə etməsi ilə bağlıdır. Bu yanaşma emosional müzakirələrdə populyar olsa da, analitik baxımdan ciddi əsaslara söykənmir. Bu, reallıqdan çox siyasi mifologiyadır.

Müasir Yaxın Şərqin parçalanmış, çoxqütblü və qarşılıqlı məhdudlaşdırmalar üzərində qurulan sistemi belə maksimalist layihələrə imkan vermir. Bu şəraitdə regionu yenidən dizayn edəcək genişmiqyaslı layihələrdən danışmaq real siyasəti deyil, daha çox siyasi fantaziyanı ifadə edir. Nə İsrail, nə də başqa hər hansı aktor təkbaşına regionu istədiyi kimi formalaşdıra bilməz.

“Böyük İsrail” konsepti praktik siyasətin deyil, daha çox informasiya müharibəsinin və ideoloji mübahisələrin məhsuludur. Mövcud geosiyasi reallıqda onun həyata keçməsi nə praktik, nə də nəzəri baxımdan inandırıcıdır.

Azərbaycan üçün strateji nəticə

Bu yeni reallıq Azərbaycanın yerləşdiyi geosiyasi mühiti daha da mürəkkəbləşdirir. Azərbaycan artıq çoxqütblü sistemin içində fəaliyyət göstərir.

Bu gün Azərbaycan Qərblə enerji əməkdaşlığı qurur, Rusiya ilə münasibətləri saxlayır, Türkiyə ilə strateji ittifaqdadır və İranla açıq qarşıdurmadan qaçır.

Bu, klassik balans siyasətidir. Lakin bu mərhələdə balans artıq kifayət etmir.

Tarix bir dərsi açıq şəkildə göstərir: Şirvanşahlar ağıllı idi — ona görə 677 il yaşadı. Amma kifayət qədər güclü deyildi, ona görə tarixdən silindi.

Bu kontekstdə ən önəmlisi odur ki, Azərbaycan təbii müttəfiqi olan Türkiyənin yanındadır. Türkiyə isə siyasi və hərbi baxımdan sürətlə güclənən aktora çevrilir. Yəni Azərbaycan yüksələn gücün yanındadır.

Yaxın Şərqdə artıq güclər dəyişmir, onların qarşılıqlı münasibət forması dəyişir. Sərt ittifaqların yerini çevik və müvəqqəti koalisiyalar tutur. Türkiyə–Misir–Səudiyyə–Pakistan xətti bu yeni modelin ilkin konturlarını göstərir.

Bu gün Yaxın Şərqdə qalib olan ən güclü deyil. Qalib olan dəyişən sistemdə öz yerini tapa biləndir. Tapmayanlar isə zamanla sistemdən kənarlaşacaq.

Elbəyi Həsənli, Sürix