Azərbaycan – etibarlı tərəfdaş, potensial təhlükə... - TƏHLİL

Müasir geopolitikada bir ölkənin kimliyi onun özünü necə təqdim etməsindən çox, başqalarının onu necə gördüyü ilə ölçülür. Azərbaycan bu baxımdan nadir nümunədir. Ölkə dəyişmir, lakin ona yönələn baxışlar dəyişir. Eyni dövlət müxtəlif güc mərkəzlərinin gözündə fərqli məna qazanır.

Qərb mediası üçün Azərbaycan artıq periferiyada yerləşən ölkə deyil. O, getdikcə strateji dayağa çevrilən aktor kimi təqdim olunur. “Azerbaijan is a strategic pivot in a volatile region.” (“Azərbaycan qeyri-sabit regionda strateji dayağa çevrilmiş əsas aktordur.”)

Bu yanaşma sadəcə analitik fikir deyil — bu, artıq qəbul olunmuş reallığın ifadəsidir. Azərbaycan Qərb üçün enerji təhlükəsizliyinin təminatçısı, İran qarşısında balans nöqtəsi və Şərqlə Qərbi birləşdirən logistika platformasıdır. O, artıq izlənilən deyil, istifadə olunan geosiyasi resursdur.

Alman baxışı isə daha ehtiyatlıdır. “Der Südkaukasus bleibt eine fragile Balancezone.”

(“Cənubi Qafqaz hələ də həssas balans zonası olaraq qalır.”) Bu yanaşmada Azərbaycan nə açıq tərəfdaşdır, nə də açıq təhlükə. O, risk mühitində yerləşən aktordur. Almaniya üçün əsas məsələ təsir dairəsini genişləndirmək yox, mövcud sabitliyi qorumaqdır. Bu səbəbdən Bakı burada imkan yox, potensial risk kimi görünür.

Rusiya isə artıq fərqli tonla danışır. “Баку усиливает свои позиции в региональной игре.” (“Bakı regional oyunda mövqelərini gücləndirir.”)

Bu ifadə mühüm dəyişiklikdən xəbər verir. Azərbaycan artıq təsirə məruz qalan obyekt deyil, təsir göstərən subyektdir. Moskva bunu qəbul etməyə başlayıb. Bu isə regiondakı güc balansının dəyişdiyini göstərir.

Türkiyə üçün isə bu məsələ müzakirə mövzusu deyil, siyasi mövqedir. “Azerbaycan bölgesel güç dengesinde kilit aktör.” Azərbaycan burada qardaş dövlət olmaqla yanaşı, ortaq gücün əsas dayaqlarından biri kimi qəbul olunur.

İsrailin baxışı daha açıq və praqmatikdir. “Azerbaijan is more than a partner, it is a strategic asset.” (“Azərbaycan sadəcə tərəfdaş deyil, strateji dayaqdır.”)

Bu yanaşma Azərbaycanı regiondakı təhlükəsizlik arxitekturasının ayrılmaz hissəsinə çevirir. İranın şimalında yerləşən bu ölkə artıq sadəcə tərəfdaş yox, strateji dayağa çevrilmiş aktordur.

Körfəz ölkələri də yeni xəritəni fərqli təfsir edir. Onlar üçün Azərbaycan sabit, praqmatik və əməkdaşlığa açıq platformadır. Enerji, logistika və texnologiya üzərindən qurulan əlaqələr Bakını bu region üçün də əhəmiyyətli edir. Yeni yaranan İsrail–BƏƏ–Azərbaycan xətti bu transformasiyanın açıq göstəricisidir.

İran üçün isə Azərbaycan artıq əvvəlki kimi deyil. O, nəzarət edilə bilən qonşu yox, müstəqil siyasət yürüdən və regionda balans yaradan aktordur. Xüsusilə İsraillə münasibətlər Tehranın Azərbaycanı təhlükəsizlik problemi kimi görməsinə səbəb olur.

Türk dünyası üçün isə Azərbaycan mərkəzdir. O, Türkiyə ilə Orta Asiya arasında körpü, enerji xətlərinin düyün nöqtəsi və siyasi inteqrasiyanın əsas sütunudur. Bu baxışda Azərbaycan sadəcə dövlət deyil, əlaqələndirici gücdür. Lakin son hadisələr göstərir ki, dünya artıq yalnız enerji və hərbi güc üzərində qurulmur. Yeni geopolitik reallıq texnologiya və logistika üzərində formalaşır. Süni intellekt infrastrukturu, data mərkəzləri və ticarət marşrutları qlobal güc balansını yenidən müəyyən edir.

“AI infrastructure is becoming a new pillar of geopolitical power.” (“Süni intellekt infrastrukturu artıq geopolitik gücün yeni sütununa çevrilir.”)

Cənubi Qafqaz da bu prosesdən kənarda deyil. Ermənistan üzərindən qurulan texnoloji layihələr göstərir ki, region artıq yalnız enerji yox, həm də rəqəmsal güc uğrunda rəqabət meydanına çevrilir.

Bu kontekstdə əsas fərq ortaya çıxır. Azərbaycan bu prosesdə kənarda qalan deyil. O, enerji xətləri, Orta Dəhliz və alternativ marşrutlar vasitəsilə artıq qlobal sistemin funksional hissəsinə çevrilib. “Geography is no longer destiny — connectivity is.”

(“Artıq coğrafiya yox, bağlantılar taleyi müəyyən edir.”)

Hörmüz boğazı ətrafında artan gərginlik və alternativ marşrut axtarışları bu reallığı daha da gücləndirir. Dünya enerji axınlarını şaxələndirməyə çalışdıqca, Azərbaycan sabit və etibarlı keçid nöqtəsi kimi ön plana çıxır. Bu isə yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Azərbaycan artıq regional aktor olmaqdan çıxaraq qlobal enerji və logistika sistemində zəruri halqaya çevrilir.

Bütün bu fərqli baxışları bir araya gətirdikdə bir həqiqət ortaya çıxır. Azərbaycan birdir, lakin ona baxışlar ciddi şəkildə fərqlidir. Kimi onu tərəfdaş, kimi risk, kimi müttəfiq, kimi isə təhlükə kimi görür. Amma bu fərqlərin arxasında dəyişməyən bir həqiqət var: Azərbaycan artıq yuxarıdan aşağı baxılan ölkə deyil. O, hesabla-kitaba alınan ölkədir.

Geopolitikada hesaba alınan ölkələrə münasibət fərqli olur. Onlar ya hədəf seçilmir, ya da seçilərkən ciddi hesab aparılır. Onlar üzərində qərar verilmir, onların maraqları nəzərə alınır. Və bu mərhələdə əsas sual başqalarının Azərbaycanı necə gördüyü deyil. Əsas sual Azərbaycanın özünü necə görməsidir. Çünki geopolitikada qalıcı olan rəylər, baxışlar deyil, maraqlardır.

Elbəyi Həsənli, Sürix