Şiə ayparası: Tehran–Bağdad–Dəməşq xəttinin qırılması

Son onilliklərdə Yaxın Şərq geosiyasətini izah edən ən məşhur anlayışlardan biri “Şiə ayparası” idi. Bu termin regionda İranın qurduğu geniş təsir şəbəkəsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Bu model İran sərhədlərindən başlayaraq İraq və Suriya üzərindən Livan sahillərinə qədər uzanan geosiyasi xətti ifadə edirdi.

Bu strategiya klassik imperiya modeli deyildi. Tehran regionu işğal etmədi və sərhədləri dəyişdirmədi. Əvəzində İran daha mürəkkəb bir metod seçdi: proksi qüvvələr, siyasi ittifaqlar və logistika marşrutları vasitəsilə regional təsir sistemi qurdu. Beləliklə formalaşan strateji xətt belə görünürdü: Tehran → Bağdad → Dəməşq → Beyrut/ Uzun illər ərzində bu xətt İranın regional strategiyasının əsas sütununa çevrildi.

İranın regional layihəsinin maliyyə ölçüsü

İranın regional təsir sistemi yalnız ideoloji və hərbi layihə deyildi. Bu, həm də böyük maliyyə resursları tələb edən uzunmüddətli geosiyasi proqram idi. Bir sıra analitik qiymətləndirmələrə görə, İran son iyirmi–otuz il ərzində regiondakı müttəfiq və proksi qüvvələrə təxminən 100–150 milyard dollar həcmində vəsait sərf edib.
Bu vəsait müxtəlif istiqamətlərə yönəlib:

| Region və qrup | Təxmini xərclər |
| ---------------------------------------- | --------------- |
| Hezbollah (Livan) | 40–60 milyard $ |
| Suriya rejiminə hərbi və iqtisadi yardım | 30–40 milyard $ |
| İraq şiə milisləri | 20–30 milyard $ |
| Husilər (Yəmən) | 10–20 milyard $ |

Bu rəqəmlər tam dəqiq olmasa da, İranın regional strategiyasının miqyasını göstərir. Çünki bu xərclərin böyük hissəsi qeyri-rəsmi maliyyə kanalları və hərbi proqramlar vasitəsilə həyata keçirilib. Bəzi analitiklər bu layihəni XXI əsrin ən bahalı proksi geosiyasi strategiyalarından biri adlandırırlar.

Bağdad: İran strategiyasının quru körpüsü

Bağdad İranın regional planlarında əsas tranzit qovşaqlarından biri idi. İraq coğrafi baxımdan İran ilə Levant regionu arasında quru körpü rolunu oynayır. Bu səbəbdən Bağdad:
• silah və logistika marşrutlarının keçdiyi əsas nöqtə
• regional şiə milislərinin koordinasiya məkanı
• siyasi təsirin genişləndirilməsi üçün platforma idi.
Bu sistemdə fəaliyyət göstərən qruplardan biri Kata’ib Hezbollah təşkilatıdır. Belə təşkilatlar vasitəsilə Tehran regionda həm hərbi, həm də siyasi təsirini genişləndirə bilirdi.
Dəməşq: imperiya layihəsinin qırılma nöqtəsi
İran strategiyasının ən kritik halqası isə Dəməşq idi. Uzun illər ərzində Suriyanın prezidenti Bəşər Əsəd Tehranın regiondakı ən mühüm müttəfiqlərindən biri hesab olunurdu. Suriya İran üçün iki səbəbdən həyati əhəmiyyət daşıyırdı:
• Livana silah və logistika marşrutu
• Aralıq dənizinə çıxış imkanı.

Lakin Suriyada baş verən siyasi dəyişikliklər bu geosiyasi sistemi sarsıtdı. Dəməşqin Tehranın orbitindən çıxması İranın regional strategiyasının ən vacib halqalarından birini zəiflətdi. Nəticədə İranın Aralıq dənizinə uzanan quru logistika dəhlizi ilk dəfə ciddi strateji risklə üzləşdi. Bu hadisə Tehran–Bağdad–Dəməşq xəttinin əvvəlki kimi işləməsini çətinləşdirdi.

Beyrut: son strateji dayaq

İranın regional strategiyasında növbəti əsas halqa Beyrut idi. Burada fəaliyyət göstərən və Tehranın ən güclü regional müttəfiqi sayılan təşkilat Hezbollahdır. Bu təşkilat uzun illər İsrailə qarşı çəkindirici güc mexanizmi rolunu oynayıb və İranın regional strategiyasında əsas elementlərdən biri hesab olunur. Lakin Suriyadakı logistika xəttinin zəifləməsi Livan istiqamətində silah və koordinasiya marşrutlarını da çətinləşdirir.

Müharibənin iqtisadi nəticələri

Son regional qarşıdurmalar yalnız siyasi balansı dəyişdirmədi. Onlar həm də İranın qurduğu regional sistemə ciddi iqtisadi zərbə vurdu. Analitik qiymətləndirmələrə görə, son hərbi qarşıdurmalar nəticəsində İran və onun proksi şəbəkəsi təxminən 20–50 milyard dollar həcmində iqtisadi və hərbi itki ilə üzləşib.

| Sahə | Təxmini ziyan |
| --------------------------------- | --------------- |
| İranın hərbi infrastrukturu | 10–30 milyard $ |
| Proksi qüvvələrin hərbi imkanları | 5–15 milyard $ |
| Enerji və iqtisadi itkilər | 5–10 milyard $ |

Bu zərbələr əsasən aşağıdakı sahələrdə hiss olunur:

• raket və dron infrastrukturu
• hərbi bazalar və silah anbarları
• regional logistika sistemləri
• enerji və ixrac imkanları.

İranın bərpa perspektivi

Hərbi analitiklərin qiymətləndirmələrinə görə:

• raket və dron istehsal infrastrukturu 2–3 il ərzində bərpa oluna bilər
• regional proksi şəbəkəsinin yenidən qurulması 3–5 il tələb edə bilər
• iqtisadi resursların bərpası isə daha uzun müddət ala bilər.

Bu isə o deməkdir ki, Tehran yaxın illərdə daha ehtiyatlı və müdafiə yönümlü regional siyasət yürütməyə məcbur qala bilər.

“Şiə ayparası” anlayışı uzun müddət Yaxın Şərqin geosiyasi xəritəsini izah edən əsas modellərdən biri idi. İran bu model vasitəsilə regionda geniş təsir sistemi qurmağa çalışdı və bunun üçün onilliklər ərzində böyük maliyyə və siyasi resurslar sərf etdi. Lakin Dəməşqdə baş verən dəyişikliklər göstərdi ki, belə strategiyalar çox vaxt bir neçə kritik halqadan asılı olur. Əgər bu halqalardan biri qırılarsa, bütün geosiyasi arxitektura dəyişə bilər.

Onilliklər ərzində yüz milyardlarla dollar və böyük siyasi risklə qurulan “Şiə ayparası” bu gün ilk dəfə ciddi şəkildə sarsılıb— və bu sarsıntının nəticələri Yaxın Şərqin gələcək geosiyasi xəritəsini dəyişdirə bilər.

Elbəyi Həsənli, Sürix

P.S. Yazı Qərb mənbələrinə istinadən hazırlanıb.