ABŞ–Azərbaycan münasibətlərində yeni mərhələ: strateji tərəfdaşlıq, TRIPP və geosiyasi yenidənqurma

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin:

Fevralın 13-də Avropa İttifaqına yaxın olan “eureporter.co” saytında yayımlanan rəyə görə, ABŞ vitse-prezidentinin Bakıya səfəri Vaşinqton–Bakı xəttində yeni mərhələnin başlandığını göstərir. Məqalə müəllifi, Milli Məclisin üzvü Pərvanə Vəliyeva “A new chapter in US–Azerbaijan relations: Strategic partnership, connectivity and peace” (ABŞ-Azərbaycan münasibətlərində yeni bir fəsil: Strateji tərəfdaşlıq, əlaqə və sülh) adlı məqaləsində yazır ki, səfər “Washington’s continued engagement in the South Caucasus and its intention to deepen cooperation with Baku” (Vaşinqtonun Cənubi Qafqazda fəal qalmaq və Bakı ilə əməkdaşlığı dərinləşdirmək niyyətini göstərir.) nümayiş etdirir.

Səfərin əsas nəticəsi ABŞ–Azərbaycan Xartiyasının imzalanmasıdır. Sənəd üç əsas istiqaməti əhatə edir:

1. Enerji və regional bağlantı, o cümlədən ticarət və tranzit

2. İqtisadi investisiya, xüsusilə süni intellekt və rəqəmsal infrastruktur

3. Təhlükəsizlik əməkdaşlığı, müdafiə və antiterror sahəsi

Bu çərçivə təsadüfi deyil. Bu, əməkdaşlığı taktiki yox, uzunmüddətli institusional səviyyəyə qaldırır.

Məqalədə qeyd olunur ki, iqtisadi əməkdaşlıq səfərin mərkəzində idi. J.D. Vance-in səfərindən əvvəl Prezident İlham Əliyev ABŞ Ticarət Palatasının enerji, nəqliyyat, texnologiya və ərzaq sektorlarını təmsil edən nümayəndə heyətini qəbul edib. Bu detal göstərir ki, proses siyasi jest yox, biznes və kapital axını üzərində qurulub.

Ən strateji hissə isə TRIPP layihəsidir — Trump Route for International Peace and Prosperity. Məqalədə deyilir ki, layihə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında “unimpeded, multimodal connection” yaradacaq. (məhdudiyyətsiz, multimodal bağlantı)

TRIPP dəmir yolu, avtomobil yolu, boru kəmərləri, elektrik ötürmə xətləri və rəqəmsal infrastrukturu birləşdirərək Cənubi Qafqazı Orta Dəhliz üzərindən Avrasiya tranzit mərkəzinə çevirməyi hədəfləyir. Bu artıq regional layihə deyil. Bu, Avropa–Asiya xəttində alternativ logistika arxitekturasıdır.

İlham Əliyevin sitatı məqalədə xüsusi vurğulanır: region qarşıdurma yox, əməkdaşlıq məkanı olmalıdır. Bu ifadə diplomatik ritorika kimi səslənsə də, real məzmunu daha dərindir. Çünki iqtisadi və nəqliyyat inteqrasiyası təhlükəsizlik arxitekturasını dəyişir.

Məqalənin ümumi mesajı aydındır: ABŞ–Azərbaycan münasibətləri enerji tərəfdaşlığından çıxaraq rəqəmsal transformasiya, süni intellekt və müdafiə koordinasiyasına qədər genişlənir. Bu isə Azərbaycanın geosiyasi mövqeyini təkcə Cənubi Qafqaz daxilində yox, daha geniş Avrasiya kontekstində gücləndirir.

Bu proses postsovet çərçivəsindən çıxışın davamıdır. ABŞ ilə imzalanmış Xartiya Azərbaycanın artıq Moskva mərkəzli platformalardan kənarda yeni strateji arxitektura qurduğunu göstərir.

Sual budur: bu tərəfdaşlıq taktiki balans siyasətidirmi, yoxsa uzunmüddətli geosiyasi istiqamət dəyişikliyi?

Əgər TRIPP tam işlək hala gəlsə və ABŞ investisiyaları rəqəmsal və müdafiə sektorunda sistemli xarakter alsa, onda bu, regionun güc xəritəsini dəyişəcək.

Bir sözlə, söhbət sadəcə səfərdən getmir. Söhbət geosiyasi trayektoriyadan gedir.

Elbəyi Həsənli, Sürix