Cənubi Qafqazın “Post-Rusiya təhlükəsizlik zonasına” çevrilməsi: Neorealist təhlil

 

Bu konfiqurasiyada regional aktorların davranışı yalnız daxili seçimlərdən qaynaqlanmırdı; sistemin yaratdığı struktur məhdudiyyətlər onların hərəkət sahəsini müəyyən edirdi. Lakin son illərdə, xüsusilə 2022-dən sonrakı mərhələdə güc paylanmasında baş verən dəyişikliklər bu sabit çərçivəni aşındırdı. Cənubi Qafqaz artıq klassik “Rusiya təhlükəsizlik zonası” modelinə sığmır; o, getdikcə daha rəqabətli, daha çoxqütblü və daha qeyri-xətti (non-linear) mini-sistemə transformasiya olunur. 

 

Bu dönüşün ən aktual göstəricilərindən biri ABŞ vitse-prezidenti J.D. Vance-in Yerevan və Bakı səfərləri, eləcə də Bakıda “Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası”nın imzalanması ilə müşayiət olunan siyasi paketdir. Bu hadisələr regionun əvvəlki kimi tək mərkəzli təhlükəsizlik orbitində fəaliyyət göstərmədiyini, əksinə yeni və daha mürəkkəb geosiyasi mərhələyə daxil olduğunu nümayiş etdirir.

 

 Bu mənzərəni dərk etmək üçün neorealist təhlükəsizlik nəzəriyyəsi xüsusilə uyğun çərçivə təqdim edir. Neorealizm beynəlxalq münasibətlər sistemini anarxik struktur kimi izah edir: mərkəzi hakimiyyət mövcud deyil, dövlətlər təhlükəsizliklərini öz imkanları hesabına təmin etməyə məcburdur və onların davranışını əsasən sistem daxilində gücün necə bölüşdürülməsi müəyyənləşdirir. Ritorika dəyişə bilər, liderlərin fərdi üslubu fərqlənə bilər, daxili siyasi gündəmlər kəskin dönüşlər edə bilər; lakin maddi potensial və nisbi mövqe adətən daha sabit və uzunmüddətli göstəricilər olaraq qalır.

 

Bu səbəbdən Cənubi Qafqazda baş verən prosesləri “normativ dəyərlərin zəfəri” kimi deyil, güc balansının struktur səviyyədə yenidən qurulması kimi izah etmək analitik baxımdan daha əsaslı görünür. Eyni yanaşma ABŞ-ın regiona qayıdışını da romantik demokratiya ritorikası ilə məhdudlaşdırmır; onu dəyişən güc paylanmasına verilən strateji reaksiya və təsir sahələrinin yenidən tənzimlənməsi kimi şərh edir.

 

Uzun illər ərzində regionda əsas təhlükəsizlik təminatçısı funksiyasını Rusiya yerinə yetirirdi. Ermənistan üçün bu funksiya kollektiv müdafiə çətiri və patronaj mexanizmi şəklində təzahür edirdi; Azərbaycan üçün isə Moskva bir çox hallarda balanslaşdırıcı faktor rolunu oynayırdı. Rusiya hərbi bazaları, KTMT institusional çərçivəsi, silah satışı və enerji əlaqələri vasitəsilə regional “təhlükəsizlik nizamı”nın əsas düyünlərini nəzarətdə saxlayırdı.

 

Neorealist terminologiya ilə ifadə etsək, Rusiya Cənubi Qafqaz mini-sistemində dominant gücə yaxın mövqe tuturdu və digər aktorların davranışı bu üstünlüyün mövcudluğunu nəzərə alan müəyyən edilmiş oyun qaydaları daxilində formalaşırdı. Lakin 2022-dən sonrakı mərhələdə Rusiya-Ukrayna müharibəsi Moskvanın resurslarını və diqqətini əsasən başqa istiqamətə yönəltdi; nəticədə regiondakı təsir imkanları əvvəlki “sabit dayaqlar” statusunu itirdi. Neorealist baxımdan hegemonun nisbi zəifləməsi, tam çöküş baş verməsə belə, sistem daxilində boşluq yaradır və həmin boşluq gec-tez rəqib güclər və regional orta aktorlar tərəfindən doldurulmağa çalışılır.

 

 Məhz bu kontekstdə “post-Rusiya təhlükəsizlik zonası” anlayışı izah olunur. Bu termin Rusiyanın regiondan tamamilə yoxa çıxmasını ifadə etmir; daha dəqiq ifadə etsək: Rusiya artıq yeganə, yəni monopol təhlükəsizlik təminatçısı statusunu qorumaqda çətinlik çəkir. Nəticədə təhlükəsizlik nizamı “tək mərkəzli” modeldən çıxıb “çox mərkəzli” (polycentric) modelə keçir. Bu keçiddə iki proses paralel gedir: bir tərəfdən regional aktorlar alternativ təminat mexanizmləri axtarır, digər tərəfdən böyük güclər həmin alternativləri dizayn etməyə başlayır. Vance-in həm Ermənistan, həm də Azərbaycanla imzaladığı sənədlər və gündəmə gətirdiyi tranzit təşəbbüsləri məhz bu dizayn cəhdinin parlaq nümunəsi kimi təqdim olunur. Reuters-in qeyd etdiyi kimi, Bakıda imzalanan tərəfdaşlıq sənədi müdafiə satışı, süni intellekt, enerji təhlükəsizliyi və terrorla mübarizə kimi sahələri vahid paketdə birləşdirir; bu isə “təhlükəsizlik” anlayışının klassik hərbi çərçivəni aşaraq texnoloji və iqtisadi komponentlərlə genişləndirildiyini göstərir. 

 

Neorealist prizma ilə yanaşdıqda ABŞ-ın davranışı aydın struktur məntiqinə əsaslanır: beynəlxalq sistemdə nisbi güc bölgüsü dəyişdikcə, Vaşinqton yaranan boşluqları təsir imkanlarını genişləndirmək üçün qiymətləndirir. Reuters-in təqdim etdiyi paketdə ABŞ-ın Cənubi Qafqazda rolunu artırmaq cəhdi, xüsusilə də Rusiya təsirinin “tarixi dominantlıq” statusunu tədricən zəiflətmək istiqaməti açıq şəkildə görünür. Diqqətəlayiq məqam ondan ibarətdir ki, Vaşinqton bölgəyə klassik hərbi baza modeli ilə deyil, daha çox şəbəkə xarakterli alətlərlə daxil olur: strateji xartiya, texnologiya və süni intellekt üzrə əməkdaşlıq, enerji təhlükəsizliyi təşəbbüsləri, ərazi sularında təhlükəsizlik dəstəyi kimi elementlər bu çoxlaylı şəbəkənin ayrı-ayrı düyünlərini təşkil edir. Belə yanaşma bir tərəfdən maliyyə və siyasi xərcləri minimuma endirir, digər tərəfdən təsirin institusional və iqtisadi dayaqlarını möhkəmləndirir.

 

Səfərin geoiqtisadi ölçüsü ayrıca vurğulanmalıdır. Reuters “Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP)” adlı marşrut təşəbbüsünü Vance-in gündəliyinin əsas komponentlərindən biri kimi təqdim edir. Ermənistanın cənubundan keçərək Azərbaycanın Naxçıvan eksklavını əsas ərazi ilə, oradan isə Türkiyə ilə birləşdirməyi nəzərdə tutan bu xəttin həm ticarət, həm enerji, həm də ümumi bağlantılılıq baxımından Rusiya təsirini azaltmaq potensialına malik olduğu qeyd olunur. Burada “korridor geosiyasəti” anlayışı ön plana çıxır: müasir rəqabətdə sərhədlərin xəritədə müəyyənləşdirilməsi qədər, axınların hansı marşrutla hərəkət etməsi də strateji rıçaq rolunu oynayır. Hər yeni marşrut bir tərəfdən tranzit gəlirlərini artırır, digər tərəfdən isə mövcud asılılıqları yenidən formalaşdıraraq güc balansını dəyişir.

Eyni zamanda, neorealizmin “təhlükəsizlik dilemması” burada tam gücü ilə işləyir. Bir aktor öz təhlükəsizliyini artırdıqda, qarşı tərəf bunu təhdid kimi oxuya bilər; nəticədə spirallaşma riski yüksəlir. Vance-in Ermənistan səfərində “erməni soyqırımı” ifadəsi ətrafında yaranan epizod bu həssaslığın necə tez alovlana bildiyini göstərdi: Reuters və AP sosial media paylaşımında “genocide” termininin görünməsi, daha sonra silinməsi və izah verilməsi kimi detalları məhz ABŞ-Türkiyə münasibətlərinin həssas xəttinə bağlayır. Burada məsələ təkcə terminologiya deyil; NATO daxilindəki balans, Türkiyənin regional rolu, ABŞ-ın Cənubi Qafqaz təşəbbüslərinin legitimlik bazası və diplomatik qiyməti eyni anda masaya gəlir. Neorealist baxışla bu, “niyyət” mübahisəsindən daha çox “koalisiya idarəçiliyi” və “tərəfdaşların həssaslıqlarını minimallaşdırma” problemidir. 

 

Türkiyə amili bu hekayənin mərkəzində qalır. Cənubi Qafqazın post-Rusiya təhlükəsizlik zonasına çevrilməsi, praktiki mənada, regionun getdikcə Türkiyə-Qərb koordinasiya xəttinə daha çox bağlanması demək ola bilər. ABŞ üçün Türkiyə həm NATO müttəfiqi, həm də regional əməliyyat qabiliyyəti olan “ötürücü mexanizm”dir; Azərbaycan üçün isə Türkiyə hərbi-texnoloji, siyasi-diplomatik və simvolik səviyyədə ən yaxın strateji dayaqdır. Bu qarşılıqlı bağlılıq Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik arxitekturasının “Moskva mərkəzli şaquli model”dən “Ankara-Vaşinqton koordinasiyalı şəbəkə modelinə” doğru dəyişməsini sürətləndirə bilər. Reuters-in Bakı tərəfdaşlığında müdafiə satışı və dəniz təhlükəsizliyinə dəstək kimi bəndləri qabartması da bu xəttin təhlükəsizlik komponentini gücləndirir. 

 

İran faktoru bu transformasiyanı daha riskli edir. İran üçün Cənubi Qafqaz sadəcə qonşuluq zonası deyil; şimal sərhədi, tranzit rıçaqları və regional təsir baxımından strateji buferdir. ABŞ-Azərbaycan yaxınlaşması, üstəlik Naxçıvan-Türkiyə bağlantısını dərinləşdirən layihələrin gündəmə gəlməsi Tehran tərəfindən “sıxışma” kimi qavranıla bilər. Neorealist təhlükəsizlik dilemması burada ikitərəfli deyil, çoxtərəfli xarakter alır: ABŞ və müttəfiqlərinin addımı İranı reaksiya verməyə təşviq edir, İranın reaksiyası isə region ölkələrini əlavə təhlükəsizlik tədbirlərinə yönəldə bilər. Hətta reaksiyalar birbaşa hərbi qarşıdurmaya getməsə də, “riskin idarə edilməsi” üçün xərclər artır, diplomatik manevr sahəsi daralır. TRIPP kimi marşrut ideyası tranzit marşrutlarını dəyişməklə İranın regional iqtisadi rıçaqlarını da nisbi zəiflədə bilər; Reuters bunu “Rusiya təsirini azaltmaq” çərçivəsində versə də, eyni məntiq İran üçün də işləyir. 

 

Çin bu tabloda daha səssiz görünür, amma neorealist məntiqdə səssizlik passivlik demək sayılmır. Çin açıq təhlükəsizlik təminatçısı roluna can atmır; onun alətləri daha çox geoiqtisadidir: ticarət, infrastruktur, rəqəmsal bağlantı, kredit və investisiya. ABŞ-ın Cənubi Qafqazda şəbəkə-tipli təsirini genişləndirməsi, xüsusilə də “rəqəmsal infrastruktur”, “AI data center” və “Trans-Caspian digital connectivity” kimi mövzuların Azərbaycan-ABŞ xartiyasında yer alması Pekin üçün potensial rəqabət siqnalıdır. Çünki rəqəmsal infrastruktur artıq klassik iqtisadi sahə kimi yox, strateji suverenlik və kəşfiyyat-təhlükəsizlik müstəvisi kimi işləyir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin saytında (president.az) dərc edilən Xartiya mətnində AI tərəfdaşlığı, kibertəhlükəsizlik və rəqəmsal bağlantı üzrə mexanizmlər açıq şəkildə qeyd olunur; bu tip bəndlər böyük güclərin “texnoloji bloklaşma” rəqabətini regiona daşıya bilər. 

 

Bütün bu dinamikaların fonunda “post-Rusiya təhlükəsizlik zonası” tezisi daha dəqiq məna qazanır: regionun təhlükəsizlik nizamı artıq tək bir paytaxtın diktəsi ilə işləməkdən çıxır; təhlükəsizlik çoxölçülü paketə çevrilir və müxtəlif paytaxtlar bu paketin fərqli hissələrini formalaşdırmağa çalışır. Bu model daha çoxqütblü olduğu üçün manevr imkanları yaradır, ancaq eyni anda sabitliyi avtomatik təmin etmir. Neorealizmə görə çoxqütblü sistemlərdə yanlış hesablama (miscalculation) riski daha yüksək ola bilər: aktorlar bir-birinin niyyətini tam oxumaya bilər, müdafiə məqsədli addımlar hücum niyyəti kimi interpretasiya edilə bilər, tərəfdaşların qırmızı xətləri düzgün qiymətləndirilməyə bilər. Vance-in Ermənistan səfərindəki terminoloji insidentin dərhal düzəlişlə “söndürülməsi” də bu risklərin nə qədər incə olduğunu göstərən konkret epizoddur. 

 

Azərbaycan üçün formalaşan bu mühitdə əsas strateji xətt “hedging” və selektiv balanslaşdırma prizmasından şərh olunur. Kiçik və orta dövlətlər böyük güclər arasındakı rəqabətdə adətən üç əsas modeldən birinə üstünlük verirlər: ya bir tərəfə tam inteqrasiya edərək bandwagoning yolunu seçirlər, ya rəqib gücə qarşı açıq balans qururlar, ya da paralel əlaqələr vasitəsilə riskləri diversifikasiya etməyə çalışırlar. Azərbaycanın praktikası uzun müddətdir üçüncü modelə daha yaxın görünür: enerji və tranzit sahəsində Qərb ilə əməkdaşlıq, təhlükəsizlik məsələlərində Türkiyə ilə sıx koordinasiya, eyni zamanda regiondakı böyük qonşularla münasibətləri gərginlik həddindən kənara çıxarmamaq cəhdi.

 

Lakin böyük güclər arasında rəqabət dərinləşdikcə “seçim məcburiyyəti”nin ehtimalı artır; bloklaşma sərtləşdikcə orta aktorların çoxvektorlu siyasəti daha yüksək siyasi və iqtisadi xərc tələb edir. ABŞ ilə imzalanan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının texnologiya, süni intellekt və təhlükəsizlik komponentləri Azərbaycanın qlobal şəbəkələrə daha dərin inteqrasiyası kimi təqdim oluna bilər. Bu inteqrasiya bir tərəfdən yeni iqtisadi və texnoloji imkanlar yaradır, digər tərəfdən isə geosiyasi gözləntilər və öhdəliklər mühitini genişləndirir.

 

Risk ssenarisi neorealist baxış bucağından kifayət qədər aydındır: ABŞ-Rusiya rəqabəti yeni və daha sərt mərhələyə keçərsə, İran təhlükəsizlik narahatlıqlarını artırarsa, Türkiyə-Qərb koordinasiyası bölgədə daha açıq və institusional təhlükəsizlik paketinə çevrilərsə, Cənubi Qafqaz təkcə geoiqtisadi körpü kimi deyil, eyni zamanda geosiyasi təmas xətti kimi də formalaşa bilər. Bu halda enerji və tranzit xətləri sadəcə iqtisadi layihə statusu ilə məhdudlaşmaz; onlar strateji təzyiq və təsir alətinə çevrilər. Marşrutlar artıq optimal ticarət sxemi kimi yox, güc rıçaqı kimi qiymətləndirilər və tərəflər onları siyasi təsir vasitəsi kimi istifadə etməyə meyllənərlər. Reuters-in TRIPP təşəbbüsünü “Rusiya təsirini azaltmaq” xətti üzərindən təqdim etməsi də göstərir ki, marşrutların dizaynı yalnız iqtisadi səmərəlilik meyarı ilə izah olunmur; onun daxilində açıq geosiyasi məqsəd də yer alır.

 

Müsbət ssenaridə isə balanslaşdırma nəzarət edilən çərçivədə saxlanılarsa, regionun geoiqtisadi potensialı genişlənə bilər. Xəzər üzərindən keçən enerji və məlumat axınları, Türkiyə ilə dərinləşən inteqrasiya, sülh prosesinin praktik mexanizmlərə çevrilməsi Cənubi Qafqazı Avrasiya ticarət şəbəkəsinin əsas düyünlərindən birinə çevirə bilər. Euronews Vance səfərini məhz “sülh və bağlantılılıq” gündəliyi kontekstində, TRIPP-in ticarət və rəqəmsal ambisiyaları ilə birlikdə təqdim edir; bu yanaşma risklərin mövcudluğu ilə yanaşı imkanların da açıq qaldığını göstərir.

 

Beləliklə, bu prizmadan baxdıqda Vance-in regional səfəri, Bakıda imzalanan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası və TRIPP təşəbbüsü yalnız “post-Rusiya təhlükəsizlik mərhələsi”nin əlamətləri kimi deyil, eyni zamanda regionun yeni geosiyasi konfiqurasiyada öz yerini yenidən müəyyənləşdirmə cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər. Cənubi Qafqaz getdikcə xarici güclərin passiv təsir obyektindən uzaqlaşaraq daha çox təşəbbüs göstərən və institusional arxitekturanın formalaşmasında iştirak edən aktora çevrilmək imkanları əldə edir.

 

Bu kontekstdə gələcək dinamikanı yalnız böyük güclər arasındakı rəqabət müəyyən etməyəcək. Həlledici məqam regional aktorların həmin rəqabəti hansı mexanizmlərlə idarə etməsi, onu hansı hüquqi, iqtisadi və təhlükəsizlik çərçivəsinə salması olacaq. Strateji manevr qabiliyyəti, institusional çeviklik və çoxtərəfli əməkdaşlıq formalarının düzgün dizaynı regionun riskləri necə balanslaşdıracağını və imkanlardan necə yararlanacağını müəyyənləşdirəcək.