Xəzər dənizinin səviyyəsinin müasir dəyişmələri – TƏHLİL
Oxunub: 2211
14 Jun 2024 | 13:55
Xəzər dənizinin səviyyəsinin müasir dəyişmələri – TƏHLİL
Flora və faunanın bioloji müxtəlifliyinə görə unikal su obyekti olan Xəzər dənizinin sahilyanı dövlətlərin iqtisadiyyatında rolu danılmazdır. Dənizin sahil zonasında sosial-iqtisadi inkişaf Xəzərin səviyyəsinin çoxillik tərəddüdlərindən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin kəskin düşməsi sahilyanı dövlətlərin müvafiq sektorlarında neft-qaz hasilatına və balıqçılığa ciddi ziyan vurur. Ölkələrarası və ölkədaxili gəmi-bərə nəqliyyatının fəaliyyətində, sərnişin və yük daşıyan gəmilərin platformalara yaxınlaşmasında çətinliklər yaranır. Balıqların yaşama areallarında ciddi pozulmalar qeydə alınır.
 
Bu barədə Moderator.az-a Bakı Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsinin Hidrometeorologiya kafedrasının professor Fərda İmanov bildirib. Professor qeyd edib ki, dənizin səviyyəsində davamiyyəti bir neçə onillik olan qalxma və enmə dövrləri növbələndiyi üçün Xəzərin ekosistemi və sahilyanı ölkələr öz iqtisadiyyatlarını kəskin dəyişən səviyyə rejiminə uyğunlaşdırmaq məcburiyyətindədir.
 
Alimin sözlərinə görə, Xəzər dənizində səviyyə üzərində instrumental ölçmələr 1940-cı ildən başlayaraq aparılır. Ötən dövr ərzində ən yüksək səviyyə 1882-ci ildə (Baltik Sistemində −25.2 metr), ən aşağı səviyyə isə 1977-ci ildə (−29.0 metr) qeydə alınıb. Səviyyənin tərəddüd amplitudası 3,8 metr təşkil edib.
 
Professor bildirib ki, XX əsrdə səviyyənin dəyişkənliyinin az olduğu kifayət qədər üzün üç dövr ayırd edilir. Birinci dövrdə (1900−1929) səviyyə, demək olar ki, sabit qalıb və -26.3 metr ətrafında az dəyişib. İkinci dövrdə (1930-1977) səviyyə monoton olaraq düşüb, 1930-1938-ci illərdə azalma 1.75 metr təşkil edib, 1977-ci ildə isə ilk dəfə -29.0 metrə çatıb və bu illərdə dənizin sahəsi 48 min km² kiçilib. Üçüncü dövrdə (1978-1995) səviyyənin kəskin qalxması (2.0 metr) müşahidə edilib.
 
Fərda İmanov diqqətə çatdırıb ki, XX əsrin axırı, XXI əsrin ilk onilliklərində səviyyə yenidən enməyə başlayıb. 2020-2023-cü illərdə Azərbaycanın Xəzər sektorunda bu azalma 75 santimetr təşkil edib və 2024-cü il yanvarın 1-nə səviyyə Baltik Sistemində -28.7 metr olub.
 
 
Çoxillik dövr ərzində səviyyənin dəyişməsinə təsir edən müxtəlif xarakterli amilləri dörd böyük qrupa bölmək olar: kosmogeofiziki qüvvələr, geoloji və geodinamik proseslər, hidrometeoroloji proseslər və antropogen amillər. Səbəb-nəticə əlaqələrinin təhlilinin nəticələrinə görə, Xəzər dənizinin səviyyəsinin uzunmüddətli dəyişkənliyi okean (Şimali Atlantik) - atmosfer - quru səthi (Volqa çayının hövzəsi) sistemində irimiqyaslı rütubət mübadiləsinin inteqral göstəricisidir. XX əsrdə səviyyənin dəyişkənliyində Volqa çayı hövzəsində əmələ gələn çay sularının payı təxminən 64 faiz təşkil edib. Dənizə tökülən digər 130-a yaxın çayın, xüsusilə Kür, Ural, Terek və Sulak çaylarının axımı da nəzərə alınarsa, bu rəqəm artaraq 70 faiz təşkil edər. Qalan 30 faiz isə digər amillərin başlıca olaraq, buxarlanmanın təsiri ilə izah olunur. Belə ki, Xəzər regionunda (dəniz və ona bitişik ərazilərdə) havanın orta illik temperaturu 1980–2020-ci illəri əhatə edən dövrdə monoton şəkildə hər il 0.030°C, ümumilikdə isə 1.2°C artıb və buxarlanmanı sürətləndirib.
 
“Səviyyənin dəyişkənliyinə təsir edən mühüm amillərdən biri də tektonik hərəkətlər nəticəsində dənizin dibinin çökməsidir. Hazırda vaxtilə Xəzər dənizi ilə əlaqəli olmuş Aralıq, Qara və Azov dənizlərinin çalalarının da dibi üçün tektonik enmə səciyyəvidir. Lakin bu dənizlərlə Atlantik okeanı arasında su mübadiləsi mövcud olduğuna görə onlarda səviyyənin aşağı düşməsi hiss edilmir.
 
Son 30 ilə yaxın bir dövrdə Xəzər dənizində səviyyənin kəskin azalmasının əhəmiyyətli amillərindən biri də 1992-ci ildə Qara-Boğaz-Qol körfəzini dənizdən ayıran bəndin dağıdılmasıdır. Bu səbəbdən hər il böyük həcmdə su kütlələri dənizdən körfəzə daxil olaraq buxarlanmaya sərf olunur. Dənizi körfəzlə birləşdirən boğazın dibinin yüksəkliyi -30.6 metrdir. Belə ehtimal olunur ki, dənizin səviyyəsi azalaraq bu rəqəmə çatdıqda artıq körfəzə axın kəsiləcək və Xəzərdə səviyyə sabitləşəcək.
 
Xəzərin səviyyəsinin kəskin azalması sahilyanı dövlətlərin dıqqət mərkəzindədir. 2022-ci ilin iyul ayında Bakı şəhərində sahilyanı və xarici ölkələrin ekspertlərinin, həmçinin beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrinin iştirakı ilə dənizinin səviyyə tərəddüdlərinə həsr olunmuş beynəlxalq konfrans keçirilib.
 
Hazırda qarşıda duran əsas vəzifə səviyyənin dəyişməsinin orta və uzunmüddətli dövr üçün real proqnozuna uyğun adaptasiya tədbirlərinin işlənməsidir. Lakin səviyyənin dəyişməsinin onlarla proqnoz metodunun mövcudluğuna baxmayaraq, hələ də reallığı adekvat əks etdirən metod işlənməyib. Bu, çoxillik səviyyə tərəddüdlərinin mexanizminin tam aydın olmaması ilə izah edilir”, - deyə professor Fərda İmanov fikrini yekunlaşdırıb.
 
 
Oxşar xəbərlər
16:20, Bu gün
Türkiyədən xaricə getmək istəyənlər üçün rüsum artırıldı
15:48, Bu gün
Minlərlə manatlıq pərdə və aksesuarlarını oğurlayan şəxslər TUTULDULAR
15:43, Bu gün
Prezident onu “Əmək” ordeni ilə təltif etdi
15:38, Bu gün
“Respublika Qan Bankı” publik hüquqi şəxsi yaradıldı
15:33, Bu gün
Elza Seyidcahan namizədliyini verir: "Deputat seçilsəm..."
15:28, Bu gün
Oğuza yeni icra başçısı təyin edildi
15:23, Bu gün
Metsola yenidən Avropa Parlamentinin prezidenti seçildi
15:19, Bu gün
Maaşını istəyən 22 yaşlı gəncə DƏHŞƏTLİ İŞGƏNCƏLƏR verdilər: “Dişlərini kəlbətinlə çıxarıb…” – ŞOK FOTOLAR
15:13, Bu gün
Çin vətəndaşları il ərzində 3 dəfə Azərbaycana vizasız səfər edə biləcəklər
15:08, Bu gün
"ABŞ Rusiya ilə münaqişəyə can atmır, lakin Ukraynanın özünümüdafiə hüququnu tam dəstəkləyir" - Pentaqon nümayəndəsi
15:03, Bu gün
Şahlar Ağayevin cinayət işi: "Öldürdüyüm şəxs ilk olaraq qulağımı kəsdi"
14:57, Bu gün
İngiltərə millisinin baş məqçisi istefa verdi
14:53, Bu gün
“İran prezidentinin 1-ci müavini dedi ki, ölkə əhalisinin 52 faizi Azərbaycan türklərdir...”
14:50, Bu gün
Küləklə bağlı sarı xəbərdarlıq edildi
14:44, Bu gün
Rusiyada tanınmış televiziya aparıcısı döyülüb
14:40, Bu gün
53 yaşlı Teymur Əmrah buna görə ailə qurmur - VİDEO
14:34, Bu gün
Pensiya alanlara ŞAD XƏBƏR
14:28, Bu gün
Qriqorçuk Şeydayevin transferindən danışdı
14:22, Bu gün
Oğlan sevdiyi qızla ayaqyolunda görüşdü, qız hamilə qaldı, ekspertiza isə... – ŞOK
14:17, Bu gün
Tramp qalib gələcək, bəs Ağ Evə sağ-salamat girəcəkmi? - MÜSAHİBƏ
14:12, Bu gün
"Zirə"nin rəqibi Bakıya nə azarkeş, nə də jurnalist gətirəcək
14:08, Bu gün
Azərbaycan və İsrail “yaşıl enerji” layihələrini müzakirə etdi - FOTO
14:04, Bu gün
"Sumqayıt"ın Macarıstan klubu ilə görüşünə 1500 bilet satılıb
14:03, Bu gün
Azərbaycanda gənc ailələrin boşanma sayı durmadan artır - SƏBƏBLƏR
14:00, Bu gün
Zahid Oruc 33 saylı Xətai 1-ci seçki dairəsini seçdi
13:57, Bu gün
Bu çaylardan sel keçəcək
13:54, Bu gün
“Atasının evdə bir qram hörməti yoxdur, adam yerinə qoyulmur...” - QALMAQALLI SÖZLƏR
13:51, Bu gün
Masallıda ölü dölün doğulması ilə bağlı araşdırma başladı - RƏSMİ
13:50, Bu gün
Azərbaycanda turizmin inkişafını əngəlləyən BƏRBAD YOLLAR- NƏ ZAMAN DÜZƏLƏCƏK? 
13:44, Bu gün
Hava ilə bağlı XƏBƏRDARLIQ - Sabahdan...
13:38, Bu gün
Sanura Cəfərovadan açıqlama: "Dediyimin üstündə dururam, əxlaqsızlıq..."
13:35, Bu gün
“Azərsun Holdinq” Mətbuat Gününü jurnalistlərlə birlikdə qeyd edib - FOTO
13:31, Bu gün
Ramil Şeydayev "Neftçi"də
13:26, Bu gün
Sui-qəsddən sonra: Bayden qarşıdurmanın hərarətini azaltmağa, Tramp birliyə çağırış edir  - "BBC News", Rus xidməti
13:22, Bu gün
Kəlbəcər təbiətinin qorunması üçün xüsusi layihə - FOTOLAR
13:18, Bu gün
Ötən gün həlak olan hərbçimizin sonuncu rəqsi - VİDEO
13:14, Bu gün
"Crocus City Hall"da törədilən terror aktı barədə yeni detal məlum olub
13:10, Bu gün
Aşıq Namiq: "İstəyirəm ki, həyat yoldaşım evdə otursun, işləməsin" - VİDEO
13:05, Bu gün
“Onlar güllələnməlidir” - Hərbçilərin ərzaq payına göz dikənlərə Andropovun cəza tələbi...
13:00, Bu gün
44 günlük Zəfəri sülh masasında möhürləmək
12:55, Bu gün
Kəlbəcərdə faciəli şəkildə həlak olan hərbçi dəfn edildi - FOTO
12:50, Bu gün
Qarabağ Universitetində YENİ TƏYİNAT - FOTO
12:45, Bu gün
Hüseynbala Mirələmov oğlundan danışdı: "Hadisənin görünməyən tərəfləri var"
12:40, Bu gün
YAP siyahısını bu tarixdə açıqlayacaq: Elman Nəsirov açıq və QƏZƏBLİ DANIŞDI - VİDEO
12:35, Bu gün
Azərbaycanda 17 yaşlı ananın doğduğu uşaq öldü - YENİLƏNİB
12:30, Bu gün
Naxçıvana maliyyə naziri təyin edildi
12:25, Bu gün
Xəzərdə dəyişmələrin yaratdığı təhdidlər – ARAŞDIRMA + FOTO
12:20, Bu gün
Əhaliyə hava ilə bağlı VACİB XƏBƏRDARLIQ: Bu gün...
12:16, Bu gün
Xəzər niyə insanları “udur”? – Dənizdəki görünməz təhlükə bu imiş...
12:12, Bu gün
Ərdoğan “bozqurd” işarəsi göstərən Azərini alqışladı - FOTO/VİDEO
12:08, Bu gün
III kurs tələbəsinin ölüm səbəbi BİLİNDİ - YENİLƏNİB + FOTO
12:05, Bu gün
Zakir Həsənov Qazaxıstana getdi - FOTO
12:02, Bu gün
"Ceyranları qoruyaq!" ekoloji yay düşərgəsi keçirilib - FOTO
12:00, Bu gün
Sumqayıtda 66 yaşlı kişi TUTULDU - Çimərlikdə qadınların...
11:55, Bu gün
Niyə başınız şimala tərəf yatmamalısınız? - Dünyadakı xurafatlar
11:50, Bu gün
"Sanuranın qonorarı ödəndi, DİN-ə şikayət olundu..." - Hikmət Rəhimovdan şok addım
11:50, Bu gün
İki gün əvvəl dənizdə batan gəncin meyiti tapılıb
11:47, Bu gün
"Sevgilim deyir ki, sənin kimi müğənni yoxdur" - Hiss iddialı danışdı
11:46, Bu gün
Azərbaycan–Pakistan münasibətlərində yeni dövrün başlanğıcı
11:45, Bu gün
Tələbələr üçün "Media və uşaq hüquqları" adlı dərs vəsaiti təqdim edilib
11:44, Bu gün
Bilgəhdə dənizdə batan 17 yaşlı gəncin meyiti tapılıb
11:43, Bu gün
NİİM sürücülərə müraciət etdi
11:41, Bu gün
Azərbaycan və Ermənistanın Vaşinqton görüşündə irəliləyiş əldə edilib
11:40, Bu gün
Bu kollecə direktor təyin olundu
11:35, Bu gün
Avtomobili saxlayıb video çəkənlərə XƏBƏRDARLIQ
11:33, Bu gün
Günel Tatlısəsin oğlu ilə: "Səni sevirəm" - FOTO
11:30, Bu gün
Hüsniyyənin uçduğu təyyarədə təhlükəli anlar - VİDEO
11:30, Bu gün
Tramp İrəvanda panika yaratdı: Bakı ilə işləyəcək
11:27, Bu gün
Ən qeybətcil 4 bürc - Hər kəsin arxasınca danışırlar...
11:25, Bu gün
İcbari tibbi sığorta ilə son iki ildə aparılan doğuşların sayı açıqlanıb
11:22, Bu gün
"Hikmət, haqqımı ver!" - "Apatiya 2"də qalmaqal - FOTO
11:20, Bu gün
Azərin “bozqurd” işarəsi göstərdi, Ərdoğan alqışladı - VİDEO
11:17, Bu gün
Qanunsuz balıq ovu ilə məşğul olan şəxs saxlanıldı - VİDEO
11:15, Bu gün
Azərbaycanda günəş enerjisi istehsalı rekord səviyyədə artıb
11:10, Bu gün
AĞIR ƏMƏLİYYAT keçirən İbrahim Tatlısəsin küsülü qaldığı oğlu nələr dedi?
11:05, Bu gün
Növbəyə görə kişinin gözünü çıxardı - 6 il həbs cəzası aldı
11:00, Bu gün
İsti havada sürücülərin qaçmalı olduğu 3 içki - YADDA SAXLA
10:55, Bu gün
Azərbaycanın avarçəkəni dünya çempionatında iştirak edəcək
10:52, Bu gün
66 yaşlı kişi görün nəyə görə TUTULDU - Çimərlikdə qadınların...
10:50, Bu gün
Ana doqquz yaşlı oğlunu öldürdüyünü etiraf etdi - VİDEO
10:45, Bu gün
Azərbaycanın 2 karateçisi Qazaxıstanda medal qazanıb
10:40, Bu gün
Arvadını çəkiclə döyən kişi həbsdə öldü
10:36, Bu gün
"Zakir Fərəcovun yalanlarından bezmişik" - Sahibkarlar Prezidentdən və Birinci Vitse-Prezidentdən kömək istəyir
10:35, Bu gün
Xalq artisti infarkt keçirtdi
10:30, Bu gün
Azərbaycan neftinin qiyməti 90 dollardan aşağı düşüb
10:25, Bu gün
Naxçıvanda əhalinin sayı artıb
10:23, Bu gün
Dünyaya səs salan “Qarabağ bülbülləri”-nin 4 oğlundan biri- “Ağdamın işğalından sonra oxumadı”-FOTOLAR+ÖZƏL
10:20, Bu gün
İranın Kerman əyalətində 4, 9 maqnitudalıq zəlzələ olub
10:15, Bu gün
Trampın namizədliyi rəsmən təsdiqləndi
10:10, Bu gün
Bu gündən bağçalara qeydiyyat başlayır
10:05, Bu gün
İşçiyə maaş nə vaxt verilməlidir?
10:00, Bu gün
Bakıda qəribə qəza - VİDEO
09:55, Bu gün
Tramp ictimaiyyət qarşısına qulağı sarğılı çıxdı - VİDEO
09:50, Bu gün
Bu “Xiaomi” telefonu tezliklə buraxılacaq
09:50, Bu gün
Analitikimiz Trampın ABŞ, Putinin isə Rusiya xalqının rifahı üçün çalışdığını iddia etdi...
09:45, Bu gün
Bakıda usta 3-cü mərtəbədən yıxılıb
09:44, Bu gün
Üsküdar Universitetinin rektoru, tanınmış professor Nazife Güngör Şəkidən yazdı: "Sənət yaşayırsa, insanlıq ölmür"
09:40, Bu gün
"Qurd" və həyat yoldaşının çimərlik FOTOları
09:35, Bu gün
Bakı metrosunda qatarların hərəkəti 4 dəqiqə yubanıb
09:30, Bu gün
Faciəvi şəkildə vəfat edən Kamalın FOTOSU
GÜNLÜK
15 Jul 2024 | 18:47
ABŞ və Avropada niyə qarabaşaq yarması yemirlər? – SƏBƏB
15 Jul 2024 | 17:31
Oğlunu əsgər yola saldı, özünü asdı - FOTO
15 Jul 2024 | 17:52
Şəkil çəkdirən cütlük qatarın altında qalmamaq üçün körpüdən tullandı - VİDEO
15 Jul 2024 | 17:27
Bu ərazilərdə bayrağımız dalğalandı: Ermənilər təşvişə düşdü - Polkovnik detalları açıqladı
15 Jul 2024 | 16:42
"Trampa qarşı sui-qəsd də Kennedinin qətlə yetirilməsi kimi qaranlıq qalacaq…"-Analitik
15 Jul 2024 | 16:43
Daha bir klinikaya qaraciyər və böyrək transplantasiyası üçün icazə verildi
15 Jul 2024 | 18:18
İbrahim Tatlısesin xəstəxanadan buraxılması görüntüləri – VİDEO
15 Jul 2024 | 16:24
İTV efirdəki problemlə bağlı açıqlama yaydı: "Təəssüf ki..."
15 Jul 2024 | 16:50
Ərdəbildə türk adlarına qadağa qoyuldu
15 Jul 2024 | 16:56
Bu ölkənin ən zəngin ailələrindən biri itinə qulluqçulardan daha çox pul xərcləyir - FOTO
HƏFTƏLİK
11 Jul 2024 | 09:15
“Ronaldo soyunub-geyinmə otağımıza gəldi, mənə dedi ki…”- Arda Gülər
14 Jul 2024 | 09:49
Pisixoloq Nərmin Şahmarzadə ÖZÜNÜ ASIB? - FOTO
14 Jul 2024 | 11:51
“Qaraca qız” filminin Xədicəsi: “Həmin görüşə Sevil gəlmədi, illər sonra...”- FOTOLAR
09 Jul 2024 | 18:00
Bakı Türk Liseyinin məzunu dünya birincisi oldu
12 Jul 2024 | 14:12
Bakıda ŞOK: Qadından ərinin gözü qarşısından onunla getməyi tələb etdi – TƏFƏRRÜAT
15 Jul 2024 | 11:23
Nuran Abdullayev: Biz yola inananlarla davam edirik - MÜSAHİBƏ
11 Jul 2024 | 11:25
Xalq artistinin qızının kirayədə qalmağa pulu yoxdur: “Ev yiyəsi dedi ki, otağı boşalt, borclarım çoxdur”- FOTO + ÖZƏL
13 Jul 2024 | 14:32
Meyvə mağazasında meyiti tapılan şəxs tanınmış iş adamı imiş - YENİLƏNİB
15 Jul 2024 | 18:47
ABŞ və Avropada niyə qarabaşaq yarması yemirlər? – SƏBƏB
11 Jul 2024 | 10:38
Hava kəskin DƏYİŞİR - Dövlət xidməti xəbərdarlıq etdi
AYLIQ
15 Jul 2024 | 18:47
ABŞ və Avropada niyə qarabaşaq yarması yemirlər? – SƏBƏB
15 Jul 2024 | 17:31
Oğlunu əsgər yola saldı, özünü asdı - FOTO
15 Jul 2024 | 17:52
Şəkil çəkdirən cütlük qatarın altında qalmamaq üçün körpüdən tullandı - VİDEO
15 Jul 2024 | 17:27
Bu ərazilərdə bayrağımız dalğalandı: Ermənilər təşvişə düşdü - Polkovnik detalları açıqladı
15 Jul 2024 | 16:42
"Trampa qarşı sui-qəsd də Kennedinin qətlə yetirilməsi kimi qaranlıq qalacaq…"-Analitik
15 Jul 2024 | 16:43
Daha bir klinikaya qaraciyər və böyrək transplantasiyası üçün icazə verildi
15 Jul 2024 | 18:18
İbrahim Tatlısesin xəstəxanadan buraxılması görüntüləri – VİDEO
15 Jul 2024 | 16:24
İTV efirdəki problemlə bağlı açıqlama yaydı: "Təəssüf ki..."
15 Jul 2024 | 16:50
Ərdəbildə türk adlarına qadağa qoyuldu
15 Jul 2024 | 16:56
Bu ölkənin ən zəngin ailələrindən biri itinə qulluqçulardan daha çox pul xərcləyir - FOTO